Кіріспе

Даниялық антиквариус Кристиан Юргенсен Томсен (29 желтоқсан 1788 – 21 мамыр 1865) – Данияның алғашқы археологиялық техникалары мен әдістерін дамытқан антиквариус. 1816 жылы ол «антикварлық» жинақтардың басшысы болып тағайындалды, кейіннен Копенгагендегі Дания Ұлттық мұражайына айналды. Көрмеге қойылатын көне заттарды ұйымдастырып, жіктегенде, ол оларды үш дәуір жүйесіне сәйкес хронологиялық тәртіппен ұсынуды шешті. Басқа ғалымдар бұрын тас құралдар дәуірінен қола мен темір құралдар дәуіріне дейінгі тарихқа дейінгі кезеңнің дамуын ұсынған, бірақ бұл ұсыныстар эволюция жүйелері ретінде берілді, ол заттарды мерзімдеуге мүмкіндік бермеді. Томсен үш дәуір жүйесін хронологиялық жүйе ретінде жетілдірді, осы арқылы жабық табылған заттардың қайсысы қайсысымен бірге кездесетінін анықтады. Осылайша ол тарихқа дейінгі кезеңдерді жеке кезеңдерге бөлуді дәлелдеген алғашқы адам болды. Бұл жетістігі оның Еуропаның үш дәуірлік жүйесінің авторы ретінде танылуына әкелді. Томсен Көшпенділер дәуіріндегі алтын брактеаттар туралы алғашқы жүйелі зерттемелердің бірін де жазды. Томсеннің Копенгаген мұражайындағы заттарды зерттеуі стильдік өзгерістер, безендіру және контекст арасындағы байланыстарға негізделген; ол «жабық табылған» заттарды зерттеудің маңыздылығын мойындады, бұл оған әртүрлі кезеңдердегі (тас, қола, темір) жиі кездесетін заттардың байланыстарын анықтауға мүмкіндік берді. Оның нәтижелері 1836 жылы «Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed» (Солтүстік Ескілік туралы нұсқаулық) еңбегінде жарияланды. 1848 жылы ағылшын тіліне аудармасы жасалды.

Ерте өмір

Кристиан Юргенсен Томсен 1788 жылы Копенгагенде бай саудагер отбасында дүниеге келді. Жас шағында ол Парижді аралап, Данияға оралған соң монета коллекциялауға қызығушылық танытты. Бұл оған уақыт өте келе стильдік өзгерістерді байқауға көмектескен болуы мүмкін.

