Кіріспе

Фиджи аралы Тавеуни (айтылуы) Фиджидегі Вити Леву және Вануа Левудан кейінгі үшінші ірі арал, жалпы жер ауданы құрайды. Сигары тәрізді пішінделген бұл арал, Тынық мұхитының түбінен көтерілген алып қалқан тәрізді вулкан, Вануа Левудің шығысында, Сомосомо бұғазының ар жағында орналасқан. Ол Вануа Леву аралдар тобына жатады және Фиджидің Какаудров провинциясының Солтүстік бөлігіне кіреді. 2015 жылғы халық санауы бойынша аралда шамамен 19 000 адам тұрады, олардың 75 пайызы фиджиліктер. Тавеуни флорасымен бай және «Фиджидің бақ аралы» деп аталады. Бұл танымал туристік орын. Туристерді тамаша су астына шолу мүмкіндіктері, құстардың көптігі, жаяу серуендеу жолдары мен сарқырамалар қызықтырады. Аралдың орталық бөліктерінде өте көп жауын-шашын жауады. Вулкандық текті болғандықтан, Тавеунидің топырағы аралдың тарихи тұрғыдан ең маңызды саласы – ауыл шаруашылығын дамытуға көмектескен.

География

Тавеуни Коро теңізінің солтүстік жағында орналасқан және толығымен жанартаулық қызметтің нәтижесі. Оның барлығы аралдың оңтүстік екі бөлігінің бірін зақымдады. 300-500 жылдардағы үлкен жарылыстар оңтүстік аймақтардың шамамен 1100 жылға дейін тасталып кетеуіне себеп болды. Соңғы жарылыс 1550 жыл шамасында аралдың оңтүстік ұшында лава ағынын құйды. Аралдың орталық қыраты жанартау тесіктерін қоршаған ең белсенді жанартаулық қызметті көрсетеді. Ол 2200 метрлік биіктіктегі жанартау кратерінде орналасқан. Фиджидегі ең әйгілі сарқырама, Бума сарқырамасы, Бома Ұлттық мұра паркінде орналасқан аралда орналасқан. Вуна ауылы мен лагунаның оңтүстігінде, 500 жыл бұрын Тавеунидің соңғы жанартаулық жарылысы теңізге құйған Оңтүстік мүйіс деп аталатын аймақ қара тастармен толы. Аймақтың ерекшелігі – Матамаики бұрқағы, сауда желдерінің жанартау тастарындағы соққысынан пайда болған гейзерлер. Вайево қаласынан 20 минуттық серуенде Waitavala су шарлауы орналасқан. Бұл табиғи арна 50 метрдей биіктіктен төмен құлайды және жергілікті балалар мен батыл туристердің сүйікті орны. Тавеунидің шығысында Савулеву Явону сарқырамасы мұхитқа құяды. Таворо арнасы, Сомосомо арнасы, Уаймбула өзені және аралдың ең танымал су жолдары. Тавеунидің ең танымал көрікті жерлерінің көпшілігі су астында жатыр. Аралдың айналасында үш негізгі, ерекше суға түсу аймағы бар. Тавеунидің солтүстігінде Камеа және Матаги аралдары мен оларды қоршаған риф жүйелері орналасқан. Rainbow Reef және Vuna Reef сәйкесінше суға секіру және шноркелинг үшін танымал. Тавеуни мен Вануа Леву арасындағы тар Сомосомо бұғазының батыс жағында орналасқан Rainbow Reef әлемдегі ең жақсы жұмсақ кораллдарға суға түсу орындарының бірі және әлемдегі жұмсақ кораллдардың астанасы ретінде танымал. Жылқының ілгегі тәрізді Vuna Lagoon аралдың оңтүстік жағында орналасқан. Шілде айында аралдан көшіп бара жатқан жұмсақ киттер өтеді. Тавеуни аралы шығыс-батыс антимеридианды кесіп өтетінін атап өту керек, сондықтан аралдың "солтүстік-шығыс" бөлігі 179 градус бойлықта, ал оңтүстік-батыс бөлігі +179 градус бойлықта орналасқан. Бұл GIS бағдарламалық жасақтамасында қателіктер тудыруы мүмкін, онда аралдың периметрі бойынша орналасқан көпбұрышты геометрия дұрыс көрсетілмейді және жер шарын айналып өтеді. Фиджидің жануарлар дүниесін қорғау үшін Тавеуни аралында екі қорық құрылды, атап айтқанда шығыс жағалаудағы Равилеву табиғат қорығы және аралдың ортасындағы Тавеуни орман қорығы. Дүниежүзілік мұра ретінде танылу мүмкіндігі аралдың ұлттық маңызын арттырады, бұл Фиджидің Биологиялық әртүрлілік стратегиясы мен іс-қимыл жоспарында көрсетілген.

