Кіріспе
Караиттік теолог Арон бен Илья (Аарон, Елияху ұлы), Никомедиялық (אהרון בן אליהו האחרון 1328/1329 – 1369) – Маймонидтің «Аң-таң болғандарға нұсқау» (Moreh Nevuchim) еңбегі үлгісінде жазылған философиялық туынды. Шынында да, жұмыстың басты сынға ұшыраған тұсы – оның Маймонидтің нұсқаулығын құрылымы мен стилі тұрғысынан тым құлшынып еліктеуі. Еңбек 114 тараудан тұрады және зұлымдықтың төрт түріне ерекше мән беріледі: физикалық, психологиялық, моральдық және бейтарап. Бұл тақырып ежелгі қараит философтары, мысалы, Жозеф әл-Базир (сондай-ақ Маймонид) үшін өте маңызды болған, олардың пікірінше, жамандық – материяға тән кемшілік, сондықтан ол Құдайға жатқызылмайды, егер Құдай оны адамның рухани жақсаруына жол ашпаса. Маймонид Құдайдың қамқорлығы тек ақыл-есі бар адамдарға ғана қатысты дейді, ал Арон Құдайдың қамқорлығы барлық жаратылысқа таралады деп санайды, себебі Құдайдың шексіз білімі барлығын қамтиды. Маймонид Құдайдың іс-әрекеттерін Оның даналығымен түсіндірсе, Арон оларды Құдайдың әділдігімен байланыстырады. Ақыл-ойдан гөрі моральдық қабілеттің артықшылығын баса назарлай отырып, Арон әділ адамдардың неге азап шегетіні туралы мәселеге Маймонидтен және тіпті кейбір қараит алдыңғыларынан да тереңірек үңіледі. Ол «temurah» – қайғыға өтемақы төлеу туралы ұғымды қабылдамайды, керісінше, адамдарға келген барлық сынақтар олардың рухани өсуі үшін екенін айтады (Ыбырайым мен Әйүпті мысал ретінде келтіреді). Адамзат жаратылыстың мақсатын толық түсіне алмайды, ол тек Құдайдың құлы ретінде әлемдегі өз орнын сезіне алады. 95–114 тарауларда аян, Тораның құдайлық заңы, жанның кемелдігі және оның өлместігі талқыланады. Едем бағындағы екі ағаш – адам өмірінің жоғары және төмен деңгейлерін бейнелейді. Адам күнә жасағаннан кейін Тораның өсиеттері адамзатты оның бастапқы екі жақты табиғатына қайтару үшін қажетті құралға айналады. Бұл Мұсаның пайғамбарлық дарысы мен оның ең жоғары дәрежесін қарастыруға мүмкіндік береді. Одан әрі Тораның мақсаттары мен өсиеттері жеке адамның және жалпы адамзаттың кемелдігіне жетудің жолы ретінде түсіндіріледі. Ежелгі қараит және раввиндік дәстүрге сәйкес, Арон келтіргендей, Тора барлық халықтарға арналған және оларға ұсынылған. Оны ешқашан ауыспалы заңмен өзгертуге, жақсартуға немесе (раввиндік иудаизмнен айырмашылығы) толықтыруға болмайды. Аронның өлместікке қатысты көзқарасы Маймонидтің және барлық аристотельдік ойшылдардың пікірінен мүлдем өзгеше, ол оны негізінен моральдық принциптерге негіздейді, жазалау идеясын алға тартады. Дегенмен, осы себепті оның эсхатологиясы түсініксіз, ол рационалды және мистикалық сенімдердің аралас қоспасынан тұрады. Ол еңбегін тәубе етуге шақырумен аяқтайды.
