Көне мәдениеттерде астрономияны зерттеу

Археоастрономия: Көне мәдениеттердегі астрономиялық білімдерді, әдет-ғұрыптарды және әсемдік көріністерін зерттейді. Этноастрономия, тарихи астрономиямен байланысты.

33 мин оқу

100%

Дереккөз: Archaeoastronomy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Археоастрономия (кейде археоастрономия деп те жазылады) – бұл өткендегі адамдардың «аспандағы құбылыстарды қалай түсінгенін, осы құбылыстарды қалай пайдаланғанын және аспанның олардың мәдениеттерінде қандай рөл атқарғанын» зерттейтін интердисциплинарлық немесе мультидисциплинарлық әдіс. Клайв Рагглз археоастрономияны ежелгі астрономияны зерттеу деп қарастырудың қате екенін айтады, себебі қазіргі астрономия – ғылыми сала, ал археоастрономия басқа мәдениеттердің аспандағы құбылыстарға қатысты символдық мағынасы бар мәдени түсіндірмелерін қарастырады. Ол көбінесе этноастрономиямен, қазіргі қоғамдағы аспанға қарайтын әрекеттерді зерттейтін антропологиялық саламен байланысты. Археоастрономия тарихи астрономиямен де тығыз байланысты, ол аспан денелерінің тарихи жазбаларын пайдаланып астрономиялық мәселелерді шешеді, сондай-ақ астрономия тарихымен, ол жазбаша деректерді өткендегі астрономиялық тәжірибені бағалау үшін қолданады. Археоастрономия өткендегі тәжірибелердің дәлелдерін анықтау үшін археология, антропология, астрономия, статистика, ықтималдық және тарих сияқты әртүрлі әдістерді пайдаланады. Осы әдістердің алуан түрлілігі және әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді пайдалануы археоастрономдар үшін оларды біртұтас тұжырымға біріктіруді ұзақ мерзімді қиындыққа айналдырды. Археоастрономия ландшафт археологиясы мен когнитивтік археологияда толықтыратын орындарды иеленеді. Материалдық дәлелдер мен оның аспанмен байланысы кең аумақты табиғат циклдарына қатысты сенімдерге қалай енгізілгенін көрсетеді, мысалы, майя астрономиясы мен оның егіншілікпен байланысы. Таным мен ландшафт идеяларын біріктірген басқа мысалдарға елді мекендердің жолдарындағы ғарыштық тәртіпті зерттеулер жатады. Археоастрономияны барлық мәдениеттерге және уақыт кезеңдеріне қолдануға болады. Аспанның мағынасы мәдениеттен мәдениетке өзгереді, бірақ ежелгі сенімдерді зерттегенде әртүрлі мәдениеттерге қолданылатын ғылыми әдістер бар. Бәлкім, археоастрономияның әлеуметтік және ғылыми аспектілерін теңестіру қажеттілігі Клайв Рагглсты оны «бір жағынан жоғары сапалы академиялық жұмыс, ал екінші жағынан ақылға сыймас болжамдарға дейін жететін бақылаусыз спекуляциялар бар сала» деп сипаттауға әкелді.

Interdisciplinary study of astronomies in cultures

Archaeoastronomy (also spelled archeoastronomy) is the interdisciplinary or multidisciplinary study of how people in the past "have understood the phenomena in the sky, how they used these phenomena and what role the sky played in their cultures". Clive Ruggles argues it is misleading to consider archaeoastronomy to be the study of ancient astronomy, as modern astronomy is a scientific discipline, while archaeoastronomy considers symbolically rich cultural interpretations of phenomena in the sky by other cultures. It is often twinned with ethnoastronomy, the anthropological study of skywatching in contemporary societies. Archaeoastronomy is also closely associated with historical astronomy, the use of historical records of heavenly events to answer astronomical problems and the history of astronomy, which uses written records to evaluate past astronomical practice. Archaeoastronomy uses a variety of methods to uncover evidence of past practices including archaeology, anthropology, astronomy, statistics and probability, and history. Because these methods are diverse and use data from such different sources, integrating them into a coherent argument has been a long term difficulty for archaeoastronomers. Archaeoastronomy fills complementary niches in landscape archaeology and cognitive archaeology. Material evidence and its connection to the sky can reveal how a wider landscape can be integrated into beliefs about the cycles of nature, such as Mayan astronomy and its relationship with agriculture. Other examples which have brought together ideas of cognition and landscape include studies of the cosmic order embedded in the roads of settlements. Archaeoastronomy can be applied to all cultures and all time periods. The meanings of the sky vary from culture to culture; nevertheless there are scientific methods which can be applied across cultures when examining ancient beliefs. It is perhaps the need to balance the social and scientific aspects of archaeoastronomy which led Clive Ruggles to describe it as "a field with academic work of high quality at one end but uncontrolled speculation bordering on lunacy at the other".

Тарих

Джон Мичелл өзінің "Астроархеология" атты қысқаша тарихында ежелгі астрономияны зерттеудің мәртебесі соңғы екі ғасыр ішінде жақсарғанын, "ессіздіктен ереске, қызықты ойға және, ақырында, ортодоксия қақпаларына" дейін жеткенін айтты. Екі онжылдықтан кейін біз әлі де сұрақ қоя аламыз: Археоастрономия әлі де ортодоксия қақпаларында күтіп тұр ма, әлде ол қақпаның ішіне кірді ме? – деп Тод Боствик Джон Мичеллтің сөздерін келтіреді.

Джон Мичелл бұл жазбаны жасағаннан екі жүз жыл бұрын археоастрономдар мен кәсіби археологтар болған жоқ, бірақ астрономдар мен ежелгі нәрселерді зерттеушілер болды. Олардың кейбір еңбектері археоастрономияның алға құрлысы саналады; ежелгі нәрселерді зерттеушілер ағылшын ауылдарын кезіп-қонып жатқан қираған орындардың астрономиялық бағытын, мысалы, 1740 жылы Уильям Стукли Стоунхенджді зерттегендей түсіндірді, ал Джон Обри 1678 жылы және Генри Чонси 1700 жылы шіркеулердің бағытында жатқан ұқсас астрономиялық принциптерді іздеді. XIX ғасырдың соңында Ричард Проктор және Чарльз Пиацци Смит сияқты астрономдар пирамидалардың астрономиялық бағытын зерттеді. Археоастрономия терминін 1973 жылы Элизабет Чесли Бейти (Юан Маккидің ұсынысы бойынша) енгізді, бірақ археоастрономияның қалай анықталуына байланысты бұл тақырыпты зерттеу әлдеқайда ертерек болуы мүмкін. Клайв Рагглз Генрих Ниссеннің XIX ғасырдың ортасында жұмыс істегенін, мүмкін, алғашқы археоастроном болғанын айтады. Рольф Синклер 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында жұмыс істеген Норман Локкьерді "археоастрономияның әкесі" деп атауға болады дейді. Эван Макки бастауды тіпті кейінірек орналастырады: "археоастрономияның пайда болуы мен қазіргі гүлденуі 1930-1970 жылдар аралығында Ұлыбританиядағы Александр Томның жұмысында жатыр" дейді. 1960 жылдары инженер Александр Том мен астроном Джеральд Хокинстің жұмысы, олар Стоунхенджді неолиттік компьютер деп ұсынды, ежелгі орындардың астрономиялық ерекшеліктеріне жаңа қызығушылықты тудырды. Хокинстің талаптары көбінесе жоққа шығарылды, бірақ Александр Томның жұмысы осылай болған жоқ, өйткені оның мегалиттік орындарды зерттеу нәтижелері Британ аралдарында дәл астрономияның кең таралған тәжірибесін болжады. Эван Макки Томның теориясын тексеру қажеттігін мойындап, 1970 және 1971 жылдары Аргайлширдегі Кинтроу тік тас орнында қазба жұмыстарын жүргізді, тастың үстіндегі төбедегі байқау алаңшасы туралы оның болжамы дұрыс па екенін тексеру үшін. Ол жерде жасанды алаңша болды және Томның ұзақ сәйкестендіру гипотезасын осылай растауы (Кинтроу қысқы күн тоғысының орны ретінде анықталды) оны Ислайдағы Култон тас шеңберінен Томның геометриялық теорияларын тексеруге итермеледі, нәтижесі де оң болды. Сондықтан Макки Томның қорытындыларын кеңінен қабылдады және Британияның тарихқа дейінгі кезеңдері туралы жаңа мәліметтер жариялады. Керісінше, Клайв Рагглз Томның далалық жұмысын қайта қарастырып, Томның жоғары дәлдігі туралы астрономиялық талаптарын дәлелдер толыққанды қолдамайтынын көрсетті. Дегенмен, Томның мұрасы күшті, Эдвин Крупп 1979 жылы былай деп жазды: "Ол археоастрономиялық далалық жұмыс пен түсіндірудің стандарттарын дерлік жалғыз өзі белгіледі, ал оның таңғажайып нәтижелері соңғы үш онжылдықта дау тудырды". Оның ықпалы сақталып, деректерді статистикалық тексеру әдісі археоастрономияның әдістерінің бірі болып қала береді. Жаңа әлемдегі тәсіл, онда антропологтар америкалық үндістер өркениетінде астрономияның рөлін толыққанды қарастыра бастады, айтарлықтай өзгеше болды. Олар Еуропаның тарихқа дейінгі кезеңінде болмаған этнография және алғашқы отарлаушылардың тарихи жазбалары сияқты дереккөздерге қол жеткізе алды. Энтони Авенидің ізашарлық үлгісіне сүйене отырып, бұл Жаңа әлем археоастрономдарына Ескі әлемде жай ғана болжам болатын ниеттер туралы мәлімдеме жасауға мүмкіндік берді. Тарихи деректерге шоғырлану Еуропадағы статистикалық зерттеулерге қарағанда салыстырмалы түрде әлсіз жоғары дәлдігі бар кейбір мәлімдемелерге әкелді. Бұл мәселе 1981 жылы Оксфордта Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) демеушілігімен өткен кездесуде көтерілді. Қатысушылардың әдістемелері мен зерттеу сұрақтары өте әртүрлі болды, сондықтан конференция хаттамалары екі том болып жарияланды. Дегенмен, конференция зерттеушілерді біріктіруде сәтті болды және Оксфорд конференциялары әлемнің әр жерінде әр төрт немесе бес жылда бір рет жалғасады. Кейінгі конференциялар археологиялық зерттеулердің контекстуалдылығын біріктіруді көздейтін зерттеушілермен көп салааралық тәсілдерге көшуге әкелді, бұл қазіргі кездегі археоастрономияның жай-күйін кеңінен сипаттайды, тек ежелгі астрономияның бар екендігін ғана емес, адамдардың неге түн аспанына қызығушылық танытқанын түсіндіруге тырысады.

