Кіріспе

Уэльстік австралиялық геолог (1858–1934)
колониялық әкімші

Сэр Таннат Уильям Эджворт Дэвид (28 қаңтар 1858 – 28 тамыз 1934) – уэльстік австралиялық геолог және Антарктиданы зерттеуші. Өмірінде көпке танымал болған Дэвидтің ең маңызды жетістіктері – Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Хантер аймағындағы маңызды көмір кенін табуы және Оңтүстік магниттік полюске жеткен алғашқы экспедицияны жетектеуі. Сонымен қатар, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста да өзгеше көзге түсті.

Ерте өмір

Дэвид 1858 жылғы 28 қаңтарда Уэльстің Кардифф қаласына жақын Сент-Фаганс қаласында дүниеге келді. Ол Оксфордтың Иса колледжінің мүшесі, классикалық ғалым және табиғатты зерттеуші Уильям Дэвид пен оның әйелі Маргарет Харриетт (Томсон)тың үлкен ұлы болды. Геологиялық қызметтің қызметкері Уильям А. Э. Ушер Дәуіттің болашақ өмірлік еңбегіне алғашқы қызығушылықты тудырды. 12 жасында 1870 жылы Дәуіт Оксфордтағы Магдален колледж мектебіне оқуға түсті. 1876 жылы Оксфордтың Нью-колледжінде классикалық білім алуға стипендия жеңіп алды. Оқу барысында ол әйгілі Джон Раскин мен Уильям Спунердің лекцияларын тыңдады. 1878 жылы денсаулығы нашарлап, сауығу үшін Канада мен Австралияға сапар шекті. Оксфордқа оралғаннан кейін, ол сэр Джозеф Престичтің геология бойынша лекцияларына қатысып, осы пәнді зерттеуге ынталанды. 1880 жылы өнер бакалавры дәрежесін қорғағаннан кейін, келесі екі жылы Уэльстің геологиясын зерттеумен айналысты. 1881 жылғы қарашада ол Кардифф табиғаттанушылар қоғамында «Кардифф маңындағы мұздықтардың әсеріне дәлелдер» деген алғашқы мақаласын оқыды. Келесі жылы ол қысқа мерзімге Лондондағы Корольдік кен мектебінде профессор Дж. В. Джаддтың басшылығымен оқыды, содан кейін Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің Геологиялық қызметіне көмекші геодезист болып тағайындалды.

