Кіріспе
Археологиядағы теориялық парадигма
Post processual archaeology, which is sometimes alternatively referred to as the interpretative archaeologies by its adherents, is a movement in archaeological theory that emphasizes the subjectivity of archaeological interpretations. Despite having a vague series of similarities, post processualism consists of "very diverse strands of thought coalesced into a loose cluster of traditions". Within the post processualist movement, a wide variety of theoretical viewpoints have been embraced, including structuralism and Neo Marxism, as have a variety of different archaeological techniques, such as phenomenology. The post processual movement originated in the United Kingdom during the late 1970s and early 1980s, pioneered by archaeologists such as Ian Hodder, Daniel Miller, Christopher Tilley and Peter Ucko, who were influenced by French Marxist anthropology, postmodernism and similar trends in sociocultural anthropology. Parallel developments soon followed in the United States. Initially post processualism was primarily a reaction to and critique of processual archaeology, a paradigm developed in the 1960s by 'New Archaeologists' such as Lewis Binford, and which had become dominant in Anglophone archaeology by the 1970s. Post processualism was heavily critical of a key tenet of processualism, namely its assertion that archaeological interpretations could, if the scientific method was applied, come to completely objective conclusions. In the United States, archaeologists widely see post processualism as an accompaniment to the processual movement, while in the United Kingdom, they remain largely thought of as separate and opposing theoretical movements. In other parts of the world, post processualism has made less of an impact on archaeological thought.
Постпроцессуалдық археология, оның жақтастары кейде интерпретативтік археология деп атайтын, археологиялық түсіндірулердің субъективтілігіне баса назар аударатын археологиялық теориядағы бағыт. Бірнеше ұқсастықтарға қарамастан, постпроцессуализм – «дәстүрлердің кең кластеріне біріккен әртүрлі ой-пікірлердің жиынтығы». Постпроцессуалистік бағытта структурализм және неомарксизм сияқты теориялық көзқарастардың кең спектрі, сондай-ақ феноменология сияқты әртүрлі археологиялық әдістер қабылданды. Бұл бағыттың бастауы 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Ұлыбританияда Иан Ходер, Дэниел Миллер, Кристофер Тилли және Питер Укко сияқты археологтардың еңбегімен байланысты, оларға француз марксистік антропологиясы, постмодернизм және социомәдени антропологиядағы ұқсас үрдістер әсер еткен. Осыған ұқсас дамулар көп ұзамай АҚШ-та да орын алды. Бастапқыда постпроцессуализм – 1960 жылдары Льюис Бинфорд сияқты «Жаңа археологтар» дамытқан және 1970 жылдары ағылшын тілді археологияда басымдыққа ие болған процессуалдық археологияға реакция және сын болды. Постпроцессуализм процессуалдық археологияның негізгі қағидасын – ғылыми әдіс қолданылса, археологиялық түсіндірулер толығымен объективті қорытындыларға келе алады деген пікірін қатаң сынады. АҚШ-та археологтар постпроцессуализмді процессуалдық бағыттың толықтыруы ретінде қарастырса, Ұлыбританияда олар көбінесе жеке және қарама-қарсы теориялық бағыттар деп есептеледі. Әлемнің басқа аймақтарында постпроцессуализм археологиялық ой-санаға аз әсер етті.
Post processual archaeology, which is sometimes alternatively referred to as the interpretative archaeologies by its adherents, is a movement in archaeological theory that emphasizes the subjectivity of archaeological interpretations. Despite having a vague series of similarities, post processualism consists of "very diverse strands of thought coalesced into a loose cluster of traditions". Within the post processualist movement, a wide variety of theoretical viewpoints have been embraced, including structuralism and Neo Marxism, as have a variety of different archaeological techniques, such as phenomenology. The post processual movement originated in the United Kingdom during the late 1970s and early 1980s, pioneered by archaeologists such as Ian Hodder, Daniel Miller, Christopher Tilley and Peter Ucko, who were influenced by French Marxist anthropology, postmodernism and similar trends in sociocultural anthropology. Parallel developments soon followed in the United States. Initially post processualism was primarily a reaction to and critique of processual archaeology, a paradigm developed in the 1960s by 'New Archaeologists' such as Lewis Binford, and which had become dominant in Anglophone archaeology by the 1970s. Post processualism was heavily critical of a key tenet of processualism, namely its assertion that archaeological interpretations could, if the scientific method was applied, come to completely objective conclusions. In the United States, archaeologists widely see post processualism as an accompaniment to the processual movement, while in the United Kingdom, they remain largely thought of as separate and opposing theoretical movements. In other parts of the world, post processualism has made less of an impact on archaeological thought.