Aaron ben Elijah (Aharon son of Eliyahu), the Latter, of Nicomedia (אהרון בן אליהו האחרון 1328/1329 – 1369) a philosophical work modeled after Maimonides' own Moreh Nevuchim (Guide to the Perplexed). In fact, one of the chief criticisms of the work is that it attempts to imitate Maimonides' Guide far too slavishly, in terms of both structure and style. and consists of 114 chapters: Special emphasis is placed on the fourfold nature of evil: physical, psychical, moral, and non moral. This was a favorite topic of older Karaite philosophers such as Joseph al Bazir (and of Maimonides), that evil is only a defect inherent in matter, and therefore not to be ascribed to God, unless God makes it the means of man's moral improvement. While Maimonides assumes that God's providence extends only to rational human beings, Aaron extends Divine providence to all beings, since God's universal knowledge embraces all. Whereas Maimonides sees Divine action as guides by God's wisdom, according to Aaron, it is guided by God's justice. Accentuating the superiority of moral over intellectual power, Aaron takes a higher view of the question of why the righteous suffer than either Maimonides or some of his own Karaite predecessors. He rejects the concept of temurah, or compensation for grief, postulating instead that all trials imposed on people are for their spiritual benefit (citing Abraham and Job as examples of this). Humanity is incapable of comprehending the purpose of Creation, being limited to conceiving of its own role in the world as God's servant. Chapters 95–114 discuss revelation, the Divine Law of the Torah, the perfection of the soul, and its immortality. The two trees in the Garden of Eden are seen as metaphors for the higher and the lower spheres of human existence. After the Fall, the commandments of the Torah become necessary means of restoring humanity to its true, twofold nature. This leads to a discussion of the nature of prophecy in general and its highest degree, as attained by Moses. It continues by explaining the objectives of the Torah and its commandments as means of achieving the perfection of both the individual and of humanity as a whole. According to an ancient tradition of both Karaite and Rabbinic Jews and cited by Aaron, the Torah was intended for and offered to all nations. It can never be changed, improved, or (in contrast to Rabbinic Judaism) augmented by an Oral Law. Essentially different from the attitude of Maimonides, and in fact from that of all Aristotelian thinkers, is Aaron's attitude toward immortality, which he bases chiefly upon moral grounds, citing the idea of retribution. For this reason, however, his eschatology is rather obscure, being a semi rational, semi mystical blend of many different beliefs. He concludes his work with a call to repentance.
Кетер Тора
Оның үшінші кітабы "Кетер Тора" (Заңның тәжі) деп аталып, 1362 жылы жазылған. Бұл Тораға жасалған түсіндірме, ол Авраам ибн Езраның бұрынғы еңбегінің үлгісімен жазылған. Аронның бұрынғы жазбаларының барлығы сияқты, бұл кітапта да оның алдыңғылары берген философиялық және түсіндіру жөніндегі тұжырымдарға шолу жасалған, және қажет болған жағдайда олардың пікірлеріне сынды пікірлер қосылған. Оның "Кіріспесі" ерекше қызығушылық тудырады, онда ол раввиндік және қараиттік иудаизмнің Киелі кітапты түсіндіру әдістері арасындағы басты айырмашылықтарды көрсетеді.
Аронның шығармаларының басылымдары
Лейден, Мюнхен, Вена және Лейпциг қалаларында көптеген қолжазбалары бар «Эц ха Хайым» алғаш рет 1835 жылы Кослов қаласында Луцкидің кеңейтілген түсіндірмесімен («Ор ха Хайым») жарияланды. 1841 жылы Лейпцигте Калеб Афендопулоның еврей тіліндегі жүз он төрт тараудың мазмұнының тұжырымдамасымен, сондай-ақ редактор Франц Деличтің неміс тіліндегі басылымы, құнды ақпараттармен бірге жарық көрді. «Кетер Тораның» 1866 жылғы Еупатория басылымы бар, одан басқа Оксфордтағы Бодлеян кітапханасында, Венада және Лейпцигте қолжазбалар сақталған; ал «Ган-Едем» тек Лейден мен Лейпцигтегі қолжазбалар түрінде ғана сақталған. Оның бөліктері Шупарт, Тригланд, Данц және Лангаузен жариялаған.