Кіріспе

Майсур махаражасы (1894–1940)

IV Кришнараджа Вадьяр (; 4 маусым 1884 – 3 тамыз 1940) – 1902 жылдан 1940 жылы қайтыс болғанға дейін билік құрған Майсурдың жиырма төртінші махаражасы. Кришнараджа Вадьяр IV халық арасында раджарши, яғни «қасиетті патша» деп белгілі. Махатма Ганди 1925 жылы оның әкімшілік реформалары мен жетістіктері үшін патшаға үлкен құрмет көрсеткен. Ол – философ патша, Пауль Брантон оны Платонның «Республика» еңбегіндегі идеалды өмір сүруші деп санаған. Виконт Герберт Сэмюэл оны Ашока императорымен салыстырған. Махараджаның асыл да тиімді билігін мойындаған виконт Джон Санки 1930 жылы Лондонда өткен бірінші дөңгелек үстел конференциясында: «Майсур – әлемдегі ең жақсы басқарылатын мемлекет» деп мәлімдеген. Ол көбінесе «заманауи Майсурдың әкесі» (оның белгілі премьер-министрі Сэр М. Вишвесвараяға қатысты «заманауи Майсурдың құрушысы» деген атаудан айырмашылығы) деп есептеледі, ал оның билігі «Майсурдың алтын ғасыры» деп аталады. Пұндіт Мадан Мохан Малавия махараджаны «дхармалық» (адамгершілікке сай) деп сипаттаған. Америкалық жазушы Джон Гунтер патшаны жоғары бағалаған. «Таймс» газетінің некрологында ол «өте беделді басқаруымен және тартымды тұлғасымен ешкімге деңгейлес билеуші ханзада» деп сипатталған. Кришнараджа Вадьяр IV қайтыс болған кезде әлемдегі ең бай адамдардың бірі болды, оның 1940 жылғы жеке капиталы 400 миллион АҚШ долларына бағаланған, бұл 2018 жылғы бағамен 7 миллиард долларға тең. Ол Низам Осман Әли Ханнан кейін екінші бай үндістандық азамат еді.

Алғашқы жылдар

Кришнараджа Вадьяр IV 1884 жылдың 4 маусымында Майсур сарайында Махараджа Чамараджендра Вадьяр X және Махарани Кемпанжанманни Девидің ұлы ретінде дүниеге келді. 1894 жылы Калькуттада әкесінің күрт қайтыс болуынан кейін, жесір патша анасы Кемпанжанманни Деви 1895 жылдан 1902 жылға дейін, Кришнараджа Вадьяр 1902 жылдың 8 тамызында толыққанша есейгенге дейін мемлекетті регент ретінде басқарды. Таққа отырғаннан кейін ол Майсурдың төртінші патшасы атанды, сондықтан туған тілі Каннадада Налвади Кришнараджа Вадьяр (nālvaḍi сөзі "төртінші" деген мағынаны білдіреді) деп белгілі болды. Махараджаның алғашқы білімі мен тәрбиесі П. Рагавендра Раоның жетекшілігімен Майсур қаласындағы Локаранжан сарайында өтті. Батыс ғылымдарымен қатар, ол Каннада және Санскрит тілдерін үйренді. Оған атпен жүруді, сондай-ақ үнді және батыс классикалық музыкасын оқыды. Оның алғашқы әкімшілік дайындығын Бомбей мемлекеттік қызметінің өкілі Сэр Стюарт Фрейзер жүргізді. Әділеттану принциптерін және кіріс басқару әдістерін оқығаннан кейін, ол мемлекет бойынша кең саяхаттар жасады, оның нәтижесінде басқаратын аймағының ерекшеліктері туралы мол білім алды.

Кiру

1894 жылғы 28 желтоқсанда әкесі Махаража Чамараджендра Вадьяр X қайтыс болғаннан кейін, Кришнараджа Вадьяр IV, он бір жасар бала бола тұра, 1895 жылғы 1 ақпанда таққа отырды. Оның анасы Махарани Кемпаражаммани Деви Кришнараджа Вадьяр IV 1902 жылғы 8 ақпанда билікті өз қолына алғанға дейін регент ретінде билік жүргізді. 1902 жылғы 8 тамызда Жағанмохана сарайында өткен салтанатты шарада Үндістанның генерал-губернаторы маркиз Джордж Керзон юваражаны Майсур махаражасы етіп, толық билік құқығымен бекітті.