Субъективизм
Археологияға постпроцессуалистік көзқарас процессуалистердің көзқарасына түбегейлі қарсы келеді. Процессуалистер позитивистер ретінде ғылыми әдістің археологиялық зерттеулерге қолданылуы керек және қолданылуы мүмкін деп сенді, осылайша археологтарға дәлелдерге негізделген өткен қоғамдар туралы объективті мәлімдемелер жасауға мүмкіндік берді. Бірақ постпроцессуалдық археология бұл тұрғылыққа күмән келтірді, және археологияның объективті емес, субъективті екенін, ал археологиялық деректерден қандай шындықты анықтауға болатыны көбінесе деректерді қазумен және ұсынумен айналысатын археологтың көзқарасына байланысты екенін көрсетті. Археолог Мэтью Джонсон атап көрсеткендей, "Постпроцессуалистер теория мен деректерді тікелей салыстыру мүмкін емес деп санайды; керісінше, біз деректерді теориялық тұжырымдамалар арқылы қабылдаймыз".
Интерпретация
Археологияның өзіндік субъективті екендігіне сенетін постпроцессуалистер, "барлық археологтар – олар ашық мойындаса да, мойындамаса да" археологиялық деректерді түсіндіруге өз көзқарастары мен көңілінің ықпалын әрқашан енгізеді деп саралайды. Көп жағдайда олар бұл көңілдің ықпалы саяси сипатта екенін айтады. Постпроцессуалистік дәуірдегі Даниэль Миллер процессуалистердің позитивистік көзқарасы, тек сезім арқылы қабылданатын, тексерілетін және болжанатын нәрсе ғана дұрыс деп есептегендіктен, элитаның қарапайым халықты қанауын жеңілдететін техникалық білімді ғана өндіруге ұмтылды деген пікірде болды. Миллер мен Крис Тилли де осыған ұқсас сын айтып, адам қоғамдарының сыртқы ықпал мен қысымға қарсы тұра алмайтыны туралы ұғымды алға тарту арқылы археологтардың әлеуметтік әділетсіздікті жасырын түрде қабылдағанын айтты. Көптеген постпроцессуалистер бұл пікірді одан әрі дамытып, бай, батыс елдерінің археологтарының кедей елдердің тарихын зерттеп, жазғанын сынады. Иан Ходдер археологтардың басқа этностық немесе мәдени топтардың тарих алды кезеңдерін түсіндіруге құқығы жоқ екенін, олардың орнына осы топтардың өкілдеріне өткенге қатысты өз көзқарастарын құруға мүмкіндік беруі керек екенін мәлімдеді. Ходдердің бұл көзқарасы постпроцессуалистер арасында толығымен қабылданбаса да, тәртіпте расизмге, отаршылдыққа және кәсіби элитаға қарсы тұру үшін жеткілікті қолдау болды, нәтижесінде 1986 жылы Дүниежүзілік археологиялық конгресс құрылды. Майкл Шенкс, Кристофер Тилли және Питер Укко сияқты бірқатар постпроцессуалистер "археологияның өткен туралы білімнің сенімді көзі екендігі туралы" талаптарды жоққа шығарды, соның арқасында "адамдарды биліктің барлық түрлеріне күмәнмен қарауға және қарсы тұруға шақырып, археологияны демократияландырып, элиталық талаптардан тазартуға" мүмкіндік берді.