Австралиядағы мансап

Дэвид 1882 жылдың қараша айында қызметке кірісті. 1884 жылы оның Жаңа Англия ауданындағы қалайы кен орындары туралы есебі жарияланды, ал үш жылдан кейін ол «Жаңа Англия ауданындағы Вегетабель Крик қалайы кен орталығының геологиясы» деген атқа кеңейтілді. Оның ғылыми қызығушылығынан басқа, бұл кен өндірісімен байланысты құнды болды, одан шамамен 10 000 000 фунт стерлингке тең қалайы алынды. 1885 жылдың 30 шілдесінде ол өзімен бірге Австралияға келген Хёрлстон мұғалімдер колледжінің директоры Кэролайн (Кара) Маллеттке үйленді. 1886 жылдың сәуір айында ол Хантер аңғарының көмір кен орындарын зерттеуді бастады және тамыз айында 1949 жылға дейін 50 000 000 фунт стерлингтен астам көмір берген Грета көмір қабатын тапты. Келесі төрт жыл бойы оның көп уақыты Мейтленд маңында өтті, онда ол көмірдің қабаттарын іздеумен және картаға түсірумен айналысып, коммерциялық құнды басқа да мәселелер бойынша үкіметке есеп берді. 1890 жылы Дэвидтің ассистенті Уильям Сазерленд Дан болды. 1891 жылы Дэвид Сидней университетінің геология профессоры болып тағайындалды және 1924 жылға дейін осы лауазымда қалды. Дэвид жақсы ғалым ғана емес, өте мәдениетті, юморы бар, ынтасы жоғары, мейірімді және әдепті адам болды, ол жаңа лауазымына тез бейімделді. Оның факультеті кішкентай коттеджде орналасқан, жабдықтары нашар болды және лекция оқытушылары мен демонстраторлары болмады; бірақ ол біртіндеп жақсы жағдайлар жасап, факультетін дамытты. 1892 жылы ол Гобартта өткен Австралиялық ғылымды дамыту қауымдастығының геология бөлімінің президенті болды және 1895 жылы Брисбенде де сол лауазымды иеленді. Сол жылы Дэвид Жаңа Оңтүстік Уэльс Корольдік қоғамының президенті болып сайланды. 1896 жылы Дэвид Оксфорд профессоры Уильям Соллас басқарған экспедицияның құрамында Тынық мұхитындағы Фунафути атоллына сапар шекті, онда коралл атолдарының қалыптасу мәселесін шешуді үміттене отырып, бұрғылау жұмыстарын жүргізді. Бұрғылау машиналарын ақаулар болды және бұрғылау 100 футтан (шамамен 31 метр) сәл ғана тереңге жетті. 1897 жылы Дэвид екінші экспедицияны (оны Джордж Свит екінші командир ретінде және Уолтер Джордж Вулноу басқарды) жетекшілік етті, ол 557 фут (170 м) тереңдікке жеткеннен кейін Сиднейге оралуға мәжбүр болды. Содан кейін ол 1898 жылы үшінші экспедицияны ұйымдастырды, ол доктор Альфред Эдмунд Финкхтың басшылығымен бұрғыны 1114 футқа (340 м) жеткізуде сәтті аяқталды. Нәтижелер Чарльз Дарвиннің жердің шөгу теориясын қолдады, ал экспедициялар Дэвидтің геолог ретіндегі атағын арттырды. Кара онымен бірге екінші экспедицияға қатысып, «Фунафути, немесе коралл аралында үш ай» атты жақсы қабылданған еңбегін жариялады. Дэвидтің Еуропадағы беделі артып, 1899 жылы Лондон геологиялық қоғамы оған Бигсби медалін табыстады, ал 1900 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1900 жылдан 1907 жылға дейін ол Косьюшко платосындағы мұздықтарды және Оңтүстік Австралиядағы кембрийге дейінгі мұздықтарды зерттеді. 1904 жылы Дэвид Дунединде өткен Австралиялық ғылымды дамыту қауымдастығының президенті болып сайланды, ал 1910 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Корольдік қоғамының президенті болып қайта сайланды. Ол 1906 жылы Мексикада өткен Халықаралық геологиялық конгреске қатысты; Австралияға оралғанда Колорадоның Үлкен каньонына сапар шегіп, Сан-Франциско жер сілкінісінің салдарына зерттеді.