Елді мекендер

Халықтың көп бөлігі аралдың қорғалған батыс жағында шоғырланған. Тавеуниде сегіз ірі ауыл бар. Батыс жағалаудың ортасында Вайево әкімшілік орталығы орналасқан. Дегенмен, ең ірі қалалық аймақ Somosomo және Naqara егіз ауылдарынан тұрады. Фиджидің ең жоғары дәрежелі басшыларының бірі – Туи Какуаның дәстүрлі иелігі ретінде, Somosomo Товата Конфедерациясының астанасы саналады, ал Индофиджилік қоныс Naqara аралдың коммерциялық орталығы болып табылады. Басты аурухана Вайевода орналасқан, ал аралдың төңірегінде бірнеше медбикелер пунктері мен денсаулық сақтау орталықтары бар. Басқа да елді мекендерге Бума, Делени, Гакаавулу, Канацеа, Корову, Лавена, Матей, Населеселе, Навакавау, Салиалеву, Сокулу, Вуна, Ваирики және Велаги кіреді.

Климат

Тавеуни және Фиджи аймағының климаты тропиктік, бірақ температуралық шектен тыс емес. Ол әдеттегі таулы аймақ ретінде сипатталады. Қараша мен сәуір аралығында аймақ тропикалық дауылдарға бейім. Аралдың орталық таулары орографиялық көтерілу арқылы жауын-шашын тудыратындықтан, жауын-шашын мөлшері жоғары. Аралдың шығыс жағында жыл сайын көп жаңбыр жапады, ал батыс жағы аралдың бойымен созылған қырқалардың арқасында оңтүстік-шығыс желдерінен қорғалған. Орталық қырқада ылғалды тау климаты басымырақ, ол тау және тауалды орман өсімдігін қолдайды. Коротуранга тауының жанында орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 9970 мм құрайды.

