Кіріспе
Археологиялық субдисциплина
Эксперименталды археология (кейде эксперименттік археология деп те аталады) – археологиялық гипотезаларды жасау және тексеруге бағытталған зерттеу саласы. Әдетте, бұл ежелгі мәдениеттердің түрлі тапсырмаларды немесе қажырлы еңбектерді орындауының мүмкіндігін қайта жасай немесе жуықтап бағалау арқылы жүзеге асырылады. Ол археологиялық деректерге, мысалы, көне құрылыстар мен артефакттарға негізделген әртүрлі әдістерді, техникаларды, талдауларды және тәсілдерді қолданады. Бұл археологиялық немесе тарихи зерттеулерге ешқандай қатысы жоқ, қарапайым технологияны пайдаланудан өзгеше. Көшпенділердің тарихын жандандыру және тарихи қайта жаңғырту, көбінесе хобби ретінде айналысатын іс-әрекеттер, осы академиялық пәннің археологиялық емес баламалары болып табылады. Эксперименталды археологияның негізгі түрлерінің бірі – тек тарихи тұрғысынан дәл технологияларды қолдана отырып, тарихи құрылымдардың көшірмелерін жасау. Бұл кейде қайта құру археологиясы немесе реконструкциялық археология деп аталады. Алайда, қайта құру өткеннің нақты көшірмесін білдіреді, ал шындығында ол өткенге қатысты бір адамның ғана көзқарасы; археологиялық тұрғыдан дұрыс термин – өткенді жұмыс істейтін модельдеу. Соңғы жылдары эксперименталды археология бірнеше телеарналарда көрсетілді, мысалы, BBC-нің "Мүмкін емес құрылыстар" және PBS-тің "Жоғалған империялардың құпиялары" бағдарламаларында. Ең танымалдары – Леонардо да Винчидің 15 ғасырдағы қарулы күштерге арналған машинасы сияқты, оның эскиздерінен бірнеше дизайнды жасауға жасалған тыраштар.
Ботсердің көне фермасы
Ең алғашқы мысалдардың бірі – Бутсер ежесіл шаруашылығы, ол Ұлыбритания археологиясынан алынған ғимараттарды қайта жасайды, құрылыс, қолданылу және материалдар туралы теорияларды тексеру үшін. Бүгінде шаруашылықта тас дәуіріндегі жұмыс істейтін ферма, қола дәуіріндегі дөңгелек үй, темір дәуіріндегі ауыл, рим вилласы және саксондық ұзын залдары орналасқан. Бутсерде жүргізілген жұмыс, эксперименталды археологияны толыққанды археологиялық ғылым ретінде орнатуға және Ұлыбритания мектептерінде тарихқа дейінгі кезеңді зерттеуді енгізуге зор үлес қосты. Бутсер қазір де археологтар ұсынған идеяларды сынау және келушілерді осы ғылыммен таныстыру мақсатында тарихқа дейінгі ауыл шаруашылығы, мал өсіру және өндіріс салаларында ұзақ мерзімді тәжірибелер жүргізуде.
Лежер - аңыздар елі
Тағы бір ерте мысал – Даниядағы ең көне ашық аспан астындағы мұражай болып табылатын Леджре аңыздар елі. Мұражайда тас дәуірі, темір дәуірі, викинг дәуірі және 19 ғасырдан қалған қайта жаңартылған ғимараттар орналасқан, сонымен қатар ежелгі заманғы өмір мен технологиялар бойынша тәжірибелер жүргізіледі.
Вариациялар
Эксперименталды археологияның басқа түрлері заманауи репликалар мен экологиялық артефакттарды әртүрлі мерзімге жерлеуді, оларға қатысты кейінгі шөгінді әсерлерін талдауды қамтиды. Басқа археологтар заманауи топырақ жұмыстарын салған және ежелгі ескерткіштердің қандай болып көрінгенін жақсырақ түсіну үшін суарналардағы лайланудың, ауа райының әсері мен жағалаудың шөгуін өлшеген. Мысалы, Англиядағы Овертон Даун. Көктас шеберлерінің жұмысы да эксперименталды археологияның бір түрі болып табылады, себебі оларды қолмен жасау арқылы түрлі көктас құралдары туралы көптеген мәліметтер алынды. Эксперименталды археологтар заманауи кәсіби мал союшыларды, садақшыларды және орманшыларды реплика көктас құралдарымен жабдықтады, олардың белгілі бір жұмыстарды орындауда қаншалықты тиімді екенін бағалау үшін. Заманауи көктас құралдарындағы тозу іздері археологиялық артефакттардағы ұқсас іздермен салыстырылады, бұл мүмкін қолданылу түріне қатысты ықтималдық гипотезаларын құруға мүмкіндік береді. Қол балталарының жануар етін сүйектен кесіп, бөліктерге бөлуде ерекше тиімді екені дәлелденді. Эксперименталды археологияның тағы бір саласы адамдардың («жаңадан бастаған көктас шеберлері» зерттеулері) және адам емес приматтардың тас қабыршақтау қабілеттерін зерттеу арқылы көрсетілген. Соңғы жағдайда, адамдар көрсеткеннен кейін, мәдениетке бейімделген боноболар өзгертілген ядроларды және қабыршақты тастарды жасауға қабілетті екені көрсетілді, олар морфологиялық тұрғыдан Шығыс Африкадағы алғашқы тас өнеркәсіптеріне ұқсас.