Two hundred years before John Michell wrote the above, there were no archaeoastronomers and there were no professional archaeologists, but there were astronomers and antiquarians. Some of their works are considered precursors of archaeoastronomy; antiquarians interpreted the astronomical orientation of the ruins that dotted the English countryside as William Stukeley did of Stonehenge in 1740, while John Aubrey in 1678 and Henry Chauncy in 1700 sought similar astronomical principles underlying the orientation of churches. Late in the nineteenth century astronomers such as Richard Proctor and Charles Piazzi Smyth investigated the astronomical orientations of the pyramids. The term archaeoastronomy was advanced by Elizabeth Chesley Baity (following the suggestion of Euan MacKie) in 1973, but as a topic of study it may be much older, depending on how archaeoastronomy is defined. Clive Ruggles says that Heinrich Nissen, working in the mid nineteenth century was arguably the first archaeoastronomer. Rolf Sinclair says that Norman Lockyer, working in the late 19th and early 20th centuries, could be called the 'father of archaeoastronomy'. Euan MacKie would place the origin even later, stating: " the genesis and modern flowering of archaeoastronomy must surely lie in the work of Alexander Thom in Britain between the 1930s and the 1970s". In the 1960s the work of the engineer Alexander Thom and that of the astronomer Gerald Hawkins, who proposed that Stonehenge was a Neolithic computer, inspired new interest in the astronomical features of ancient sites. The claims of Hawkins were largely dismissed, but this was not the case for Alexander Thom's work, whose survey results of megalithic sites hypothesized widespread practice of accurate astronomy in the British Isles. Euan MacKie, recognizing that Thom's theories needed to be tested, excavated at the Kintraw standing stone site in Argyllshire in 1970 and 1971 to check whether the latter's prediction of an observation platform on the hill slope above the stone was correct. There was an artificial platform there and this apparent verification of Thom's long alignment hypothesis (Kintraw was diagnosed as an accurate winter solstice site) led him to check Thom's geometrical theories at the Cultoon stone circle in Islay, also with a positive result. MacKie therefore broadly accepted Thom's conclusions and published new prehistories of Britain. In contrast a re evaluation of Thom's fieldwork by Clive Ruggles argued that Thom's claims of high accuracy astronomy were not fully supported by the evidence. Nevertheless, Thom's legacy remains strong, Edwin C. Krupp wrote in 1979, "Almost singlehandedly he has established the standards for archaeo astronomical fieldwork and interpretation, and his amazing results have stirred controversy during the last three decades." His influence endures and practice of statistical testing of data remains one of the methods of archaeoastronomy. The approach in the New World, where anthropologists began to consider more fully the role of astronomy in Amerindian civilizations, was markedly different. They had access to sources that the prehistory of Europe lacks such as ethnographies and the historical records of the early colonizers. Following the pioneering example of Anthony Aveni, this allowed New World archaeoastronomers to make claims for motives which in the Old World would have been mere speculation. The concentration on historical data led to some claims of high accuracy that were comparatively weak when compared to the statistically led investigations in Europe. This came to a head at a meeting sponsored by the International Astronomical Union (IAU) in Oxford in 1981. The methodologies and research questions of the participants were considered so different that the conference proceedings were published as two volumes. Nevertheless, the conference was considered a success in bringing researchers together and Oxford conferences have continued every four or five years at locations around the world. The subsequent conferences have resulted in a move to more interdisciplinary approaches with researchers aiming to combine the contextuality of archaeological research, which broadly describes the state of archaeoastronomy today, rather than merely establishing the existence of ancient astronomies, archaeoastronomers seek to explain why people would have an interest in the night sky.

Басқа пәндермен қарым-қатынасы

Археоастрономияның ең қызықты ерекшеліктерінің бірі – әртүрлі сала ғалымдарын пікір таласына түсіру қабілеті. Клайв Рагглс Археоастрономияның басқа мәдениеттердің астрономиясын зерттеу үшін жазбаша және жазбаша емес деректерді пайдаланатын пәнаралық сала ретінде ұзақ уақыттан бері қарастырылып келеді. Осы ретте, ол ежелгі астрономияны зерттеудің басқа да салалық тәсілдерін байланыстырады: астроархеология (ескірген термин, ежелгі сәулет пен ландшафттардың араласқан жерлерінен астрономиялық ақпаратты алуға арналған зерттеулер), астрономия тарихы (негізінен жазбаша мәтіндік деректермен айналысады) және этноастрономия (этнотарихи жазбалар мен қазіргі этнографиялық зерттеулерге сүйенеді). Археоастрономияның пәнаралық пән ретінде дамуын көрсете отырып, бұл саладағы зерттеулерді көптеген салаларда білім алған зерттеушілер жүргізеді. Соңғы докторлық диссертациялардың авторлары өздерінің жұмыстарын археология және мәдени антропология салаларымен байланысты деп сипаттады; белгілі бір аймақтар мен кезеңдердің тарихы, ғылым тарихы және дін тарихы сияқты тарихтың әртүрлі салалары; сондай-ақ астрономияның өнер, әдебиет және дінмен байланысы. Олар өз жұмыстарын сирек астрономиялық деп сипаттайды, және оны тек қосымша санат ретінде қарастырады. Археоастрономдар мен осы пәннің зерттеушілері оны әртүрлі көзқараспен қарастырады. Басқа зерттеушілер археоастрономияны ғылым тарихымен байланыстырады, мәдениеттің табиғатты қабылдауымен және осы қабылдауларға тәртіп келтіру үшін жасаған тұжырымдамалық негіздерімен, немесе белгілі бір тарихи тұлғаларды белгілі бір астрономиялық тұжырымдамалар мен техникаларды қолдануға итермелеген саяси себептермен байланыстырады. Өнер тарихшысы Ричард Посс Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы астрономиялық тас суреттерін "батыс өнер тарихы мен өнер сын-пікірінің герменевтикалық дәстүрлерін" қолдана отырып оқу керек деп, икемді тәсілді қолданды. Астрономдар, алайда, басқаша сұрақтар қояды, өз студенттеріне өздерінің пәндерінің анықталатын алғышарттарын ұсынуға тырысады және ерекше маңызды мәселе – нақты сайттардың мақсатты түрде астрономиялық екенін қалай растауға болады деген сұраққа ден қояды. Археоастрономияға кәсіби археологтардың реакциясы әртүрлі болды. Кейбіреулері түсінбеушілік немесе тіпті жаушылық білдірді, археологиялық қауымдастықтың археоастрономиялық шеткі топ ретінде қарастырған нәрсесін қабылдамауынан бастап, археологтардың мәдени бағыты мен ертедегі археоастрономдардың сандық бағыты арасындағы түсінбеушілікке дейін. Дегенмен, археологтар археоастрономиядан алынған көптеген түсініктерді археология оқулықтарына енгізе бастады және жоғарыда айтылғандай, кейбір студенттер археоастрономиялық тақырыптар бойынша археология диссертацияларын жазды. Археоастрономдар пәннің сипаттамасына қатысты кеңінен келіспегендіктен, тіпті оның атауын да таластырады. Үш негізгі халықаралық ғылыми қауымдастықтар археоастрономияны мәдениетті зерттеумен байланыстырады, "Мәдениеттегі астрономия" немесе оның аудармасын қолданады. Майкл Хоскин пәннің маңызды бөлігін теорияға емес, деректерді жинау ретінде қарастырады және осы аспектіні археотопография деп атауды ұсынды. Рагглс және Саундерс халық астрономиясын зерттеудің әртүрлі әдістерін біріктіретін термин ретінде мәдени астрономияны ұсынды. Басқалары астрономияның дұрыс емес термин екенін, зерттелетін нәрсе – космология екенін айтады, ал "логос" терминін қолдануға қарсы болғандар испандық космовизияны қабылдауды ұсынды. Әдістердің арасында пікір таластары туындағанда, әдістерді екі томның бірінші Оксфорд конференциясындағы мұқабаларының түстеріне негізделген түсті кодпен белгілейді, онда тәсілдер алғаш рет ажыратылды. Жасыл (Ескі әлем) археоастрономдары статистикаға көп сүйенеді және кейде әлеуметтік практиканың мәдени контекстін жоғалтып алады деп айыпталады. Ал, Қоңыр (Жаңа әлем) археоастрономдары этнографиялық және тарихи деректерге ие және өлшеу мен статистикалық талдау мәселесінде "еркін" деп сипатталған. Әртүрлі тәсілдерді біріктірудің жолын табу 1990-жылдардың басынан бері көп талқыланды.

[O]ne of the most endearing characteristics of archaeoastronomy is its capacity to set academics in different disciplines at loggerheads with each other.|Clive Ruggles

Archaeoastronomy has long been seen as an interdisciplinary field that uses written and unwritten evidence to study the astronomies of other cultures. As such, it can be seen as connecting other disciplinary approaches for investigating ancient astronomy: astroarchaeology (an obsolete term for studies that draw astronomical information from the alignments of ancient architecture and landscapes), history of astronomy (which deals primarily with the written textual evidence), and ethnoastronomy (which draws on the ethnohistorical record and contemporary ethnographic studies). Reflecting Archaeoastronomy's development as an interdisciplinary subject, research in the field is conducted by investigators trained in a wide range of disciplines. Authors of recent doctoral dissertations have described their work as concerned with the fields of archaeology and cultural anthropology; with various fields of history including the history of specific regions and periods, the history of science and the history of religion; and with the relation of astronomy to art, literature and religion. Only rarely did they describe their work as astronomical, and then only as a secondary category. Both practicing archaeoastronomers and observers of the discipline approach it from different perspectives. Other researchers relate archaeoastronomy to the history of science, either as it relates to a culture's observations of nature and the conceptual framework they devised to impose an order on those observations or as it relates to the political motives which drove particular historical actors to deploy certain astronomical concepts or techniques. Art historian Richard Poss took a more flexible approach, maintaining that the astronomical rock art of the North American Southwest should be read employing "the hermeneutic traditions of western art history and art criticism" Astronomers, however, raise different questions, seeking to provide their students with identifiable precursors of their discipline, and are especially concerned with the important question of how to confirm that specific sites are, indeed, intentionally astronomical. The reactions of professional archaeologists to archaeoastronomy have been decidedly mixed. Some expressed incomprehension or even hostility, varying from a rejection by the archaeological mainstream of what they saw as an archaeoastronomical fringe to an incomprehension between the cultural focus of archaeologists and the quantitative focus of early archaeoastronomers. Yet archaeologists have increasingly come to incorporate many of the insights from archaeoastronomy into archaeology textbooks and, as mentioned above, some students wrote archaeology dissertations on archaeoastronomical topics. Since archaeoastronomers disagree so widely on the characterization of the discipline, they even dispute its name. All three major international scholarly associations relate archaeoastronomy to the study of culture, using the term Astronomy in Culture or a translation. Michael Hoskin sees an important part of the discipline as fact collecting, rather than theorizing, and proposed to label this aspect of the discipline Archaeotopography. Ruggles and Saunders proposed Cultural Astronomy as a unifying term for the various methods of studying folk astronomies. Others have argued that astronomy is an inaccurate term, what are being studied are cosmologies and people who object to the use of logos have suggested adopting the Spanish cosmovisión. When debates polarise between techniques, the methods are often referred to by a colour code, based on the colours of the bindings of the two volumes from the first Oxford Conference, where the approaches were first distinguished. Green (Old World) archaeoastronomers rely heavily on statistics and are sometimes accused of missing the cultural context of what is a social practice. Brown (New World) archaeoastronomers in contrast have abundant ethnographic and historical evidence and have been described as 'cavalier' on matters of measurement and statistical analysis. Finding a way to integrate various approaches has been a subject of much discussion since the early 1990s.