Материализм мен идеализм
Процессуалистер қатаң материалистер болған, ал мәдениет тарихын зерттеуші археологтар, керісінше, идеалистер болған. Ал постпроцессуалистер өткен қоғамдарды материалистік және идеалистік идеялардың екеуі арқылы түсіндіру қажет деп сақты. Джонсон атап өткендей, "көптеген постпроцессуалистер материалдық пен идеалдық арасындағы қарама-қайшылықты мүлдем қабылдамау керек дейді". Өткен қоғамдар әлемді ішінара материалистік тұрғыдан түсіндіргенін мойындағанмен, постпроцессуалистер көптеген тарихи қоғамдар идеологияға (соның ішінде дінге) әлемді түсіндіруде де, мінез-құлқына әсер етуде де зор мән бергенін айтады. Мұны Бернард Кнапптың әлеуметтік элитаның идеологияны саяси және экономикалық үстемдігін сақтау үшін қалай манипуляциялағанын зерттеген еңбегінен, сондай-ақ Майк Паркер Пирсонның құралдар да таж немесе заң кодексі сияқты идеологияның өнімі деп мәлімдегенінен көруге болады. Материалистік-идеалистік бірлікке сенуді түсіндіру үшін археолог Мэтью Джонсон өткен қоғамдар арасындағы ландшафт туралы түсінікке назар аударды. Ол былай деді:
Бір жағынан, ландшафтқа материалистік көзқарас оны ресурстар жиынтығы ретінде қарастыруға бейім, мысалы, аңшы-жинаушылар немесе ерте шаруалар үшін. Бұл адамдардың ландшафтты "ұтымды" пайдалануын түсіну үшін оптималды іздеу теориясы және басқа экономикалық модельдерге жүгінуге әкеледі. Постпроцессуалистер ландшафтқа әр түрлі халықтар әрқашан әртүрлі көзқараспен қарастыратынын айтуды ұнатады. Олар "ландшафтты ресурстар жиынтығы ретінде" қарастыруды, біздің қоғамның идеологиялық тұрғыдан өздеріне тән, біздің қоғамдағы тауарлық және пайдалану идеяларымен байланысты "ұтымды" көзқарас деп қабылдамайды. Олар ежелгі халықтар ландшафттағы "нақты" нәрселер туралы әртүрлі түсініктерге ие болған деп санайды. Екінші жағынан, ландшафтқа тек идеалистік көзқараспен қарау да тиімсіз. Постпроцессуалистер мұндай түсінік абстрактілі түрде қалыптаспағанын, адамдардың ландшафтта қалай қозғалғаны және пайдаланғаны оның түсінігіне әсер еткенін атап өтуді ұнатады.
Құрылымдық
Көптеген, бірақ барлық постпроцессуалистер емес, тарихи қоғамдарды түсінуде структурализм теориясын ұстанады. Структурализмнің өзі француз антропологы Клод Леви-Стросс (1908–2009) әзірлеген теория болды және ол «мәдени үлгілердің өзінен тыс ештеңеден туындауы қажет емес [және] әрбір мәдениеттің негізінде терең құрылым немесе мәні жатыр, оны өз заңдарымен басқарады, адамдар білмейтін, бірақ одан шығатын мәдени өнімдердің тұрақтылығын қамтамасыз ететін» идеясын ұсынды. Өзінің структуралистік теориясының ортасында Леви-Стросс «барлық адам ойы тұжырымдамалық дихотомиялар немесе екі жақты қарама-қарсылықтармен реттеледі, мысалы, мәдениет/табиғат, еркек/әйел, күн/түн және өмір/өлім. Ол қарама-қайшылықтар принципінің адам миына тән жалпы сипат екеніне сенді, бірақ әрбір мәдениет қарама-қайшылықтардың ерекше таңдауына негізделген» деді. Бұл структуралистік тәсіл алғаш рет антропологиядан алынып, француз археологы Андре Лерой Гурхан (1911–1986) археологияның түрлеріне қолданды, ол оны 1964 жылғы «Les Religions de la Préhistoire» еңбегінде тарихқа дейінгі символдарды түсіндіру үшін пайдаланды. Постпроцессуалды қозғалыс аясында Иан Ходдер «структуралистік тәсілдің жетекші өкілі» атанды. 1984 жылғы мақаласында ол неолиттік Еуропадағы үйлер мен қабірлер арасындағы ұқсастықтарды қарастырды және олардың символикасы туралы идеяларының негізі ретінде структуралистік тәсілді қолданды. Ол кейіннен өзінің «Еуропаны отандықтандыру» (1990) атты маңызды еңбегінде структуралистік идеяларды пайдаланып, неолиттік Еуропада егістік (агриос) пен үй (домус) арасындағы дихотомия болды деген теориясын ұсынды, бұл екілік шекара (форис) арқылы байланыстырылды.