Антарктиканы зерттеу

1907 жылдың ортасында Дэвид Эрнест Шеклтонның Антарктикадағы "Нимрод" экспедициясына шақырылды, ал желтоқсан айында экспедиция үшін Австралия үкіметінен қаржыландыру алды. Сол айда ол өзінің бұрынғы екі студенті – Лео Коттон мен Дуглас Моусонмен бірге Жаңа Зеландияға кетті. Дэвид 50 жасқа жуық болған еді және бастапқыда 1908 жылдың сәуір айына дейін ғана қалу жоспарланған, бірақ "Нимрод" кемесімен Антарктидаға жол тартқанда ол жоспарын өзгертті және экспедицияның соңына дейін қалуға шешім қабылдады. 1908 жылдың 5-11 наурызы аралығында Дэвид Антарктидадағы жалғыз белсенді жанартау – Эребус тауына алғашқы шағылысқа жетекшілік етті. Дэвидтің тобында Моусон, Алистер Маккей және өзі болды, сондай-ақ үш адамнан тұратын қолдау тобы да болды, кейіннен олардың тауға өрлеуге тырысуға дайын болуы шешілді. Олар бір күн мен бір түнге жолын тосқан қыраулы дауылға қарамастан, сәттілікке жетті. Топтың бір мүшесінің аяқтары қатты мұздап, соңғы шабуылға дейін лагерде қалуға мәжбүр болды. Дэвид пен тағы төрт адам шыңға шықты, содан кейін барлық топ базаға оралды. 5 қазанда Дэвид Моусон мен Маккейді Магниттік Оңтүстік полюске жетуге бастап шықты. 10 апта бойы олар солтүстік жағалаумен жүріп, тюлендер мен пингвиндер етін қосымша тамақ ретінде пайдаланды. Содан кейін олар Дригальский мұз тілінен өтіп, құрлыққа бет бұрды. Олар енді кері сапарға дайын болулары керек еді және жүкті бір шанаға ауыстырып, эстафета қажеттігін жою үшін қойма құрды. 1909 жылдың 16 қаңтарында олар, ақыры, Оңтүстік Магниттік полюске жетіп, британдық тәж үшін аймақты иеленді. Дэвидті Шеклтон жетекші етіп тағайындаған, бірақ қаңтар айының соңында топтың барлық үш мүшесі де ауыр физикалық денсаулықтың нашарлауын сезінгендіктен, Дэвид үлесін қосу мүмкіндігі азайды. 31 қаңтарда Маккей партияның дәрігері ретінде өкілеттігін пайдаланып, профессорды егер ол Маусонға басшылықты жазбаша түрде бермесе, ақылсыз деп жариялаймын деп қорқытты. Маусон 3 ақпанда күнделігіне: "Профессор енді әлдеқандай ақылдан адасқан" деп жазды. Сол күні топ жағалауға дәл уақытында жетті; 24 сағат ішінде оларды "Нимрод" Ройдс түбегіне қайта оралу үшін күтіп алды. Үштік 1260 миль (2028 км) қашықтықты жүзіп өтті, бұл 1980-ші жылдардың ортасына дейін ең ұзақ қолдаусыз шана саяхаты болып саналды. Экспедиция 1909 жылдың 25 наурызында Жаңа Зеландияға оралды. Сиднейге келген соң Дэвидке Австралазиялық ғылымды дамыту қауымдастығы Мюллер медалін табыстады, сондай-ақ оны зор құрметпен қарсы алды. Шеклтонның өтініші бойынша Дэвид лекциялық турға шығып, экспедицияның геологиясы туралы екі томдық кітапты басып шығаруға қажетті қаражатты тапты. Ол сондай-ақ Шеклтонның "Антарктика жүрегі" еңбегінің екінші томында жарияланған "Магниттік полюске сапар туралы баяндама" атты еңбегін жазды. 1910 жылы Дэвид Сент-Михаэль және Сент-Джордж орденінің серігі болды, ал Антарктика экспедициясының ғылыми нәтижелерімен байланысты Англияға барғанда Оксфорд университеті оған ғылым докторының құрметті дәрежесін берді. 1911 жылдан 1912 жылға дейін ол Сиднейде қыстаған Жапон Антарктика экспедициясына қоғамдық және практикалық қолдау көрсетті. 1913 жылы Дэвид Австралазиялық ғылымды дамыту қауымдастығының президенті болып қайта сайланды, ал 1926 жылы Корольдік географиялық қоғамның меценаты медалімен марапатталды.