Әдістеме

Ұзақ уақыт бойы мен мұндай әртүрлілікке толық қамтитын бір теория қажет деп сендім. Мұндай нәрсеге қол жеткізу мүмкін деген ойым өте наив еді деп ойлаймын. Археоастрономдар арасындағы ең басты айырмашылық физикалық және әлеуметтік ғылымдар арасында емес. Керісінше, ол зерттеушінің орналасқан жеріне және/немесе қолда бар деректердің түріне байланысты. Ескі әлемде тек қана ескерткіштердің өзі дерек көзі болып табылады; ал Жаңа әлемде ескерткіштер этнографиялық және тарихи деректермен толықтырылды. Археоастрономияның әртүрлі аймақтарда оқшау дамуының әсерін зерттеулерде бүгінге дейін көруге болады. Зерттеу әдістерін екі бағыттың біріне жатқызуға болады, бірақ соңғы жобаларда көбінесе екі бағыттың да әдістері қолданылады.

Жасыл археоастрономия

Жасыл археоастрономия "Ескі әлемдегі археоастрономия" кітабының мұқабасымен аталады. Ол негізінен статистикаға негізделген және тарихи кезеңмен салыстырғанда әлеуметтік деректердің салыстырмалы түрде аз болған алдыңғы тарихи кезеңдер үшін өте қолайлы. Негізгі әдістерді Александр Том британдық мегалиттік ескерткіштерді кең ауқымды зерттеулер жүргізу кезінде әзірлеген. Том ежелгі адамдардың жоғары дәлдікті астрономия қолданған-қолданбағанын анықтауға тырысты. Ол көкжиек астрономиясын пайдаланып, бақылаушылардың жылдың нақты күнін анықтауға болатынына сенді. Байқау үшін, күннің белгілі бір күні көкжиектегі нақты бір тұсқа батып кететін жерді табу қажет болды. Көбінесе тау күнге тосқауыл қойып, бірақ дұрыс күні оның ең кішкентай бөлігі екінші жағынан қайта пайда болып, "қос күн батуын" көрсететін. Төмендегі анимация гипотетикалық жердегі екі күн батуын көрсетеді: біреуі жазғы күн тоғысынан бір күн бұрын, екіншісі жазғы күн тоғысында, ол қос күн батуын көрсетеді. Бұл идеяны тексеру үшін ол жүздеген тас қатарларын және шеңберлерін зерттеді. Кез келген жекелеген бағытталу кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ ол бағытталулардың таралуының кездейсоқ еместігін көрсетуді жоспарлады, бұл кем дегенде кейбір бағытталулардың астрономиялық мақсатта жасалғанын көрсетеді. Оның нәтижелері жылдың сегіз, он алты, немесе тіпті отыз екіге жуық тең бөліністерінің бар екенін көрсетті. Екі күн тоғысы, екі күн мен түн теңелуі және төрт маусымдық күн – күн тоғысы мен түн теңелуі арасындағы ортаңғы күндер ортағасырлық кельт күнтізбесімен байланысты болды. Бұл қорытындылардың барлығы қабылданбаса да, ол археоастрономияға, әсіресе Еуропада, елеулі әсер етті. Эван Макки Томның талдауын қолдады, сонымен қатар бұл кезеңдегі қабатталған қоғамды дәлелдеу үшін неолиттік Британияны майя цивилизациясымен салыстыра отырып, археологиялық контекст қосты. Томның пікірінше, бұл қысқы күн тоғысында қос күн батуын көрсететін көкжиектегі тұс. Алайда, жерден қарағанда, бұл күн бату ландшафттағы тік жармен жасырылған болар еді, көрерменді екі метрге көтеру қажет: тағы бір бақылау платформасы қажет болды. Бұл шағын тастардан құралған платформасы бар шатқалдың арғы бетінде анықталды. Артефакттардың жоқтығы кейбір археологтарды алаңдатты, ал петрофабрикалық талдау нәтижесіз болды, бірақ Мейс Хоу және Буш Барроу Лозенджіндегі одан әрі зерттеулер Маккиді "ғылым" терминінің анахронистік болуы мүмкін деген қорытындыға жеткізді, бірақ Том жоғары дәлдіктегі бағытталулар туралы негізінен дұрыс болды. Керісінше, Клайв Рагглз Томның зерттеулеріндегі деректерді таңдауда мәселелер бар екенін айтты. Басқалар көкжиек астрономиясының дәлдігі көкжиекке жақын рефракцияның өзгеруімен шектеледі деп атап өтті. Жасыл археоастрономияға қатысты терең сын – ол өткенде астрономияға қызығушылық болғанын анықтай алады, бірақ оның әлеуметтік элементінің болмауы адамдар неге қызығушылық танытқанын анықтауға кедерілдіреді, бұл өткен қоғам туралы сұрақтар қоятын адамдар үшін оның пайдасын шектейді. Кит Кинтиг былай деп жазды: "Түсініктірек айтқанда, антропологияның прогресі үшін археоастрономиялық талаптың дұрыс немесе бұрыс екені көбінесе маңызды емес, өйткені ақпарат қазіргі түсіндіру мәселелерін анықтамайды". Дегенмен, бағытталуларды зерттеу археоастрономиялық зерттеулердің маңызды бөлігі болып қала береді, әсіресе Еуропада.

Green archaeoastronomy is named after the cover of the book Archaeoastronomy in the Old World. It is based primarily on statistics and is particularly apt for prehistoric sites where the social evidence is relatively scant compared to the historic period. The basic methods were developed by Alexander Thom during his extensive surveys of British megalithic sites. Thom wished to examine whether or not prehistoric peoples used high accuracy astronomy. He believed that by using horizon astronomy, observers could make estimates of dates in the year to a specific day. The observation required finding a place where on a specific date the Sun set into a notch on the horizon. A common theme is a mountain that blocked the Sun, but on the right day would allow the tiniest fraction to re emerge on the other side for a 'double sunset'. The animation below shows two sunsets at a hypothetical site, one the day before the summer solstice and one at the summer solstice, which has a double sunset. To test this idea he surveyed hundreds of stone rows and circles. Any individual alignment could indicate a direction by chance, but he planned to show that together the distribution of alignments was non random, showing that there was an astronomical intent to the orientation of at least some of the alignments. His results indicated the existence of eight, sixteen, or perhaps even thirty two approximately equal divisions of the year. The two solstices, the two equinoxes and four cross quarter days, days halfway between a solstice and the equinox were associated with the medieval Celtic calendar. While not all these conclusions have been accepted, it has had an enduring influence on archaeoastronomy, especially in Europe. Euan MacKie has supported Thom's analysis, to which he added an archaeological context by comparing Neolithic Britain to the Mayan civilization to argue for a stratified society in this period. This, Thom argued, was a notch on the horizon where a double sunset would occur at midwinter. However, from ground level, this sunset would be obscured by a ridge in the landscape, and the viewer would need to be raised by two meters: another observation platform was needed. This was identified across a gorge where a platform was formed from small stones. The lack of artifacts caused concern for some archaeologists and the petrofabric analysis was inconclusive, but further research at Maes Howe and on the Bush Barrow Lozenge led MacKie to conclude that while the term 'science' may be anachronistic, Thom was broadly correct upon the subject of high accuracy alignments. In contrast Clive Ruggles has argued that there are problems with the selection of data in Thom's surveys. Others have noted that the accuracy of horizon astronomy is limited by variations in refraction near the horizon. A deeper criticism of Green archaeoastronomy is that while it can answer whether there was likely to be an interest in astronomy in past times, its lack of a social element means that it struggles to answer why people would be interested, which makes it of limited use to people asking questions about the society of the past. Keith Kintigh wrote: "To put it bluntly, in many cases it doesn't matter much to the progress of anthropology whether a particular archaeoastronomical claim is right or wrong because the information doesn't inform the current interpretive questions." Nonetheless, the study of alignments remains a staple of archaeoastronomical research, especially in Europe.

Қоңыр археоастрономия

Жасыл археоастрономияның көбінесе бағытталғандыққа және статистикалық әдістерге негізделгенінен өзгеше, қоңыр археоастрономия астрономия тарихына немесе мәдени тарихқа жақын деп есептеледі, себебі ол ерте астрономияны және олардың күнтізбелермен, ритуалдармен байланысын түсіну үшін тарихи және этнографиялық жазбаларды пайдаланады. Бұл циклдар астрологиялық және ритуалдық мағынаға ие болған, себебі Венера Кетцалькоатль немесе Ксолотльмен байланысты болған. Венераның орналасуымен байланысты архитектуралық ерекшеліктер Чичен-Ица, Уксмаль және, мүмкін, басқа да Мезоамерикалық орындарында табылуы мүмкін. Ұрысшылар ғибадатханасында Кетцалькоатль немесе Кукульканмен байланысты қауырсынды жыландар бейнеленген суреттер бар. Бұл ғимараттың Венераның кешкі аспанда алғашқы рет көрінетін жеріне (жаңбырлы маусыммен сәйкес келетін кезде) бағытталуының маңызы болуы мүмкін. Дегенмен, осы құбылыстың күні мен азимуты үнемі өзгеретіндіктен, осы бағыттың күнге қатысты түсіндірілуі әлдеқайда ықтимал. Авени Кукулькан бейнесіндегі Венера планетасымен және Чичен-Ицадағы жаңбырлы маусыммен байланысты тағы бір ғимараттың Каракол екенін айтады. Бұл төрт бағытқа қарап тұрған есіктері бар дөңгелек мұнаралы ғимарат. Ғимараттың негізі Венераның ең солтүстік орналасуына қарайды. Сонымен қатар, ғимараттың жоғарғы платформасындағы стилобаттың тіректері қара және қызыл түспен боялған. Бұл түстер Венерамен байланысты, ол таңғы және кешкі жұлдыз ретінде танымал. Алайда, мұнарадағы терезелер қарапайым ойықтар сияқты болған, сондықтан олар жарық өткізбейді, бірақ сыртқа қарауға қолайлы орынды қамтамасыз етеді. Археоастрономиялық орындардың сенімділігін талқылау кезінде Котт пен Рагглс Караколдың обсерватория екендігі туралы пікір мамандар арасында талқыланғанын, бұл орынның сенімділігінің төрт деңгейінің екінші деңгейіне сәйкес келетінін атап өтті. Шығыс Азияда археоастрономия астрономия тарихынан дамыды және көптеген археоастрономиялық зерттеулер тарихи жазбалардың материалдық дәлелдерін іздеуге бағытталған. Бұл Қытайда б.з.д. II ғасырындағы Хан әулеті кезінен басталатын астрономиялық құбылыстардың бай тарихи жазбаларына байланысты. Бұл әдістің бір кемшілігі – оның статистикалық тұрғыдан нашар болуы. Шафер әсіресе Караколдың бағыттарының сенімділігіне күмән келтірді. Артефакттар мен орындарды қамтитын әртүрлі дәлелдердің болуына байланысты археоастрономияны жүзеге асырудың бір ғана жолы жоқ. Дегенмен, археоастрономияның жекелеген ғылым емес екендігі қабылданды. Археоастрономия салааралық ғылым болғандықтан, зерттелетін мәселе археологиялық және астрономиялық тұрғыдан да түсінікті болуы керек. Зерттеулер археологиядағы аналогия және гомология сияқты теориялық құралдарды қолданса және астрономиядағы дәлдік пен нақтылықты түсіне білсе, дұрыс деп есептелуі мүмкін. Соңғы кезде этнографиялық аналогиялар мен басқа да контексттік дәлелдерге негізделген сандық талдаулар мен түсіндірулер Майя аймағындағы және Мезоамериканың басқа бөліктеріндегі архитектуралық бағыттарды жүйелі зерттеулерде қолданылды.