Адамның әрекет етуі
Постпроцессуалистер археологияның басқа теориялық тәсілдерінде, мысалы, мәдени-тарихи және процессуалдық тәсілдерде "жеке тұлға жоғалып кетеді" деген сенімді қабылдады, сондай-ақ адамдар "қоғамдық ережелерді соқырлықпен еріп жүретін бейкүнә жандар" ретінде бейнеленгенін айтты. Постпроцессуалистер керісінше, адамдардың көп жағдайда тек қоғамдық ережелерді ғана емес, өз мүдделерін де қамтамасыз ететін еркін қатысушылар екенін дәріптеді, ал осы идеяларды қабылдау арқылы қоғамның қақтығыстарға толы екенін айтады. Әлеуметтанушы Энтони Гидденстің (1938 ж.т.) және оның құрылымдық теориясының ықпалымен көптеген постпроцессуалистер адамдар қоғамның ережелерін біліп, түсінген кезде, оларды сөзсіз орындаудың орнына өздеріне қалай ыңғайлырақ болса солай өзгертуге талпынатынын қабылдады. Ал қоғамдық ережелерді өзгерту арқылы, осы ережелердің өзі де уақыт өте келе өзгеріске ұшырайды. Басқа постпроцессуалистер социолог Карл Маркстің (1818–1883) таптық күрестің осы әлеуметтік өзгерістердің қозғаушы күші болғанын қабылдады. Осылайша, олар марксистік археологтармен ұқсастықтарын көрсетеді. Дегенмен, Джулиан Томас сияқты постпроцессуалистердің аз бөлігі адамның қатысуы өткен қоғамдарды зерттеу үшін пайдалы емес деп санайды, осылайша мәдени детерминизм позициясын қабылдады.
Шетелдік археология
Постпроцессуализм археологиямен байланыс жасауға мүмкіндіксіз қалған топтарды ынталандыруға ерекше мән береді.
Гендерлік археология
1960 және 1970 жылдары феминистік археология пайда болды, себебі екінші толқын феминистік қозғалысының жақтастары археологиялық деректердегі әйелдерге дейін археологтар назар бермегенін алға тартты. Археолог Сэм Люсидің пікірінше, "Феминистік археология мен постпроцессуализмнің мақсаттары әлеуметтік және саяси факторлардың, көрінетін "объективті" зерттеулерге де әсер ететінін көрсетті".