Тарих

1643 жылы Абель Тасман Тавеуниді көрген алғашқы еуропалық болды. Көріну нашар болғандықтан, ол Тавеунидің шыңдарын жеке аралдар деп қате түсінді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Вуна Тавеунидегі ең маңызды ауыл саналды, себебі Туи Какау (Рату Явала) сол жерде тұрды, бірақ тайпалық соғыстар Сомосомоның басымдығын орнатуға әкелді. 1860 жылдардың соңында Лау аралдарын бағындырған Тонганың әскери басшысы Энеле Маафу Сомосомодағы шайқаста Туи Какау әскерінен жеңіліске ұшырады. Туи Какау сол кезде Маафуға қарсы тұрған бірнеше аралдарды еуропалықтарға жаза ретінде сатты, ал олардың халқы Тавеуниге көшірілді. Ловонивону мен Канацея ауылдарында олардың ұрпақтары қоныстанған. Алайда, Энеле Маафу жоғарыда айтылғандай Туи Какау әскерінен жеңілген жоқ. Ол сол кезде Тонгада болды. 1862 жылдың шілдесінде Маафу Фиджидегі жорылы туралы шешім қабылдау үшін Тонга Парламентімен келісу мақсатында Туи Буамен бірге Тонгаға сапар жасады. Оның болмаған кезінде оның лейтенанты Вайнихоло Голеаға қарсы соғыс ашты. Вайнихоло Ваирики жағажайында атып өлтірілді, ал тонгалықтар талқандалды. Вайнихоло Голеа Какаудровтың ішкі жанжалына қатысқан кезде Туи Какауды тұтқынға алған еді. Голеа Вануалевудағы ішкі күреске тартылған кезде Вайнихоло үшін шайқас бастауға қолайлы уақыт болды. Маафу Вайнихолоның осы әрекетін ешқашан кешірмеді және оған бөлінген барлық жерді алып қойды. Тарихшылар оның осы ашуын Маафуның Тонгада болған кезде Вайнихолоның Туи Какауды бағындыру жоспарына қатыспағанының дәлелі деп қарастырды. Вайнихолоның шабуылы Туи Какау үшін Маафудың бұрын Какаудров билігіне қарасты аралдарға құқығын құрметтеу міндеттемесін жойды. Голеа Вануабалавудың барлығын еуропалықтарға қайта сатты. 1865 жылдың 3 ақпанында британдық консул Джонс төрағалық еткен арбитраждық сот Маафудың Вануабалаву мен оған байланысты аралдардың заңды иесі екендігі туралы шешім шығарды. Маафу келесі күні Вануабалаву және оған берілген барлық жерлерді өзіне тиесілі екенін растайтын мәлімдеме жасады. Туи Лау Энеле Маафудың өмірі "Негізгі тарихи оқиғалардың шолуы" атты еңбекте сипатталған. "На Тикина Макава о Вуна" жоғарыда айтылғандай Сомосомодан жеңілген жоқ. Шын мәнінде, тарихи деректер бойынша Тавеуни екі бөлек басшылыққа бағынған: оңтүстіктегі Тикина о Вуна және Тавеунидің солтүстігіндегі басшылық. Туи Какаудың жері Тавеуни аралынан және Тавеунидің орталық бөлігінен су арқылы орналасқан. 1876 жылы Селия Леву иелігіндегі қант құмырасын диірменге тасымалдау үшін ат трамвайы салынды.

Жақында

Тавеуни футбол клубы 1947 жылы құрылған. Боума орман паркі, кейін Боума ұлттық мұра паркі деп аталды, 1990 жылы жер иелерінің рулары ағаш өңдеу қаупіне байланысты алаңдағаннан кейін құрылды.

Флора мен фауна

Фиджиге тән барлық өсімдіктер мен жануарлар Тавеуниде кездеседі, ол Фиджидің басқа аймақтарына қарағанда жерді өңдеуден аз зардап шекті. Ірі жыртқыш – мангустың болмауы Тавеуниде құрлықтағы крабтардың, Фиджидегі ерекше жеміс жейтін жарықанаттың, Тавеуни жібек жарықанатының және пальманың кейбір ерекше түрлерінің сақталуына да ықпал етті. Бұл арал Тынық мұхитында мангусттан бос екінші ең ірі арал. Фиджиге тән Балака Симанни гүлді өсімдігі осы аралда табылған. Фиджи аралдарына жасыл немесе американдық игуана әкелінді. Бұл кесіртке табиғи жаулары болмағандықтан, жоғары тығыздыққа жете алатындықтан, таро өсімдігін жейтіндіктен және шаққан жағдайда адамдарға жұқпалы сальмонелла бактериясын тарататындықтан қауіпті. 2013 жылы Фиджидің Биоқауіпсіздік басқармасы үйлестірген жою бағдарламасы аясында ересек және жас американдық игуаналарға, сондай-ақ олардың жұмыртқаларына сыйақы белгіленді. Тавеуниде Тавеуни қоңызы, қоңыр жылтыр попугай, Фиджи сұңқары, көк шоқылы құс аулаушы, Фиджинің ақ көзі, Фиджи попугай финкы, қызғылт көгершін және кула попугайы, сондай-ақ кокос зиянкестерін бақылау үшін әкелінген австралиялық көгершін де мекендейді. Қауіпті жағдайдағы қызыл тамақталған лорикет осы жерде табылған. Барлығы 22 аймақтық эндемикалық құс түрі Тавеуниде тіркелді. Аралдағы құстардың жалпы саны шамамен 100-ге жуық.