In contrast to the largely alignment oriented statistically led methods of green archaeoastronomy, brown archaeoastronomy has been identified as being closer to the history of astronomy or to cultural history, insofar as it draws on historical and ethnographic records to enrich its understanding of early astronomies and their relations to calendars and ritual. These cycles would have been of astrological and ritual significance as Venus was associated with Quetzalcoatl or Xolotl. Associations of architectural features with settings of Venus can be found in Chichen Itza, Uxmal, and probably some other Mesoamerican sites. The Temple of the Warriors bears iconography depicting feathered serpents associated with Quetzalcoatl or Kukulcan. This means that the building's alignment towards the place on the horizon where Venus first appears in the evening sky (when it coincides with the rainy season) may be meaningful. However, since both the date and the azimuth of this event change continuously, a solar interpretation of this orientation is much more likely. Aveni claims that another building associated with the planet Venus in the form of Kukulcan, and the rainy season at Chichen Itza is the Caracol. This is a building with a circular tower and doors facing the cardinal directions. The base faces the most northerly setting of Venus. Additionally the pillars of a stylobate on the building's upper platform were painted black and red. These are colours associated with Venus as an evening and morning star. However the windows in the tower seem to have been little more than slots, making them poor at letting light in, but providing a suitable place to view out. In their discussion of the credibility of archaeoastronomical sites, Cotte and Ruggles considered the interpretation that the Caracol is an observatory site was debated among specialists, meeting the second of their four levels of site credibility. In eastern Asia archaeoastronomy has developed from the history of astronomy and much archaeoastronomy is searching for material correlates of the historical record. This is due to the rich historical record of astronomical phenomena which, in China, stretches back into the Han dynasty, in the second century BC. A criticism of this method is that it can be statistically weak. Schaefer in particular has questioned how robust the claimed alignments in the Caracol are. Because of the wide variety of evidence, which can include artefacts as well as sites, there is no one way to practice archaeoastronomy. Despite this it is accepted that archaeoastronomy is not a discipline that sits in isolation. Because archaeoastronomy is an interdisciplinary field, whatever is being investigated should make sense both archaeologically and astronomically. Studies are more likely to be considered sound if they use theoretical tools found in archaeology like analogy and homology and if they can demonstrate an understanding of accuracy and precision found in astronomy. Both quantitative analyses and interpretations based on ethnographic analogies and other contextual evidence have recently been applied in systematic studies of architectural orientations in the Maya area and in other parts of Mesoamerica.

Бастапқы материалдар

Археоастрономия адамдардың аспанмен әртүрлі байланыс түрлерін зерттейтін ғылым болғандықтан, астрономиялық амалдар туралы мәлімет беретін көптеген әртүрлі дереккөздер бар.

Түзеткіштер

Археоастрономияның деректердің көп тараған көзі – бағыттамаларды зерттеу. Бұл археологиялық ескерткіштің бағыттама осінің астрономиялық нысанаға мағыналы түрде бағытталғаны туралы болжамға негізделген. «Қоңыр» археоастрономдар осы болжамды тарихи немесе этнографиялық дереккөздерді оқып дәлелдеуі мүмкін, ал «жасыл» археоастрономдар бағыттамалардың кездейсоқ таңдалмауы мүмкін екенін көрсетуге бейім, әдетте бірнеше ескерткіште бағыттаманың ортақ үлгілерін көрсетеді. Бағыттама құрылыстың азимутын, солтүстікке қатысты бұрышын және оның қарап тұрған горизонттың биіктігін өлшеу арқылы есептеледі. Азимут әдетте теодолит немесе компас арқылы өлшенеді. Компас қолдануға оңай, бірақ Жердің магниттік өрісінің нақты солтүстіктен ауытқуын, яғни магниттік жатпауын ескеру қажет. Компас магниттік кедергілерге бейім аймақтарда, мысалы, мұрағаттық құрылыстармен бекітілген жерлерде де сенімсіз болуы мүмкін. Сонымен қатар, компас азимутты жарты градусқа дейін ғана дәл өлшеуге болады. Теодолит дұрыс қолданса, әлдеқайда дәл болуы мүмкін, бірақ оны дұрыс пайдалану да қиын. Теодолитті солтүстікпен туралаудың ешқандай табиғи жолы жоқ, сондықтан масштабты астрономиялық байқаулар арқылы, әдетте Күннің орнын пайдалану арқылы калибрлеу керек. Аспан денелерінің орны Жердің айналысының нәтижесінде күнінің уақытына қарай өзгеретіндіктен, осы калибрлеу байқауларының уақыты дәл белгілі болуы керек, әйтпесе өлшемдерде жүйелі қате пайда болады. Горизонттың биіктігін теодолит немесе клинометрмен өлшеуге болады.

Өнер бұйымдары

Небраның аспан дискісі сияқты артефактілер үшін, космосты бейнелейтін қола дәуірі артефактісі деп саналады, талдау археологияның басқа салаларында қолданылатын қазбадан кейінгі стандартты талдауға ұқсас болады. Артефакт зерттеледі және басқа халықтардың тарихи немесе этнографиялық жазбаларымен салыстыруға тырысылады. Қаншама көп параллельдер табылса, түсіндірме басқа археологтар тарапынан қабылдануы мүмкін. Мысалы, Рим империясынан табылған кейбір аяқ киімдер мен сандалдарда астрологиялық белгілер кездеседі. Аяқ киім мен сандалдардың қолданылуы белгілі, бірақ Кэрол ван Дриел Мюррей сандалдарға түсірілген астрологиялық белгілер аяқ киімге рухани немесе емдік мағына бергенін ұсынды. Бұл басқа белгілі астрологиялық белгілердің қолданылуымен, медициналық практикамен және сол кездегі тарихи жазбалармен байланысты екенін көрсететін сілтемелер арқылы қолдалады. Астрономиялық мақсатта қолданылған тағы бір мәшһүр артефакт – Антикитера механизмі. Бұл жағдайда артефактты талдау және Цицерон сипаттаған ұқсас құрылғылар туралы мәліметтерге сілтеме жасау құрылғының мүмкін қолданылуын көрсетеді. Бұл аргументті механизмдегі белгілердің болуы күшейтеді, олар дискіні оқуға мүмкіндік береді.

Өнер және жазулар

Өнер мен жазулар артефакттармен ғана шектелмей, археологиялық ескерткіште сурет түрінде немесе жазылып та кездесе алады. Кейде жазулар ескерткішті пайдалану туралы нұсқаулар беруге жеткілікті болады. Мысалы, (Итаностан) табылған грек тіліндегі бір тақташадағы жазу былай аударылған: «Қамқор Зевс Эпопсийге мұны орнатты. Қысқы күн тоқырауы. Егер біреу білгісі келсе: «кішкентай шошқадан» және тақташадан күн бұрылады». Мезоамерикадан майя және ацтек кодекстері келген. Бұл – аматлдан жасалған, өңделген ағаш қабығынан жасалған, майя немесе ацтек жазуымен жазылған, бүктемелі кітаптар. Дрезден кодексі Венера циклы туралы ақпаратты қамтиды, бұл оның майялар үшін маңызды екенін көрсетеді. Жақсы танымал мысал – Фаджада Буттедегі Күн пышағы, онда күн сәулесінің шағылысы спиральді петроглифтің үстінен өтеді. Петроглифтегі жарық орны жыл бойы өзгеріп отырады. Жазғы күн тоқырауында спиральдің ортасынан пышақ көрінеді; қысқы күн тоқырауында оның екі жағында екі пышақ пайда болады. Бұл петроглиф осы оқиғаларды белгілеу үшін жасалған деп болжанады. Жақындағы зерттеулер АҚШ-тың оңтүстік-батысында және Солтүстік-батыс Мексикада көптеген ұқсас орындарды анықтады. Осы орындардағы күн тоқырауының белгілерінің саны олардың күн тоқырауын белгілеуге арналғандығын статистикалық тұрғыдан дәлелдейді делінеді. Нью-Мексико штатындағы Чако каньонындағы Фаджада Буттедегі Күн пышағы орны, Күн мен Ай циклдерінің барлық маңызды оқиғаларын жазатын нақты жарық белгілерімен ерекшеленеді: жазғы күн тоқырауы, қысқы күн тоқырауы, күн мен түннің теңелуі және Айдың 18,6 жылдық циклінің негізгі және екінші дәрежелі тұрақсыздықтары. Сонымен қатар, Фаджада Буттедегі тағы екі орында жазғы және қысқы күн тоқырауын, күн мен түннің теңелуін және күн ортасын көрсететін петроглифтерде бес жарық белгісі бар. Чако каньоны мен оның айналасындағы үлкен үйлердің көптеген ғимараттары мен өзара байланыстары Күн пышағы орнында белгіленген бірдей күн және ай бағыттарына бағдарланған. Егер осы пікірді қолдауға этнографиялық немесе тарихи деректер табылмайтын болса, идеяны қабылдау Солтүстік Америкада мұндай корреляция кездейсоқ болатын жеткілікті петроглифтік орындар бар-жоғына байланысты. Петроглифтердің қазіргі халықтармен байланысты болуы пайдалы. Бұл этноастрономдарға ақпарат берушілерге осындай символдардың мағынасы туралы сұрақтар қоюға мүмкіндік береді.