Археологияға қосқан үлесі

1816 жылы Томсен Дания Корольдік Комиссиясының ежелгі заттарды жинау және сақтау жөніндегі алғашқы көрмесінің кураторы болып тағайындалды. Лауазым жалақысыз болғандықтан, Томсеннің жеке қаражаты мен монеталар коллекциялау тәжірибесі оның басты біліктілігі болды. Ол, мүмкін, Люкреций, Ведель Симонсен, Монтфокон және Махуделдің еңбектері арқылы тарихқа дейінгі дәуірдің үш кезеңдік моделін білген және коллекциядағы материалдарды хронологиялық ретпен сұрыптауды шешті. Томсенге дейін материалдарды олардың құрамына немесе өңдеу деңгейіне қарай механикалық түрде сұрыптау мүмкін болған, бірақ көптеген материалдардың шығу тегі белгілі болғандықтан, ол қарапайым заттар кейде сапалы заттармен және металл заттар тас заттармен бірге табылғанын байқады. Ол қарапайым технологиялық немесе эволюциялық тәсілге жүгінбестен, бұл заттардың қай кезеңде жасалғанын анықтау қажеттігін түсінді. Томсен қандай құбылыстардың бірге кездесетінін және қайсысының кездеспейтінін анықтауды жоспарлады, себебі бұл оған нақты кезеңге тән үрдістерді анықтауға көмектесер еді. Осылайша ол тас құралдардың янтарь, керамика, шыны мұныштармен бірге табылғанын, ал қоланың темір және алтынмен, күмістің тек темірмен байланысты болатынын анықтады. Сондай-ақ, қола қару-жарақтар темір заттармен бірге кездеспегенін анықтады, сондықтан әр кезеңді оның негізгі кесу материалымен анықтауға болады. Ол қабірлік заттардың түрлері жерлеу түрлеріне байланысты әртүрлі екенін де анықтады: тас құралдар кремацияланбаған денелермен және тас камералы қабірлермен, қола қару-жарақтар мен лурлар тас тақтатас қабірлермен, ал темір камералы қабірлермен кездесті. Томсен алғаш рет Тас дәуірі, Қола дәуірі және Темір дәуірі терминдерін қолданды. Сыншылар "Шыны дәуірі" неге жоқ деп сұрағанда, Томсен шыны мұныштардың үш кезеңде де табылатынын, ал шыны ыдыстардың тек Темір дәуірінде ғана кездесетінін айтты. Томсен үшін заттардың табылу орындасы даталаудың кілті болды. 1821 жылы ол әріптесі Шредерге жолдаған хатында "[Бұрынғысынан біз табылған заттарға жеткілікті көңіл бөлмегенімізді атап өтуден артық ештеңе жоқ]" деп жазды, ал келесі жылы "[Біз әлі де көптеген ежелгі заттар туралы жеткілікті білмейміз – болашақ археологтар ғана шеше алады, бірақ олар да табылған заттарды байқамаса және коллекцияларымыз жетілдірілмесе, бұл мүмкін емес]" деп жазды. Археологиялық контекстке жүйелі назар аудару және бір уақытта кездесетін жағдайларды баса көрсету арқылы Томсен коллекциядағы материалдардың хронологиялық шеңберін құруға және жаңа табыстарды белгіленген хронологияға сәйкес жіктеуге мүмкіндік алды. Осылайша Томсеннің жүйесі эволюциялық немесе технологиялық жүйе емес, нағыз хронологиялық жүйе болды. Оның хронологиясы 1825 жылы қалыптасты, ал мұражайға келгендерге оның әдістері туралы түсіндірілді. Томсен журналдық мақалалар мен брошюралар жариялады, онда ол кейінгі түсіндіру және даталау үшін табылу орындарының маңыздылығын атап өтті. Соңында, 1836 жылы ол өзінің хронологиясын сипаттаған және табылған заттардың қайсысы бір-бірімен байланысты екенін түсіндірген суретті монографиялық "Солтүстік ескілігіне нұсқаулық" еңбегін жариялады. Винкельман сияқты бұрынғы антикварилер сияқты Томсен де стильдік талдауға назар бөлді, бірақ ол өз хронологиялық шеңберін стильдік дамудың орын алғанын дәлелдеу үшін пайдаланды, керісінше емес. Томсеннің археологияны дамытудағы алғашқы табыстарына себеп оның қарастыруға болатын көптеген материалдары болған болуы мүмкін, олар салыстырмалы түрде біртекті мәдениет аймағынан жиналған. Ол оны алғаш рет эволюциялық модель емес, хронологиялық жүйе ретінде дамытты. Томсен Скандинавиядағы тарихшылардың келесі буындарына маңызды әсер етті және ол Дж. А. Ворсае, Брор Эмиль Хильдебранд және кейін Оскар Монтелиус сияқты археологтарға өз әдістерін үйретті. Ол сонымен қатар Свен Нильсон сияқты заманауи швед тарихшыларына әсер етті және олардан әсер көрді. Томсеннің Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed (1836 ж.) еңбегі 1848 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Ворсаэнің "Данияның алғашқы ескіліктері" 1849 жылы ағылшын тілінде жарық көрді; бұл екі еңбек Ұлыбритания мен АҚШ-тағы археология теориясы мен практикасының дамуына үлкен әсер етті. 1862 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Өнерге әсері

Нильс Лориц Хойенмен бірге Томсен Копенгагендегі өнер саласына зор әсер етті. Ол 1830 жылдары мүшелерінің саны мен беделі ең жоғары шағында болған ықпалды Kunstforeningen (Көркемдесу қоғамы) кеңесінің құрамында белсенді жұмыс істеді. 1839 жылы Нильс Лориц Хойенмен бірге Корольдік суреттер жинағының инспекторы болып тағайындалды. Көптеген жеке коллекционерлер де Томсенге кеңес алды.