Австралиялық тау-кен корпусы

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Дэвид соғысқа белсенді түрде қолдау көрсетіп, әскерге шақыру науқанына қатысты. 1915 жылдың тамызында Галлиполи шайқасы кезіндегі тау-кен жұмыстары және туннельдер салу туралы хабарларды оқығаннан кейін, Мельбурн университетінің профессоры Эрнест Скитспен бірге Дэвид Австралияның қорғаныс министрі сенатор Джордж Пирске үкіметтің тау-кен және туннельдер салу үшін әскери күш құруын ұсынатын ұсыныс жазды. Ұсыныс қабылданғаннан кейін Дэвид өз ықпалы мен ұйымдастыру қабілетін Австралия тау-кен корпусын құру үшін пайдаланды. 1915 жылдың 25 қазанында ол 57 жасында майор болып тағайындалды. Корпустың алғашқы құрамы 1300 офицер мен сарбаздан тұратын, олар бастапқыда екі батальонға бөлініп, кейін үш туннельдік компанияға, сондай-ақ электрлік және механикалық тау-кен компаниясына қайта ұйымдастырылды. 1916 жылдың ақпанында Австралиядан Ұлыбританияға аттанған корпус 1916 жылдың мамырында Батыс майданға жетті. "Бірінші, екінші және үшінші армиялардағы кен басқармаларының геологиялық кеңесшісі" атағымен Дэвид салыстырмалы түрде тәуелсіз болды және геологиялық зерттеулерге уақытын жұмсады, өз білімін қазбалар, траншеялар және туннельдер салуға кеңес беруге, жер астындағы су көздерінен таза ауыз сумен қамтамасыз ету үшін құдықтарды орнатуға, лекциялар оқуға және карталар жасауға пайдаланды. 1916 жылдың қыркүйегінде ол зерттеп тұрған құдыққа құлап, екі қабырғасын сындырып, мочеточник (несеп жолы) жарылды. Ол Лондонға емделуге жіберілді, бірақ қараша айында майданға оралып, британдық экспедициялық корпусының геологиялық техникалық кеңесшісі болып қызмет етті. 1917 жылдың 7 маусымында оның соғысқа жасаған үлесі Мессен шайқасында неміс бекіністерін миналаумен аяқталды. 1918 жылдың қаңтарында Дэвид Еңбегі үшін орденмен марапатталды, ал қараша айында подполковник болып тағайындалды. Соғыс аяқталғаннан кейін 1919 жылы демобилизацияланды. Ол сондай-ақ екі рет құжаттарда есімдері тізілді.

Кейінгі өмірі

1896 жылы Дэвидтер Көк таулардағы Вудфордтан 26 акр (10,5 гектар) жер сатып алды, онда екі бөлмелі, арт жағында екі шағын бөлмесі бар ағаш үй болды. Уэльстік тегін көрсету үшін Эджворт Дэвид Вудфордтағы үйді «Tyn y Coed» деп атады, яғни «ағаштардағы үй» (жиі «бұтадағы лашық» деп қате аударылады: «ty» – уэльс тілінде нағыз үй, қарапайым лашық емес). 1915 жылы Дэвидтер үйлерін Қызыл Крестке жарақат алған әскерилердің қалпына келуі үшін берді, ал Вудфорд академиясының оқушылары тұрғын сарбаздар үшін Ұлыбритания және Қызыл Крест туларын ілу үшін ту тіреуін орнатты. 1915 жылдың қараша айында Куи маршы жасағы өткен кезде, жарақат алған сарбаздардың бір бөлігі маршылап келе жатқандарды қарсы алу үшін басты жолға шығарылды. Олардың Сиднейде жұмыстары мен міндеттемелері болғанымен, Вудфорд 1899 жылдан 1920 жылға дейін Дэвидтердің негізгі тұрақты мекені болды. Эджворт 1934 жылы қайтыс болғанға дейін олар Вудфордтағы үйді сүйікті елдік демалыс орны ретінде сақтап қалды. «Tyn y Coed» 1944 жылы орман өртінен қирады, тек түтін шығаратын қалдық ғана қалды. Қазіргі таңда оның жерінде сегіз заманауи үй, олардың бақтары мен жақын орналасқан бұталы жерлер бар. 1920 жылдың қыркүйегінде Дэвид соғыс кезеңіндегі қызметтері үшін Британ империясы орденінің Командоры атанды. Австралияға оралғаннан кейін Дэвид Сиднейдің Хорнсби қалашығындағы «Коринга» деген шағын үйді сатып алды. Ол сондай-ақ ұзақ уақыттан бері армандаған «Австралия геологиясы» атты маңызды еңбегін жазуға кірісті. 1921–22 жылдары Дэвид Австралия Ұлттық ғылыми кеңесін құруға көмектесті және оның алғашқы президенті болды. 1924 жылы ол Сидней университетіндегі геология профессоры қызметінен зейнетке шықты, оның орнына Хорнсбидегі көршісі, оның студенті Лео Коттон келді, оның ағасы Макс Коттон Хорнсбидегі Лисгар бақтарын құрды. 1928 жылы ол кембрийге дейінгі қазбаларға ұқсас нәрсе тапты, бұл оның өліміне дейін дау тудырды. 1931 жылы ол «Австралия геологиясы» еңбегінің бір бөлігі болуы жоспарланған Австралияның геологиялық картасын және оған қоса берілген түсіндірмелерді жариялады. Ол 1934 жылы осы жұмысын аяқтамай қайтыс болды және мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді.