Art and inscriptions may not be confined to artefacts, but also appear painted or inscribed on an archaeological site. Sometimes inscriptions are helpful enough to give instructions to a site's use. For example, a Greek inscription on a stele (from Itanos) has been translated as:"Patron set this up for Zeus Epopsios. Winter solstice. Should anyone wish to know: off 'the little pig' and the stele the sun turns." From Mesoamerica come Mayan and Aztec codices. These are folding books made from Amatl, processed tree bark on which are glyphs in Mayan or Aztec script. The Dresden codex contains information regarding the Venus cycle, confirming its importance to the Mayans. A widely known example is the Sun Dagger of Fajada Butte at which a glint of sunlight passes over a spiral petroglyph. The location of a dagger of light on the petroglyph varies throughout the year. At the summer solstice a dagger can be seen through the heart of the spiral; at the winter solstice two daggers appear to either side of it. It is proposed that this petroglyph was created to mark these events. Recent studies have identified many similar sites in the US Southwest and Northwestern Mexico. It has been argued that the number of solstitial markers at these sites provides statistical evidence that they were intended to mark the solstices. The Sun Dagger site on Fajada Butte in Chaco Canyon, New Mexico, stands out for its explicit light markings that record all the key events of both the solar and lunar cycles: summer solstice, winter solstice, equinox, and the major and minor lunar standstills of the Moon's 18.6 year cycle. In addition at two other sites on Fajada Butte, there are five light markings on petroglyphs recording the summer and winter solstices, equinox and solar noon. Numerous buildings and interbuilding alignments of the great houses of Chaco Canyon and outlying areas are oriented to the same solar and lunar directions that are marked at the Sun Dagger site. If no ethnographic nor historical data are found which can support this assertion then acceptance of the idea relies upon whether or not there are enough petroglyph sites in North America that such a correlation could occur by chance. It is helpful when petroglyphs are associated with existing peoples. This allows ethnoastronomers to question informants as to the meaning of such symbols.

Этнографиялық деректер

Халықтардың өздері қалдырған материалдармен қатар, олармен кездескендердің де баяндамалары бар. Конквистадорлардың тарихи жазбалары Колумбқа дейінгі американдықтар туралы мол мәліметтердің көзі болып табылады. Этнографтар да көптеген халықтар туралы мәліметтер ұсынады. Авени этнографияның маңыздылығын көрсету үшін зениттік өтулердің маңыздылығын мысалға келтіреді. Жәндік пен Көкжұлдыз тропиктері арасында өмір сүретін халықтар үшін жылына екі күн бар, онда түскі күн тікелей үстінен өтіп, көлеңке жасамайды. Мезоамериканың кейбір аймақтарында бұл күн маңызды саналған, себебі ол жаңбырдың басталуын хабарлап, ауыл шаруашылығы циклінде маңызды рөл атқарған. Бұл білім бүгінгі күнге дейін Орталық Америкада тұратын майя үндістері арасында маңызды болып саналады. Этнографиялық жазбалар археоастрономдарға бұл күннің ежелгі майялар үшін де маңызды болғанын болжауға мүмкіндік берді. Монте-Альбан және Ксочикалько сияқты жерлерде күн тікелей үстінен өткенде жер асты бөлмелерін жарықтандыратын "зениттік түтіктер" деп аталатын шахталар да табылды. Дәл этнография арқылы ғана Майя қоғамында жарықтандыру уақытының маңызды саналғанын болжауға болады. Зениттік өту күнінің күн шығысы мен күн батуына қатысты сәйкестіктер бірнеше жерлерде кездеседі деп мәлімделген. Алайда, осы құбылыстармен байланысты болатын бағдарлар өте аз болғандықтан, олардың басқаша түсіндірілуі мүмкін екені көрсетілді. Этнографиялық зерттеулер де сайттарды шамадан тыс интерпретациялаудан сақтандырады. Чако каньонында жұлдыз, ай және қол суреті бар пиктограф табылды. Кейбір астрономдар бұл 1054 жылғы Супернованың жазбасы екенін айтады. Алайда, осымен байланысты "супернова петроглифтерінің" жақындағы қайта қаралуы мұндай сайттардың жалпы сенімділігіне күмән тудырады. Котте мен Рагглс Супернова петроглифін толығымен жоққа шығарылған сайттың мысалы ретінде пайдаланды.

Этноастрономия Америкадан тыс жерлерде де маңызды сала болып табылады. Мысалы, Австралияның аборигендерімен антропологиялық жұмыстар олардың жергілікті астрономиясы және қазіргі әлеммен өзара әрекеттесуі туралы көптеген мәліметтерді ұсынуда.

Ежелгі аспанды қайта құру

[А] әртүрлі мәдениеттерде ғылымды жүргізудің әртүрлі тәсілдері мен әртүрлі ғылыми нәтижелер туындаса да, бұл осындай айырмашылықтарды ғылымның біз өмір сүріп жатқан әлем туралы сенімді мәлімдемелер беру қабілетіне күмән тудыратындарға аз ғана қолдау береді. | Стивен Маккласки

Зерттеуші деректерді тексеру үшін алғаннан кейін, көне аспан жағдайын қайта жасай беру жиі қажет болады, осылайша деректерді оның тарихи ортасына орналастыруға болады.

Декланация

Астрономиялық ерекшеліктерді анықтау үшін құрылыстың қай бағытқа қарағанын білу үшін координаталар жүйесі қажет. Жұлдыздар осындай жүйе ұсынады. Ашық түнінде жұлдыздардың аспан полюсінің маңында айналатынын байқауға болады. Бұл нүкте Солтүстік аспан полюсі үшін +90° немесе Оңтүстік аспан полюсі үшін −90° болып табылады. Жұлдыздардың іздейтін концентрлі шеңберлері – аспан ендігінің сызықтары, олар деклинация деп аталады. Көкжиектегі шығыс және батыс нүктелерін қосатын және аспан полюстерінің арасындағы орталық нүктелерден өтетін доға – аспан экваторы, оның деклинациясы 0° шамасында болады. Көрінетін деклинациялар сіздің планетадағы орналасқан жеріңізге байланысты өзгереді. Тек Жердің Солтүстік полюсіндегі бақылаушы түнде Оңтүстік аспан жартышарынан ешқандай жұлдызды көре алмайды (төмендегі суретті қараңыз). Егер құрылыстың қараған көкжиек нүктесі үшін деклинациясы анықталса, онда белгілі бір объектіні сол бағытта көруге болатынын айтуға болады.

Күннің орналасуы

Жұлдыздар өздерінің бұрылуларында бекітілген, ал Күн солай емес. Күннің тууы жыл бойы өзгереді. Ол, маятниктей, күн тоқырауларымен белгіленген екі шекте арасында қозғалады, шектеріне жеткенде баяулап, бірақ ортасынан жылдам өтеді. Егер археоастроном азимут және горизонт биіктігі арқылы +23.5° бұрылуды бақылау үшін құрылған екенін анықтаса, онда жазғы күн тоқырауын көрсететінін растау үшін 21 маусымға дейін күтудің қажеті жоқ. Толық ақпарат алу үшін «Күнді бақылау тарихы» деген бетке қараңыз.

Айдың орналасуы

Айдың сыртқы түрі әлдеқайда күрделі. Оның қозғалысы, Күн сияқты, екі шек арасында – күн тоқырауының орнына ай тоқырауы деп аталатын. Дегенмен, Айдың ай тоқыраулары арасындағы саяхаты әлдеқайда жылдам. Оның циклын аяқтау үшін бір жұлдыздық ай қажет, ал Күннің бір жылдық саяхатынан гөрі. Бұл одан да күрделене түседі, себебі Айдың қозғалысының шектерін көрсететін ай тоқыраулары 18,6 жылдық циклмен жылжиды. Шамамен тоғыз жылдан астам уақыт бойы Айдың ең шеткі шектері күн шығу шегінен тыс жатады. Ал циклдың қалған жартысында Ай ешқашан күн шығу шегінен аспайды. Алайда, Айды бақылаудың көп бөлігі Айдың фазаларына қатысты болды. Бір жаңа айдан келесі жаңа айға дейінгі цикл мүлдем басқа циклмен – синодтық аймен жүзеге асады. Осылайша, Айдың өте өзгермелі табиғатының салдарынан, Айға қатысты маңызды орындарды зерттегенде мәліметтер жеткіліксіз көрінуі мүмкін. Толықрақ мәлімет алу үшін "Ай" бөлімін қараңыз.

Жұлдыздық орналасу

Ақырында, жұлдыздардың көрінетін қозғалысын түзету қажеттігі туындайды. Адамзат өркениетінің уақыт өлшемі бойынша жұлдыздар бір-біріне қатысты өз орналасуын сақтап келді. Әр түнде олар Жердің өзінің осінен айналуының нәтижесінде аспан полюстерінің маңында айналып жүреді. Дегенмен, Жер айналмалы белгіше сияқты инерциямен айналады. Жер тек айналып қана қоймай, шайқалады да. Жер осінің толық бір тербелуіне шамамен 25800 жыл уақыт керек. Археоастроном үшін бұл жұлдыздардың бұрынғыда қазіргідей горизонттан шықпағанын білдіреді. Сондай-ақ, жұлдыздар да қазіргідей Поляр жұлдызының маңында айналмаған. Жер осінің қозғалысын шұмерлер алты мың жылдан астам бұрын байқаған, олар ең көне және оңтүстік қаласы Эридуда Канопус жұлдызын алғаш рет оңтүстік меридиандағы горизонттан тікелей жоғары тұрғанын көрген. Бірнеше онжылдық бойы Канопус Эридудан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан көршілес Ур қаласынан көрінбеді, сондықтан шұмерлер оны «Эриду қаласының жұлдызы» деп атады. Мысыр пирамидаларының Дракон шоқжұлдызындағы әлсіз жұлдыз Тюбанға бағытталғаны дәлелденді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл әсер салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде де маңызды болуы мүмкін. Мысалы, рим дәуірінде 25 желтоқсанда туған адам Күннің Козерог шоқжұлдызында туған болар еді. Ал қазіргі заманда сол күні туған адамның Күні – Сарышаян болады, себебі күн мен түн теңелуінің прецессиясы осылай болады.

Өткінші құбылыстар

Сонымен қатар, жылдық циклде қайталамайтын уақытша құбылыстар да жиі кездеседі. Ең болжамды құбылыстар – тұтылулар. Күн тұтылуының мысалында, оны өткен оқиғаларды мерзімдеу үшін пайдалануға болады. Геродоттың айтуынша, күн тұтылуы медиялықтар мен лидиялықтар арасындағы шайқасты, тұтылудан кейін болмаған шайқасты, б.з.д. 585 жылдың 28 мамырына дәлмелейді. Кейбір кометаларды болжауға болады, ең әйгілісі – Галлей кометасы. Дегенмен, объектілер класы ретінде олар болжамсыз және кез келген уақытта пайда болуы мүмкін. Кейбіреулерінің орбиталық периоды өте ұзақ, осының салдарынан олардың бұрынғы пайда болуын және қайта оралуын болжау мүмкін емес. Ал басқалары Күн жүйесінен бір рет қана өтіп кеткен болуы мүмкін, сондықтан олардың болжамдылығы жоқ. Метеорлардың жауын-шашынын болжауға болады, бірақ кейбір метеорлар кометалық қалдықтар болып табылады, сондықтан олардың орбиталарын есептеу қажет, бірақ қазіргі таңда мұны аяқтау мүмкін емес. Ежелгі адамдар байқаған басқа құбылыстарға – полярлық шамы, күншеңдер және жаңбырлар жатады, олардың барлығы ежелгі ауа райы сияқты болжамсыз, бірақ олар да маңызды құбылыстар деп есептелген болуы мүмкін.