Үкімет

Майсур 1881 жылы өкілдік жиналысы – Майсур өкілдік мәжілісі бар алғашқы үндістандық штат болды, ол демократиялық платформа еді. Махараджаның билігі тұсында мәжіліс кеңейтіліп, 1907 жылы Майсур заң шығару кеңесі құрылғанда екі палаталы болды, бұл кеңес штат үшін көптеген жаңа заңдарды енгізді. Махараджаның билігі тұсында Майсур патшалығы түрлі салаларда дамыды. Майсур Азияда су электр энергиясын өндірген алғашқы үндістандық штат болды, ал Бангалор 1905 жылғы 5 тамызда көше шамдары жаққан алғашқы азиялық қала атанды. Үндістанның басқа бөліктерінен князьдер әкімшілік білім алу үшін Майсурға жіберілді.

Реформалар

Махараджа кедейлікті жеңілдету және ауылдық жерді жаңарту, халық денсаулығын жақсарту, өнеркәсіп пен экономиканы қайта жаңғырту, білім беру және бейнелеу өнерін дамыту үшін жұмыс істеді. Ол 8 жасқа дейінгі қыздардың бала кезінде некелесуін тоқтатты, қыздардың біліміне ерекше мән берді және қайтыс болған әйелдерге стипендия берді. Үндістанның өзін-өзі қамтамасыз етуі және Британдық Үндістаннан тәуелсіздік алуы үшін отандық өнімдерге қолдау көрсету аса маңызды болған кезде, махараджа ірі масштабта мақта иіруді ынталандырды, бұл үшін Ганди оны жоғары бағалады.

Білім беру және өнер

IV Кришнараджа Водейяр көптеген білім беру инфрақұрылымы мен мекемелерін құрды. Кришнараджа Вадьяр Банарас индуистік университетінің (оның ірі қатысушысы және негізін қалаушыларының бірі) және Майсур университетінің (оның негізін қалаушысы) бірінші канцлері болды. Бұл университет Үндістан провинциясы құрған алғашқы университет еді. Оның анасы регент болған кезде бастама көтерілген Бангалордағы Үндістан ғылым институты 1911 жылы оның тұсында 371 акр (1.5 км²) жерді сыйға беру және қаржылық қолдау арқасында толыққандай жұмыс істей бастады. Махараджа үнді музыкасының – карнатик және хиндустани музыкасының, сондай-ақ батыс классикалық музыкасының меценаты болды. Ол өте талантты музыкант еді және алдыңғылары сияқты, көркем өнерді де қолдады. Махараджаның өзі карнатик және хиндустани музыкасын жақсы білді. Ол сегіз музыкалық аспапта ойнай білді: флейта, скрипка, саксофон, фортепиано, мридангам, надасвара, ситара және вена. Агра Гаранасының өкілдері, соның ішінде Натан Хан мен Устад Вилаят Хусейн Хан, Абдул Кәрім Хан және Гаухар Жан Махараджаның Майсур қонақтары болды. Барқатулла Хан 1919 жылдан 1940 жылы қайтыс болғанға дейін сарай музыканты қызметін атқарды. Астана Видван Қадағатур Сешачарья санскрит және каннада әдебиетіне қосқан үлесімен белгілі. Махараджаның өзі де каннада тілінде көптеген өлеңдер жазды.

