Кіріспе

Караиттік теолог Арон бен Илья (Аарон, Елияху ұлы), Никомедиялық (אהרון בן אליהו האחרון 1328/1329 – 1369) – Маймонидтің «Аң-таң болғандарға нұсқау» (Moreh Nevuchim) еңбегі үлгісінде жазылған философиялық туынды. Шынында да, жұмыстың басты сынға ұшыраған тұсы – оның Маймонидтің нұсқаулығын құрылымы мен стилі тұрғысынан тым құлшынып еліктеуі. Еңбек 114 тараудан тұрады және зұлымдықтың төрт түріне ерекше мән беріледі: физикалық, психологиялық, моральдық және бейтарап. Бұл тақырып ежелгі қараит философтары, мысалы, Жозеф әл-Базир (сондай-ақ Маймонид) үшін өте маңызды болған, олардың пікірінше, жамандық – материяға тән кемшілік, сондықтан ол Құдайға жатқызылмайды, егер Құдай оны адамның рухани жақсаруына жол ашпаса. Маймонид Құдайдың қамқорлығы тек ақыл-есі бар адамдарға ғана қатысты дейді, ал Арон Құдайдың қамқорлығы барлық жаратылысқа таралады деп санайды, себебі Құдайдың шексіз білімі барлығын қамтиды. Маймонид Құдайдың іс-әрекеттерін Оның даналығымен түсіндірсе, Арон оларды Құдайдың әділдігімен байланыстырады. Ақыл-ойдан гөрі моральдық қабілеттің артықшылығын баса назарлай отырып, Арон әділ адамдардың неге азап шегетіні туралы мәселеге Маймонидтен және тіпті кейбір қараит алдыңғыларынан да тереңірек үңіледі. Ол «temurah» – қайғыға өтемақы төлеу туралы ұғымды қабылдамайды, керісінше, адамдарға келген барлық сынақтар олардың рухани өсуі үшін екенін айтады (Ыбырайым мен Әйүпті мысал ретінде келтіреді). Адамзат жаратылыстың мақсатын толық түсіне алмайды, ол тек Құдайдың құлы ретінде әлемдегі өз орнын сезіне алады. 95–114 тарауларда аян, Тораның құдайлық заңы, жанның кемелдігі және оның өлместігі талқыланады. Едем бағындағы екі ағаш – адам өмірінің жоғары және төмен деңгейлерін бейнелейді. Адам күнә жасағаннан кейін Тораның өсиеттері адамзатты оның бастапқы екі жақты табиғатына қайтару үшін қажетті құралға айналады. Бұл Мұсаның пайғамбарлық дарысы мен оның ең жоғары дәрежесін қарастыруға мүмкіндік береді. Одан әрі Тораның мақсаттары мен өсиеттері жеке адамның және жалпы адамзаттың кемелдігіне жетудің жолы ретінде түсіндіріледі. Ежелгі қараит және раввиндік дәстүрге сәйкес, Арон келтіргендей, Тора барлық халықтарға арналған және оларға ұсынылған. Оны ешқашан ауыспалы заңмен өзгертуге, жақсартуға немесе (раввиндік иудаизмнен айырмашылығы) толықтыруға болмайды. Аронның өлместікке қатысты көзқарасы Маймонидтің және барлық аристотельдік ойшылдардың пікірінен мүлдем өзгеше, ол оны негізінен моральдық принциптерге негіздейді, жазалау идеясын алға тартады. Дегенмен, осы себепті оның эсхатологиясы түсініксіз, ол рационалды және мистикалық сенімдердің аралас қоспасынан тұрады. Ол еңбегін тәубе етуге шақырумен аяқтайды.

Кетер Тора

Оның үшінші кітабы "Кетер Тора" (Заңның тәжі) деп аталып, 1362 жылы жазылған. Бұл Тораға жасалған түсіндірме, ол Авраам ибн Езраның бұрынғы еңбегінің үлгісімен жазылған. Аронның бұрынғы жазбаларының барлығы сияқты, бұл кітапта да оның алдыңғылары берген философиялық және түсіндіру жөніндегі тұжырымдарға шолу жасалған, және қажет болған жағдайда олардың пікірлеріне сынды пікірлер қосылған. Оның "Кіріспесі" ерекше қызығушылық тудырады, онда ол раввиндік және қараиттік иудаизмнің Киелі кітапты түсіндіру әдістері арасындағы басты айырмашылықтарды көрсетеді.

Аронның шығармаларының басылымдары

Лейден, Мюнхен, Вена және Лейпциг қалаларында көптеген қолжазбалары бар «Эц ха Хайым» алғаш рет 1835 жылы Кослов қаласында Луцкидің кеңейтілген түсіндірмесімен («Ор ха Хайым») жарияланды. 1841 жылы Лейпцигте Калеб Афендопулоның еврей тіліндегі жүз он төрт тараудың мазмұнының тұжырымдамасымен, сондай-ақ редактор Франц Деличтің неміс тіліндегі басылымы, құнды ақпараттармен бірге жарық көрді. «Кетер Тораның» 1866 жылғы Еупатория басылымы бар, одан басқа Оксфордтағы Бодлеян кітапханасында, Венада және Лейпцигте қолжазбалар сақталған; ал «Ган-Едем» тек Лейден мен Лейпцигтегі қолжазбалар түрінде ғана сақталған. Оның бөліктері Шупарт, Тригланд, Данц және Лангаузен жариялаған.