Археоастрономиялық зерттеулердің негізгі тақырыптары

Астрономия тарих бойына түрлі мәдениеттердің өміріне қандай әсер етті? Жауаптары көп және сан алуан. |Von Del Chamberlain және M. Jane Young

Күнтізбелерді қолдану

Астрономияның қажеттілігінің жиі айтылатын себебі – ауыл шаруашылығы үшін дәл күнтізбе жасау қажеттігі. Ежелгі шаруашылық туралы нұсқаулық саналатын Гесиодтың «Еңбектері мен күндері» сияқты көне мәтіндер мұны ішінара растағандай: астрономиялық бақылаулар, құстардың көшіп-қонуы сияқты экологиялық белгілермен бірге, маусымдарды анықтау үшін қолданылған. АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы хопи тайпасының этноастрономиялық зерттеулері олардың егін егуге тиімді уақытты анықтау үшін Күннің шығу және бату орнын мұқият бақылағанын көрсетіп тұр. Алайда, Эфиопияның мурси тайпасымен жасалған этноастрономиялық жұмыстар олардың ай-күн күнтізбесінің біршама ретсіз болғанын көрсетті, бұл кейбір қоғамдарда астрономиялық күнтізбелердің шектеулерін көрсетеді. Соған қарамастан, күнтізбелер қоғамдағы кең таралған құбылыс болып табылады, себебі олар қоғамдық іс-шараларды реттеуге қажетті құралдарды ұсынады. Мысалы, 260 күндік цолк’ин күнтізбесін қарастырайық. Ол 365 күндік жылмен бірге Колумбқа дейінгі Мезоамерикада қолданылып, астрономиялық бақылаулар мен діни циклдерді біріктіретін толыққанды күнтізбе жүйесінің бір бөлігі болған. Мезоамерика бойынша жүргізілген археоастрономиялық зерттеулер көрсеткендей, көптеген құрылыстардың бағыттары Күнмен байланысты және 260 күндік циклмен бірге ауыл шаруашылығы жұмыстарын және олармен байланысты рәсімдерді жоспарлау үшін пайдаланылған. Мексиканың оңтүстік шығанағындағы монументалды салтанатты кешендердің бағыттарымен белгіленген күндер мен аралықтардың таралуы шамамен б.з.д. 1100-700 жылдар аралығында осы циклдің қолданылуының ең ерте дәлелі болып табылады. Басқа ерекше күнтізбелерге ежелгі грек күнтізбесі жатады. Олар номиналды түрде айлық болған, жаңа айдан басталатын. Бірақ шындығында күнтізбе күндерді тоқтата немесе өткізіп жіберетін, ал шатасқан азаматтар күндерді азаматтық күнтізбе бойынша және ай бойынша «тонеои» деп жазатын. Ежелгі Грекияда жалпыға ортақ күнтізбе болмауы пангеллендік шараларды, мысалы, ойындарды немесе рәсімдерді үйлестіруді қиындырған болуы мүмкін, ал астрономиялық символизм уақытты өлшеудің саяси бейтарап түрі ретінде қолданылған болуы мүмкін. Грек ғибадатханалары мен Византия шіркеулеріндегі бағыт өлшемі құдайдың есім күнімен, мерекелермен және ерекше оқиғалармен байланысты.

A common justification for the need for astronomy is the need to develop an accurate calendar for agricultural reasons. Ancient texts like Hesiod's Works and Days, an ancient farming manual, would appear to partially confirm this: astronomical observations are used in combination with ecological signs, such as bird migrations to determine the seasons. Ethnoastronomical studies of the Hopi of the southwestern United States indicate that they carefully observed the rising and setting positions of the Sun to determine the proper times to plant crops. However, ethnoastronomical work with the Mursi of Ethiopia shows that their luni solar calendar was somewhat haphazard, indicating the limits of astronomical calendars in some societies. All the same, calendars appear to be an almost universal phenomenon in societies as they provide tools for the regulation of communal activities. One such example is the Tzolk'in calendar of 260 days. Together with the 365 day year, it was used in pre Columbian Mesoamerica, forming part of a comprehensive calendrical system, which combined a series of astronomical observations and ritual cycles. Archaeoastronomical studies throughout Mesoamerica have shown that the orientations of most structures refer to the Sun and were used in combination with the 260 day cycle for scheduling agricultural activities and the accompanying rituals. The distribution of dates and intervals marked by orientations of monumental ceremonial complexes in the area along the southern Gulf Coast in Mexico, dated to about 1100 to 700 BCE, represents the earliest evidence of the use of this cycle. Other peculiar calendars include ancient Greek calendars. These were nominally lunar, starting with the New Moon. In reality the calendar could pause or skip days with confused citizens inscribing dates by both the civic calendar and ton theoi, by the moon. The lack of any universal calendar for ancient Greece suggests that coordination of panhellenic events such as games or rituals could be difficult and that astronomical symbolism may have been used as a politically neutral form of timekeeping. Orientation measurements in Greek temples and Byzantine churches have been associated to deity's name day, festivities, and special events.

Миф және космология

Аспанды зерттеудің тағы бір себебі – ғаламды түсіну және түсіндіру. Осы мәдениеттерде миф осы мақсатқа жету құралы болды, ал түсіндірмелері, қазіргі ғылым стандарттарына сай болмаса да, космология болып саналады. Инкалар өздерінің космологиясын көрсету үшін империяларын ұйымдастырды. Елордасы Куско империяның орталығында орналасып, цекес арқылы байланыстырылды – орталықтан сәулеленіп таралатын, тұжырымдамалық түзу сызықтар. Бұл цекестер империяның орталығын төрт суюмен байланыстырды, олар Кускодан бағытына қарай анықталған аймақтар еді. Төрт бөлікке бөлінген ғалам туралы түсінік Анд тауларында кең таралған. Анд ауылы Мисминайда зерттеу жүргізген Гэри Уртон бұл бөліністі түнгі аспандағы Күн жолының көрінуімен байланыстырды. Бір маусымда ол аспанды екіге бөлесе, екінші маусымда перпендикуляр бөліп шығады. Космологиялық факторларды бақылаудың маңыздылығы әлемнің екінші жағында да байқалады. Бейжіңдегі Тыйым салынған қала төрт бағытты емес, ғарыштық тәртіпке сәйкес салынған. Қытай жүйесі бес бағыттан тұрды: Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс және Орталық. Тыйым салынған қала ежелгі Пекиннің орталығында орналасқан. Императорға оңтүстіктен жақындасады, осылайша оны полярлық жұлдыздардың алдына қояды. Бұл аспанның императордың тұлғасының айналасында айналуын қамтамасыз етеді. Қытай космологиясы қазір фэн-шуй арқылы кеңінен танымал. Сонымен қатар, ғаламның қалай жұмыс істейтіні туралы көптеген ақпараттар жұлдыздар туралы мифологияда сақталған. Амазониядағы Барасана тайпасы жылдық циклдарының бір бөлігін жұлдыздарды бақылау арқылы жоспарлайды. Олардың Caterpillar Jaguar шоқжұлдызы (шамамен Scorpius шоқжұлдызымен тең) құлағанда, олар орманның құшақталған сіркеліктерін ағаштардан түскен кезде ұстауға дайындалады. Сіркеліктер басқа тағамдар жетіспейтін маусымда тамақ көзі болып табылады. Жұлдызды аңыздардың ең танымал көзі – гректер мен римдіктердің мәтіндері. Олардың шоқжұлдыздарының шығу тегі әлі де қызу және кейде даулы мәселе болып қана қоймай, пікірталас тудырады. Кейбір грек мифтерінде Меропаның жоғалуы Плеяда шоқжұлдызындағы жұлдыздың бірінің қалың көзбен көрінбей кеткен астрономиялық құбылысын көрсетеді. Массачусетс технология институтының гуманитарлық ғылымдар мектебіндегі ғылым тарихы профессоры Джорджио де Сантильяна, Герта фон Дешендпен бірге, ежелгі дәуірден бері жеткен көне мифологиялық әңгімелердің кездейсоқ ойдан туған әңгімелер емес, ауызша таратуға көмектесу үшін аңыздарға оратылған аспан космологиясының дәл бейнелері екеніне сенді. Ежелгі мифтердегі хаос, монстрлар және зорлық-зомбылық – әр дәуірді қалыптастыратын күштердің көрінісі. Олар ежелгі мифтердің грек-римдік өркениеттің өркендеуімен жоғалған, жазуға дейінгі астрономияның қалдықтары екеніне сенді. Сантильяна мен фон Дешенд өзінің "Гамлеттің диірмені, миф және уақыт туралы эссе" (1969) атты кітабында ежелгі мифтердің астрономиялық құбылыстарды, әсіресе күн мен түннің теңелуін кодтайтын космологиялық негізден басқа тарихи немесе нақты негізі жоқ екенін нақты айтады. Сантильяна мен фон Дешендтің тәсілі кеңінен қабылданбаған.

Another motive for studying the sky is to understand and explain the universe. In these cultures myth was a tool for achieving this, and the explanations, while not reflecting the standards of modern science, are cosmologies. The Incas arranged their empire to demonstrate their cosmology. The capital, Cusco, was at the centre of the empire and connected to it by means of ceques, conceptually straight lines radiating out from the centre. These ceques connected the centre of the empire to the four suyus, which were regions defined by their direction from Cusco. The notion of a quartered cosmos is common across the Andes. Gary Urton, who has conducted fieldwork in the Andean villagers of Misminay, has connected this quartering with the appearance of the Milky Way in the night sky. In one season it will bisect the sky and in another bisect it in a perpendicular fashion. The importance of observing cosmological factors is also seen on the other side of the world. The Forbidden City in Beijing is laid out to follow cosmic order though rather than observing four directions. The Chinese system was composed of five directions: North, South, East, West and Centre. The Forbidden City occupied the centre of ancient Beijing. One approaches the Emperor from the south, thus placing him in front of the circumpolar stars. This creates the situation of the heavens revolving around the person of the Emperor. The Chinese cosmology is now better known through its export as feng shui. There is also much information about how the universe was thought to work stored in the mythology of the constellations. The Barasana of the Amazon plan part of their annual cycle based on observation of the stars. When their constellation of the Caterpillar Jaguar (roughly equivalent to the modern Scorpius) falls they prepare to catch the pupating caterpillars of the forest as they fall from the trees. The caterpillars provide food at a season when other foods are scarce. A more well known source of constellation myth are the texts of the Greeks and Romans. The origin of their constellations remains a matter of vigorous and occasionally fractious debate. The loss of one of the sisters, Merope, in some Greek myths may reflect an astronomical event wherein one of the stars in the Pleiades disappeared from view by the naked eye. Giorgio de Santillana, professor of the History of Science in the School of Humanities at the Massachusetts Institute of Technology, along with Hertha von Dechend believed that the old mythological stories handed down from antiquity were not random fictitious tales but were accurate depictions of celestial cosmology clothed in tales to aid their oral transmission. The chaos, monsters and violence in ancient myths are representative of the forces that shape each age. They believed that ancient myths are the remains of preliterate astronomy that became lost with the rise of the Greco Roman civilization. Santillana and von Dechend in their book Hamlet's Mill, An Essay on Myth and the Frame of Time (1969) clearly state that ancient myths have no historical or factual basis other than a cosmological one encoding astronomical phenomena, especially the precession of the equinoxes. Santillana and von Dechend's approach is not widely accepted.