Прецеденттер
Дегенмен, бұл 1985 жылға дейін «процессуалды археологиядан кейінгі» деп аталмаса да (оның ең белгілі жақтастарының бірі Иан Ходдер), процессуалды археологияға археологиялық балама 1970 жылдары дамуға көшті. Кейбір ғалымдар теорияның пайда болуын болжаған, әлеуметтік антрополог Эдмунд Лич 1971 жылы Шеффилд университетінде өткен «Мәдениеттік өзгерістерді түсіндіру» тақырыбындағы талқылауда жиналған археологтарға әлеуметтік антропологтар арасында кең таралған мәдени структурализмнің археологиялық қауымдастыққа енуіне көп кешікпейтінін мәлімдеді. Археологиялық теорияны зерттеуде маңызды еңбек еткен канадалық археолог Брюс Триггер процессуалды археологиядан кейінгі үш негізгі ықпал бар екенін анықтады. Олардың біріншісі – «1960 жылдары Францияда дамып, британдық әлеуметтік антропологияға әсер еткен марксистік идеяларға негізделген әлеуметтік антропология». Триггер атап өткендей, бұл «ортодоксалды марксизмде емес, Маурис Годелье, Эммануэль Террей және Пьер Филип Рей сияқты антропологтардың марксизм мен структурализмді біріктіруге жасаған тытыр жолында жатыр». Екінші маңызды ықпал – «білімнің субъективті табиғатына баса назар аударып, ең жоғары салыстырмалылық пен идеализмді қабылдаған» постмодернизм. Салыстырмалы әдебиет, әдеби сын және мәдени зерттеулер салаларында пайда болған постмодернистік ой археологияда дами бастады. Триггер анықтаған үшінші ықпал – Боазиялық антропологияның күйреуінен кейін мәдени антропология ішінде пайда болған Жаңа мәдени антропология қозғалысы. Жаңа мәдени антропологтар «мәдени эволюцияны зерттеуді көпмәдениетті және постколониалды ортада этноцентрикалық, зияткерлік және моральдық тұрғыдан қабылдамайтындықтан айыптады».
Британияда пайда болған
Постпроцессуалды археология 1970-ші жылдардың соңында Ұлыбританияда француз марксистік антропологиясының кейбір аспектілеріне қызығушылық танытқан британдық археологтардың бастамасымен пайда болды. Олардың арасындағы ең белгілісі – Иан Ходер (1948 ж.т.), бұрынғы процессуалист, ол кеңістіктік үлгілерді экономикалық тұрғыдан талдау және симуляциялық зерттеулерді, әсіресе темір дәуірі мен римдік Британиядағы сауда, нарықтар мен қала құрылысына қатысты ерте дамытумен танымал болды. «Жаңа география» мен процессуалист Дэвид Кларктың еңбектеріне ықпал еткеннен кейін, оның зерттеулері дамыған сайын, ол мұндай модельдер мен симуляциялардың нақты сынақтан өткеніне немесе дәлелденгеніне күмәндана бастады. Ол археологиялық деректердегі белгілі бір үлгінің бірнеше түрлі симуляцияланған процестердің нәтижесі болуы мүмкін деген қорытындыға келді және осы баламалардың қайсысы дұрыс екенін анықтаудың нақты жолы жоқ екенін түсінді. Де-факто, ол археологиялық деректерді түсіну үшін процессуалды тәсілді қолданғанның өзінде де, осы деректерді түсіндірудің көптеген жолдары бар екеніне және әртүрлі археологтар процессуализмнің ғылыми әдіс арқылы археологиялық деректерден объективті факт алуға болатындығына қарамастан, мүлдем әртүрлі қорытындыларға келе алатынына сенді. Осының нәтижесінде Ходер процессуалистік тәсілге күшті сын айта бастады және мәдениеттің адамның мінез-құлқына қалай әсер ететініне қызығушылық танытты. Бұл жаңа бастамада оны көптеген студенттері, соның ішінде Мэтью Сприггс қолдады. 1980 жылы осы ерте постпроцессуалистер Кембридж университетінде конференция өткізді, одан Ходдердің өзі редакциялаған және Кембридж университетінің баспасынан шыққан «Символикалық және құрылымдық археология» (1982) атты кітап жарық көрді. Кітапқа жазған кіріспесінде Ходер мынаны атап өтті:
Идеяларды зерттеу мен дамытудың бастапқы кезеңінде Кембридж тобының мүшелері Англия мен шетелдегі басқа археологиялық бөлімдерде алдын ала конференциялық баяндамалар мен жеке семинарлар жасады. Осы кезеңде бізбен сөйлесуге шақырылған кейбір ғалымдар өздерінің ерекше қарсылығын білдіруге міндетті деп санады. Бұл баяндамалар біздің көзқарастарымыз толыққанша қалыптасқанға дейін жасалғанымен және олардың агрессивтілігіне қарамастан, зерттеу және қайта құру процесінде маңызды рөл атқарды. Әсіресе, біз бен сыртқы ғалымдардың ұсынған қарама-қайшылықтары семинар тобының көзқарастарын және топтың ішіндегі пікірлердің айырмашылықтарын нақтылауға мүмкіндік берді. Оппозиция біздің пікірімізді анықтады, сонымен қатар қателікке ұшырау қаупі бар тұйық жолдарға назар аударды. Біздің агрессиямыз жаңа нәрсе жасап жатырмыз деген сенімнен туындады. Бұл да маңызды болды. Бастапқы кезеңде қазіргі тәсілдердің кемшіліктері анық көрінді және басқаша істеуге болатынына сенім болды. Брюс Триггер бұл кітапты «процессуалды көрініс және археологиядағы жаңа перспективаларға қарсы тұру» деп санады, бұл американдық археолог Льюис Бинфордтың (1931–2011) 1968 жылы жазған және процессуалды қозғалыстың басталуына көмектескен кітабы.