Үлестер

Махаража Кришнараджа Вадьяр IV билік еткен кезеңдегі және оның қолдауымен жасалған маңызды оқиғалар тізімі

Жыл Ескертулер
1902 Шиванасамұдра шатқалында су электр станциясы іске қосылды
1903 Бенгалурда Минто көз ауруханасы салынды; әлемдегі ең көне мамандандырылған офтальмологиялық ауруханалардың бірі
1905 Бенгалурда Азиядағы электр шамдарымен жарықтандырылған алғашқы қала болды
1907 Читрадургада Вани Виласа Сагара тобы аяқталды; Карнатакадағы алғашқы бөгет
Заңдар мен ережелерді жасауға үкіметке көмектесу үшін тәжірибелі және білімді бейресми тұлғаларды тарту мақсатында Майсур заң шығару кеңесі құрылды
1909 Бенгалурда Үндістан ғылым институты құрылды
Майсурдағы скауттар ұйымы құрылды; Үндістандағы алғашқы ұйым
1913 Майсур мемлекеттік банкі құрылды
Майсур ауыл шаруашылық мектеп-интернаты Бенгалурда құрылды; алғаш рет 1899 жылы Махарани Кемпанажамманни Девидің 30 акр жерді қамтитын тәжірибелік шаруашылық станциясы ретінде құрылды
1915 Бенгалурда Каннада әдебиет қоғамы құрылды
Қоғамның әлсіз топтарын күшейту үшін Майсур әлеуметтік прогресс қауымдастығы құрылды
1916 Майсур университеті құрылды
Бенгалурда Басу және жариялау компаниясы құрылды
Майсурдағы Юваража колледжі құрылды
Майсур сауда палатасы құрылды
Бенгалурда мемлекеттік сандал ағашы майы зауыты құрылды
1917 Бенгалурда Инженерлік мектеп құрылды
Майсурдағы Махарани әйелдер ғылым колледжі құрылды
1918 Майсур мемлекеттік теміржолының (ММТ) бірінші кезеңі аяқталды; 232 мильдік теміржол қозғалысқа ашылды. 1938 жылға қарай ММТ-де 740 мильдік теміржол желісі болды
Бадраватиде ағаш дистилляция зауыты құрылды (кейін Миллер есебі үкіметтік жұмыстардың 25% -ын брахмандар емес адамдарға бөлуді ұсынды)
1921 Лалита Махал сарайы аяқталды. Бенгалурда мемлекеттік ғылым колледжі құрылды
1923 Бадраватиде Майсур темір жұмыс зауыты құрылды
Әйелдерге сайлау құқығы берілді; мұны жасаған алғашқы үнді мемлекеті
Тагдурда Кадара Сахакара Сангха құрылды, ол ауыл тұрғындарына күнкөріс табуға көмектеседі
Кришнараянагара қалашығы аяқталды (Кавери өзенінің су тасқынынан жақын жердегі Едаторе қалашығына зиян келгеннен кейін)
1933 Майсурдағы Филомена соборы ашылды
Бангалор қалалық залы салынды
Мандияда Майсур қант фабрикасы құрылды
Майсурдағы KR фабрикасы құрылды
1934 Бангалорда Ванивилас әйелдер мен балалар ауруханасы құрылды
Раман зерттеу институты (RRI) болып табылатын қазіргі орны үшін Бангалор қаласындағы 10 акр жер Сэр С. В. Раманға сыйға берілді
1936 Бадраватиде Майсур қағаз фабрикасы құрылды
Бангалор қаласында Майсур шамдары зауыты құрылды
1937 Белаголада Майсур химиялық және тыңайтқыштар зауыты құрылды
1939 Мандия ауданы құрылды
Хассан ауданы құрылды
Бангалор қаласында шыны және фарфор зауыты құрылды

Жеке өмір

Кришнараджа Вадьяр IV 1900 жылдың 6 маусымында Джаганмохан сарайында Катиявардың Махарани Пратапа Кумари Девиге үйленді, ол Вананың Рана Бане Сингхтің кіші қызы болды (қазіргі Гуджарат штаты). Ол 1940 жылдың 3 тамызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның орнын оның жүрегі туысы Джаячамараджа Вадьяр иеленді.

Ескерткіштер

К. Р. С. тоғаны, Майсур; К. Р. айналымы, Майсур; К. Р. Нагара, Майсур
К. Р. базары, Бангалор; К. Р. Пурам, Бангалор
К. Р. Пит, Мандия