Билікті көрсету

Киімге аспандық мотивтерді қосу арқылы киген адам Жердегі күш жоғарыдан алынатынын білдіре алады. Гомер сипаттаған Ахиллдің қалқаны да шоқжұлдыздар тізімі екені айтылады. Солтүстік Америкада Команчи петроглифтерінде бейнеленген қалқандарда Венера символикасы кездеседі. Күннің тоқырауы да күштің көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Титикака көліндегі Күн аралындағы (күннің мифтік туған жері) салтанатты алаңнан қарағанда, маусым айындағы күн тоқырауында Күн жақын маңдағы қыраттағы екі мұнараның арасынан көтерілгенін көруге болады. Аралдың қасиетті бөлігі қалған бөлігінен тас қабырғамен бөлінген, ал этнографиялық мәліметтерде қасиетті орынға кіру инка билеуші элитасының мүшелеріне ғана рұқсат етілгені көрсетілген. Қадимағылар солтүстіктегі Күннің мұнаралар арасынан көтерілуін көру үшін арнайы платформаға шығар еді. Мысырда Карнак қаласындағы Амон-Ре храмы көп зерттелген. Эллиптиканың еңістігінің уақыт өте келе өзгеруін ескере отырып, орынды бағалау нәтижесінде Ұлы храмның қысқы күннің шығуына сәйкес келетіні анықталды. Күн сәулесі түсетін дәліздің ұзындығы жылдың басқа уақыттарында жарықтандыруды шектеуге мүмкіндік берді. Кейінірек Александрияның Серапеумында да күнге қатысты орналасу болған, сондықтан белгілі бір күн шығысында жарық сәулесі Серапис мүсінінің бетінен өтіп, Күннің құдайға сәлем беруін бейнелеген.

Археоастрономиялық қызығушылық туғызатын негізгі жерлер

Клив Рэгглз және Мишель Котт астрономия мен археоастрономия мұрасының ескерткіштері туралы кітапты жариялап, онда астрономиялық және археоастрономиялық орындардың бүкіл әлемдік үлгісі талқыланды және археоастрономиялық орындарды жіктеу критерийлері ұсынылды. Англиядағы Стоунхендж, Франциядағы Карнак, Египет және Юкатан, тіпті жер бетінің барлық түкпір-түкпірінде ежелгі ескерткіштердің жұмбақты қираған қалдықтары табылды – бұл ескерткіштер астрономиялық маңызға ие. Олар бізді Айға, ал ғарыш кемелерімізді Марс бетіне жеткізгенге ұқсас, сондай зор мақсатқа деген адалдықты көрсетеді. |Эдвин Крупп

Ньюгрейндж

Ньюгрейндж – Ирландия Республикасындағы шамамен б.з.д. 3300-2900 жылдар аралығында салынған дәліздік қабір. Қысқы күннің тоқырауына жуық бірнеше күн бойы жарық қабірдің ішкі жағына, орталық дәліз арқылы түседі. Бұл ерекшелігі – жарық дәлізбен ғана емес, сонымен қатар басты кіреберіс арқылы да түспейді. Оның орнына, Майкл О'Келли ашқан, басты есіктің үстіндегі ойыс жәшік арқылы кіреді. Осы жәшік қабірдің астрономиялық есеппен салынғанын күшті көрсетеді. Археоастрономиялық орындардың сенімділігін талқылағанда Котте мен Рагглс Ньюгрейнджді жалпы қабылданған орынның мысалы ретінде келтірді, бұл олардың сенімділігінің төрт деңгейінің ең жоғарысы. Жақында бұл Мысырлықтардың «жамбас» деп атаған «Арман»/«Үлкен Аю» шоқжұлдызындағы екі жұлдыздың орнын бақылау арқылы жасалғаны болжалды. Бұл модельді пайдаланып, нақты солтүстіктен ауытқулар құрылыс мерзімін көрсетеді. Кейбір ғалымдар пирамидалар Орионның белдеуіндегі үш жұлдыздың картасы ретінде салынған деседі, бірақ бұл теорияны беделді астрономдар сынға алды. Дегенмен, бұл орынды жазғы күннің тоқырауында болатын керемет иерофания басқарған болуы мүмкін, онда Сфинкс террасасынан қарағанда Күн екі алып пирамидамен бірге «Ахет» символын құрайды, бұл сонымен қатар Ұлы пирамиданың аты еді. Сонымен қатар, барлық үш пирамиданың оңтүстік-шығыс бұрыштары алғашқы египтолог Марк Лехнер ашқан Гелиополис ғибадатханасына қарай бағытталған. Сененмут қабірінің (б.з.д.) астрономиялық төбесінде дисктер түріндегі циркумполярлық шоқжұлдыздарды бейнелейтін аспан диаграммасы бар. Әрбір диск 24 бөлікке бөлінген, бұл 24 сағаттық уақытты білдіреді. Шоқжұлдыздар Мысырдың қасиетті құдайлары ретінде бейнеленген. Ай циклдарын бақылау да көзге түседі.

Кастильо

Эль Кастильо, сондай-ақ Кукулькан пирамидасы деп те аталады, Мексикадағы Чичен-Ица майя орталығында орналасқан мезоамерикалық сатылы пирамида. Архитектуралық ерекшеліктердің бірнешеуі астрономиялық элементтерге сілтеме жасайды. Пирамиданың әр жағына салынған баспалдақтардың әрқайсысы 91 сатыдан тұрады. Осы баспалдақтардың санына жоғарыдағы платформаның бір сатысын қоссақ, барлығы 365 сатыға жетеді, бұл, мүмкін, жылдың әр күніне (365.25) немесе Айдың 10 000 айналымына (365.01) сәйкес келеді. Наурыз және қыркүйек айларында күн мен түн теңелу кезінде көзге көрінетін ерекше эффект пайда болады – пирамиданың шағылысқан көлеңкесі. Бұл құбылыстың себебін түсіндіру үшін, шамамен 1000 жылға дейін салынған Майя-Толтек құрылысындағы Чичен-Ицада күнге байланысты сәулеттік иерофания болған деген гипотеза бар. Көлеңке солтүстік баспалдақтың батыс бөлігінен төмен түсетіндей көрінеді. Визуальді эффект – жыланның баспалдақтан төмен түсуі, ал оның басы жарықта. Сонымен қатар, пирамиданың батыс жағы 25 мамыр шамасында күн батуға қарай бағытталған, бұл дәстүрлі түрде құрғақ маусымнан жаңбырлы маусымға өту күні саналады. Дегенмен, бұл сәйкестік ғибадатхананың солтүстік (негізгі) фасадында көрініс тапқан болуы мүмкін, себебі ол 20 мамыр және 24 шілдедегі күн батуына сәйкес келеді, бұл Кастильоның Тюлумдағы орталық осінде де тіркелген. Екі күндік аралық 65 және 300 күнге тең, және Мезоамерикадағы күнге қатысты бағыттардың күнтізбелік маңызы бар аралықтармен (13 және 20 күндік еселігімен) сәйкес келетіні көрсетілген. Археоастрономиялық орындардың сенімділігін талқылау барысында Котте мен Рагглс Чичен-Ицадағы «күн тиюге байланысты иерофанияны» дәлелденбеген орынның мысалы ретінде келтірді, бұл олардың сенімділік деңгейлерінің үшіншісі. Археоастрономиялық орындардың сенімділігін талқылау кезінде Котте мен Рагглс Стоунхенджді жалпы қабылданған орынның мысалы ретінде ұсынды, бұл олардың сенімділік деңгейлерінің ең жоғарысы. Күнмен қатар, Айға қатысты бағыттар да бар. Төрт станция тасы тіктөртбұрыш белгілейді. Ұзын жақтары оңтүстік-шығысқа қарағанда, Айдың ең оңтүстікке қарай көтерілуіне бағытталған. Авени бұл айлық бағыттар күн бағыттарына қарағанда ешқашан кең таралған қабылдауға ие болмағанын атап өтті.

El Castillo, also known as Kukulcán's Pyramid, is a Mesoamerican step pyramid built in the centre of Mayan center of Chichen Itza in Mexico. Several architectural features have suggested astronomical elements. Each of the stairways built into the sides of the pyramid has 91 steps. Along with the extra one for the platform at the top, this totals 365 steps, which is possibly one for each day of the year (365.25) or the number of lunar orbits in 10,000 rotations (365.01). A visually striking effect is seen every March and September as an unusual shadow occurs around the equinoxes. Light and shadow phenomena have been proposed to explain a possible architectural hierophany involving the sun at Chichén Itzá in a Maya Toltec structure dating to about 1000 CE. A shadow appears to descend the west balustrade of the northern stairway. The visual effect is of a serpent descending the stairway, with its head at the base in light. Additionally the western face points to sunset around 25 May, traditionally the date of transition from the dry to the rainy season. The intended alignment was, however, likely incorporated in the northern (main) facade of the temple, as it corresponds to sunsets on May 20 and July 24, recorded also by the central axis of Castillo at Tulum. The two dates are separated by 65 and 300 days, and it has been shown that the solar orientations in Mesoamerica regularly correspond to dates separated by calendrically significant intervals (multiples of 13 and 20 days). In their discussion of the credibility of archaeoastronomical sites, Cotte and Ruggles used the "equinox hierophany" at Chichén Itzá as an example of an Unproven site, the third of their four levels of credibility. In their discussion of the credibility of archaeoastronomical sites, Cotte and Ruggles gave Stonehenge as an example of a Generally accepted site, the highest of their four levels of credibility. As well as solar alignments, there are proposed lunar alignments. The four station stones mark out a rectangle. The short sides point towards the midsummer sunrise and midwinter sunset. The long sides if viewed towards the south east, face the most southerly rising of the Moon. Aveni notes that these lunar alignments have never gained the acceptance that the solar alignments have received.