АҚШ-тағы даму
Постпроцессуалдық археология АҚШ-тағы археологтар қауымдастығында көбінесе дербес дамыды. Сондықтан оның басты ықпалы француз марксистік антропологиясына емес, олардың британдық әріптестеріне басты ықпал еткен сындық теорияға тиесілі болды. Көптеген американдық археологтар ғылыми қауымдастықта және ғылыми болуға тырысқан процессуалдық қозғалыстың өзіндегі қателіктер мәселелерін мойындауға кірісті. Олар сонымен қатар археологиядағы этникалық дискриминация элементтерін, әсіресе, Американың жергілікті халықтарына қатысты байқады, олар 1990 жылдарға дейін өздерінің мұраларын басқаруға қатысу мүмкіндігінен айырылған болатын. Көптеген американдық археологтар археологиялық интерпретацияда және жалпы алғанда, пәнде әйелдердің жиі шеттетуіне байланысты гендерлік бейімділікке де назар аудара бастады. 1980 жылдары осы мәселеге қатысты археологиялық зерттеулер жарияланды, атап айтқанда Джоан Героның «Археологиядағы гендерлік бейімділік: мәдени көзқарас» (1983) және Маргарет Конки мен Джанет Спектордың «Археология және гендерді зерттеу» (1984) еңбектері арқылы. Постпроцессуалдық археологтардың арасында американдық археологиялық деректердегі сыныптық бейімділікті түзетуге, гендерлік және этникалық айырмашылықтарды зерттеуге қарағанда аз көңіл бөлінді. Оның орнына, мұндай зерттеулер негізінен тарихи археологтар (өткеннің тарихи немесе сауатты кезеңдерінің археологиясын зерттейтіндер) арасында, жұмысшылар мен құлдар сияқты маргиналданған топтарға қатысты жүргізілді.
Сын
Археологтар Колин Ренфрю мен Пол Бахн атап өткендей, "оның ең қатал сыншылары үшін [постпроцессуализм], бірқатар дұрыс сын-пікірлер айтса да, [процессуализм] енгізген кейбір идеялар мен теориялық мәселелерді одан әрі дамытты. Бұл сыншылар үшін ол басқа ғылымдардан түрлі тәсілдерді енгізді, сондықтан "постпроцессуалдық" термині әдебиеттанудағы "постмодерн" атауымен өте ұқсас болғанымен, толықтыра алатынын дұрыс айтатын нәрсені алмастыруға талпынуында біршама мақтанға бой ұсынды". "Процессуалдық археология және радикалдық сын" (1987) мақаласында Тимоти К. Эрл мен Роберт В. Преусел постпроцессуалдық қозғалыстың процессуализмге жасаған "радикалды сынын" қарастырды. Олар оның кейбір пайдалы тұстары бар екенін және маңызды мәселелерді атап көрсеткенін мойындағанмен, постпроцессуалдық тәсіл жалпы алғанда кемшіліктері бар екеніне келді, себебі ол нақты әдістеме ұсына алмады.