Мұра

Дэвидтің «Австралия геологиясы» еңбегін 1950 жылы оның таңдаған әріптесі, доцент Уильям Р. Браун аяқтады. Оның көптеген мақалаларының 100-ден астамын 1922 жылғы қаңтардағы «Геологиялық журналда» кездестіруге болады. Оның есімімен 1936 жылы Сидней университетінде саяхат стипендиясы құрылды. Эджворт Дэвид медалі оның құрметіне аталған. Жаңа Оңтүстік Уэльс Корольдік қоғамы осы медальды 35 жасқа дейінгі жас ғалымдардың Австралияда немесе оның территорияларында жасаған еңбегі үшін табыстайды. «Давидит» минералы, сондай-ақ Сидней университетіндегі Эджворт Дэвид ғимараты (2006 жылы бұзылған) және Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Хорнсби қаласындағы Эджворт Дэвид даңғылы оның есімімен аталады. Оның суреті екі австралиялық пошта маркасында бейнеленген. Жаңа Оңтүстік Уэльстің Хантер аймағындағы Тайгс Хилл ТАФЕ кампусындағы Эджворт Дэвид ғимараты оның құрметіне аталған. Дэвид аралы Антарктидадағы Шеклтон мұздық шельфіндегі Дэвис түбегінің жанында орналасқан. Эджворт Дэвид базасы Антарктиданың Бангер Хиллс аймағындағы жазғы станцияның атауы. Австралия оны 1986 жылдан бері күтіп келеді. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Эджворт қалашығы оның есімімен аталған. Жаңа Оңтүстік Уэльстің Сиам қаласындағы Эджворт Дэвид карьері 1914 жылы ол жерде варв тақтасын тапқан Дэвидтің құрметіне аталған. Тувалудағы Фунафутидегі терең бұрғылаулар «Дэвид бұрғылауы» деп белгіленеді. 1968 жылы ол Австралия поштасы шығарған маркада бейнеленді. Эджворт Дэвидтің қызы Маргарет МакИнтайр Тасмания парламентіне сайланған алғашқы әйел болды және Британ империясының орденімен марапатталды. 1999 жылы Солтүстік Сиднейдің Хорнсби қалашығындағы Дэвидтердің «Коринга» отбасылық меншігі Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының мұра тізіміне «Эджворт Дэвидтің үйі және жері» деген атаумен енгізілді. Сол жылы Хорнсби кеңесі «Коринганы» сатып алды. 2016 жылдан бері Эджворт Дэвид қауымдық бағы Эджворт Дэвид бағы деп аталатын саябақта орналасқан. Эджворт Дэвид даңғылы Хорнсби, Уайтара және Уароонга қалаларын байланыстыратын шығыс-батыс бағытындағы жол.