Маешоу

Бұл Шотландияның Оркни материгінде орналасқан сәулеттік жағынан ерекше неолиттік камералы қабір – шамамен б.з.д. 3 мың жылдығының басында салынған, және қысқы күн тоғысында күннің батуы кіреберіс жолынан тікелей орталық камераға түседі (Newgrange-қа қараңыз). 1990 жылдары бұл күннің нақты немесе шамамен тура тұруын анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізілді. Осы зерттеулер барысында осы ескерткіштің жаңа ерекшеліктері анықталды. Біріншіден, кіреберіс жолы шамамен 10 миль қашықтықтағы Хой аралының төбелеріне қарап тұр. Екіншіден, ол бір-біріне бірнеше градус бұрышпен орналасқан екі түзу сызықтан тұрады. Үшіншіден, сыртқы бөлігі Хойдағы Уорд-Хиллден сол жаққа қарай, тегіс көкжиекте қысқы күн бату орнына қарай бағытталған. Төртіншіден, ішкі бөлігі тікелей 400 метр қашықтықтағы Барнхаус тұрғын тасына, содан кейін Уорд-Хилл төбесінің оң жағына және оң жақтағы Куилагс арасындағы ойысқа дейін бағытталған. Бұл сызық күннің жылдық айналымының алғашқы он алтыдан бірінде (А.Том бойынша) қысқы күн тоғысынан бұрын және кейін күн батуын көрсетеді, ал төбенің оң беткейінің түбіндегі ойыс сол ауытқуға ие. Сонымен қатар, дәл осындай "екі рет күн бату" құбылысы Куилагстың оң жағында, Хойда да байқалады; мұнда күн қысқы күн тоғысынан бұрынғы және кейінгі жылдың бірінші сегізден бірінде, сәйкесінше қараша мен ақпан айларының басында – көне келттік Сэмхейн және Имболк мерекелерінде көрінеді. Бұл тұсымдылықты жасанды құрылым көрсетпесе де, қалған екі сызық оның дұрыстығын қуаттайды. Осылайша, Мейшоу – өте күрделі күнтізбелік орын, горизонттағы белгілі нүктелерді сипатталғандай пайдалану үшін мұқият орналастырылған болуы керек. Сонымен қатар, Венера планетасының ең солтүстік шегі әрқашан сәуірдің соңында немесе мамырдың басында, жаңбыр маусымының басталуымен бірге келеді. Майя жаңбыр құдайы Чактың жамбасындағы Венера белгілері, осы құбылыстардың бір уақытта болуын көрсетеді және батысқа бағытталғандығын қолдайды.

This is an architecturally outstanding Neolithic chambered tomb on the mainland of Orkney, Scotland—probably dating to the early 3rd millennium BC, and where the setting Sun at midwinter shines down the entrance passage into the central chamber (see Newgrange). In the 1990s further investigations were carried out to discover whether this was an accurate or an approximate solar alignment. Several new aspects of the site were discovered. In the first place the entrance passage faces the hills of the island Hoy, about 10 miles away. Secondly, it consists of two straight lengths, angled at a few degrees to each other. Thirdly, the outer part is aligned towards the midwinter sunset position on a level horizon just to the left of Ward Hill on Hoy. Fourthly the inner part points directly at the Barnhouse standing stone about 400m away and then to the right end of the summit of Ward Hill, just before it dips down to the notch between it at Cuilags to the right. This indicated line points to sunset on the first Sixteenths of the solar year (according to A. Thom) before and after the winter solstice and the notch at the base of the right slope of the Hill is at the same declination. Fourthly a similar 'double sunset' phenomenon is seen at the right end of Cuilags, also on Hoy; here the date is the first Eighth of the year before and after the winter solstice, at the beginning of November and February respectively—the Old Celtic festivals of Samhain and Imbolc. This alignment is not indicated by an artificial structure but gains plausibility from the other two indicated lines. Maeshowe is thus an extremely sophisticated calendar site which must have been positioned carefully in order to use the horizon foresights in the ways described. Moreover, the great northerly extremes of Venus always occur in late April or early May, coinciding with the onset of the rainy season. The Venus glyphs placed in the cheeks of the Maya rain god Chac, most likely referring to the concomitance of these phenomena, support the west working orientation scheme.

Чако каньоны

Американың оңтүстік-батысындағы ежелгі Пуэбло мәдениетінің орталығы – Чако каньонында көптеген күн және ай жарығының белгілері, сондай-ақ сәулеттік және жолдардың бағытталғандығы құжатталған. Бұл жаңалықтар 1977 жылы Анна Софаердің Күн белгісі (Sun Dagger) орнын тапқан сәттен бастау алады. Үш үлкен тас тақта жартасқа тіреліп, оның қабырғасындағы екі спиральді петроглифтерге жарық пен көлеңке белгілерін түсіреді, осы арқылы күн тоқырауы, күн мен түн теңелуі және айдың 18,6 жылдық циклындағы тұрақсыздығын көрсетеді. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, 35 шақырымдық инженерлік "жол" – Ұлы Солтүстік жолы тұрмыстық мақсаттар үшін емес, Чако каньонының салтанатты орталығын солтүстікке қарай байланыстыру үшін салынған.

Ласко үңгірі

Соңғы жылдары жаңа зерттеулер Франциядағы Ласко үңгіріндегі суреттерде тарихқа дейінгі жұлдыздар карталары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мюнхен университетінің Майкл Раппенглюк деген ғалымы, кейбір бейнелеме емес нүктелердің жиынтығы мен кейбір бейнелі суреттердегі жеке нүктелердің Тор (Тәуіз), Плеяда жұлдыздарымен және "Жазғы үшбұрыш" деп аталатын жұлдыздық шоқпен сәйкес келетінін айтады. Француз зерттеушісі Шанталь Жекс-Волькивец Валле-де-Мервельдегі қола дәуірінің петроглифтерінің астрономиялық маңызын зерттеуінің және аймақтағы басқа да ежелгі үңгір суреттерін жан-жақты зерттеуінің нәтижесінде, олардың көпшілігі қысқы күн тоқырауы күнінде күн батысымен ішкі кеңістікті жарықтандыратындықтан таңдалған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Ол сондай-ақ, Ұлы залдың бейнелі суреттер галереясы кең жұлдыздар картасын бейнелейді және топтағы маңызды фигуралардың негізгі нүктелері палеолит дәуіріндегі негізгі жұлдыз шоқтарындағы жұлдыздарға сәйкес келеді деп ұсынды. Космикалық аңшылық туралы мифтерге филогенетикалық әдісті қолдану арқылы, Жюльен д’Хюй осы оқиғаның палеолиттік нұсқасы былай болуы мүмкін деп болжады: мүйізді, шөп жейтін жануар, әсіресе бұлан. Бір адам осы жануарды қуалайды. Аң ауру аспанға көтеріледі. Жануар жұлдыздық шоққа айналғанда тірі қалады. Ол Үлкен Аюды құрайды. Бұл оқиға Ласко үңгіріндегі танымал шахта "сценасында" бейнеленген болуы мүмкін.

Шекаралық археоастрономия

Енді, кемінде, бізде барлық археологиялық фактілер бар, олар астрономдармен, друидтармен, Жердің жазық екенін айтушылармен және баршасымен бірге жүреді. |Сер Джоселин Стивенс

Археоастрономия ғалымдар арасында нашар беделге ие, себебі оны кейде псевдотарихи есептерді қолдау үшін қолданады. 1930 жылдары Отто С. Ройтер "Германдық аспан" немесе "Тевтон аспан" атты зерттеуді жинақтады. Ройтер мен оның ізбасарлары мәлімдеген ежелгі ескерткіштердің астрономиялық бағыттары ежелгі герман халықтарын астрономия саласындағы Ежелгі Таяу Шығыстан озатады, бұл "арийлердің" (индоевропалықтардың) семиттерден интеллектуалдық артықшылығын көрсетеді. Жақында Галлахер, Пайл және Фелл Батыс Вирджиниядағы жазуларды кельт огам әліпбиіндегі сайттағы қысқы күн тоқырауының белгісі ретінде түсіндірді. Осы даулы аударма сол жердегі Күн жазуына қысқы күн тоқырауы күнінің сәулесі түскенін көрсететін археоастрономиялық көрсеткішпен расталды деп есептелді. Кейінгі талдаулар оның мәдени орынсыздығын, сондай-ақ тілдік және археоастрономиялық талаптарын сынға алды, оны "культтік археологияның" мысалы ретінде сипаттады. Археоастрономия кейде археокриптографияның маргиналды саласымен байланысты, оның ізбасарлары Стоунхендж және Чичен-Ицадағы Кукулькан пирамидасы сияқты археоастрономиялық орындардың пропорциялары, көлемі және орналасуының астында жатқан математикалық тәртіптерді табуға тырысады.

Үндістан

19 ғасырдан бері көптеген ғалымдар ежелгі Үндістанның Веда мәдениетінің ежелдігін дәлелдеу үшін археоастрономиялық есептеулерді пайдалануға тырысты, ежелгі поэзияда тұманды сипатталған астрономиялық байқаулардың күнін б.з.д. 4000 жылға дейін анықтауға ұмтылды. Үнді астрономиясы тарихшысы Дэвид Пингрий "өздерін археоастрономдар деп атайтын және тарихқа дейінгі ғылым туралы негіссіз теорияларды таратумен айналысатын ғалымдарды" сынады.

Ұйымдар

Қазіргі уақытта археоастрономия (этноастрономия және жергілікті астрономияны қоса алғанда) саласындағы ғалымдар үшін бірнеше академиялық ұйымдар бар. Халықаралық археоастрономия және мәдениеттегі астрономия қоғамы (ISAAC) 1996 жылы осы саланың жаһандық қоғамы ретінде құрылды. Ол Оксфорд конференцияларын және «Мәдениеттегі астрономия журналын» ұйымдастырады. SEAC – Еуропалық мәдениеттегі астрономия қоғамы 1992 жылы құрылды, ол кеңейтілген Еуропаға бағытталған. SEAC Еуропада жыл сайын конференциялар өткізеді және жыл сайын рецензияланған конференция материалдарын жариялайды. SIAC – Латын Америкасы мәдениетіндегі астрономия қоғамы 2003 жылы Латын Америкасына назар аудара отырып құрылды. SCAAS – Американың оңтүстік-батысындағы мәдени астрономия қоғамы 2009 жылы құрылды, ол Оңтүстік-батыс АҚШ-тың жергілікті халықтарының астрономиясына бағытталған аймақтық ұйым болып табылады; содан бері ол жеті кездесу мен семинар өткізді. AAAC – Австралияның мәдениеттегі астрономия қауымдастығы 2020 жылы Австралияда аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының астрономиясына бағытталған. Румын мәдени астрономия қоғамы 2019 жылы құрылды, ол жыл сайын халықаралық конференция өткізеді және Румынияда архео- және этноастрономия бойынша алғашқы монографияны жариялады (2019). SMART – Маори астрономиясы зерттеулері мен дәстүрлері қоғамы 2013 жылы Аотеароа / Жаңа Зеландияда Маори астрономиясына бағытталған. Native Skywatchers 2007 жылы АҚШ-тың Миннесота штатында АҚШ-тың солтүстігіндегі және Канададағы Лакота және Оджибве халықтарының жұлдыздық білімін насихаттау үшін құрылды.

Жарияланымдар

Сонымен қатар, "Астрономия тарихы журналы" көптеген археоастрономиялық мақалалар жариялайды. 1979 жылдан 2002 жылға дейінгі жиырма жеті томдық кезеңде ол жыл сайынғы "Археоастрономия" қосымшасын шығарды. "Астрономиялық тарих және мұра", "Мәдениет және космос" және "Аспан көрінісі археологиясы" журналдары да археоастрономияға қатысты мақалалар жариялайды.

Академиялық бағдарламалар

Ұлттық жобалар мен университеттердің бағдарламалары, мәдени астрономияны қамтитын немесе оған толық арналған, бүкіл әлемде кездеседі. Олардың қатарында:

Ұлыбританияның Лампетер қаласындағы Уэльс университетінің Тринити Сент-Дэвид университетіндегі София мәдениеттегі космология орталығы, Австралиядағы Мельбурн университетінің мәдени астрономия бағдарламасы және Тата институтының негізгі зерттеулері осы салада қызықты нәтижелер берді.