Экономика

Аралдың ауыл шаруашылығы өнімдері Фиджи экономикасына маңызды үлес қосады. Копра дәстүрлі түрде Тавеуниде өндірілетін ең маңызды дақыл болып табылады және әрқашан жергілікті экономиканың тірегі болған. Соңғы жылдары фермерлер көбінесе таро, кава және ваниль сияқты арнайы дақылдарды, тропикалық жемістер мен кофе өсіруге көшкен. Америка Азамат соғысы (1861–1865) кезінде Тавеуниде мақта өсіріліп, Еуропаға экспортталды. Қант қамысы да қысқа мерзімге өсірілді. Қой, сиыр және құс сияқты малдар да өсіріледі, бірақ мал шаруашылығының экономикалық маңызы егін шаруашылығынан төмен. Соңғы кезде туризм жергілікті экономикаға үлес қосуда, онға жуық шағын курорттар келушілерге тұруға орын, ал жергілікті халыққа жұмыс және кәсіп ашуға мүмкіндік береді.

Тіл

Фиджи тілінің тавеуни диалектісі тонгалық ықпалды көрсетеді. Оның ең ерекше белгісі – "к" дауысының глоттық тоқтаммен алмастырылуы. Сондықтан Туи Какау жергілікті жерде Туи Ка’ау деп аталады.

Белгілі тавеуниандар

Тавеуниде жоғары текті адамдар, басқа қоныс аударушылар немесе қарапайым фиджилік (түпкілікті) тұрғындардың тарихын Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезеңінен бастап, Фиджидің Ұлыбританияға қарасты болуы, Фиджинің тәуелсіздігі және бүгінгі күнге дейін табуға болады. Тавеуниде 5 маңызды негізгі ауыл бар, олардың әрқайсысының өздерінің Бас басшылары бар. Бұл басшылар өз халқына Фиджидегі өзгерістер мен жаңалықтар туралы хабар беруде маңызды рөл атқарады. Олар Тавеунидің қалыптасуына және халқын біріктіруге үлкен үлес қосты. Әлемдік деңгейде Тавеунидің ең танымал тұрғыны, Фиджидің соңғы генерал-губернаторы және бірінші президенті, сонымен қатар Туи Какао болған Рату Сэр Пеная Ганилау (1918–1993) болды. Ганилау отбасы Ай Сокула тайпасының бір тармағы, соған қазіргі Туи Какао және бұрынғы министр Рату Наикама Лалабалаву да жатады. Ол 1993 жылы қайтыс болып, сол жерге жерленді. Тағы бір танымал Тавеуни тұрғыны – Фиджидің бұрынғы бірінші ханымы Ади Саласеини Кавуноно, президент Рату Джозефа Илоилоның әйелі (2000–2009). Рату Джоне Явала Кубуабола 2000 жылдан 2006 жылға дейін Фиджидің қаржы министрі қызметін атқарды. Ол сондай-ақ Фиджи резервтік банкінің бұрынғы басқарушысы болды. Рату Иноке Кубуабола (Рату Джоне Явала Кубуаболаның кіші інісі) – Фиджи саясаткері, 1999 және 2000 жылдары оппозиция жетекшісі болды. 1999 жылғы сайлаудағы жеңілістен кейін және жеңілген премьер-министр Ситивени Рабуканың парламенттен кеткеннен кейін ол «Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei» немесе SVT партиясының жетекшісі болды. Кубуабола 2002 жылдан 2005 жылға дейін Фиджидің Папуа-Жаңа Гвинеядағы жоғары комиссары болды. 2005 жылдың соңында ол Фиджидегі күзетшілер мәселесін шешуге тырысты, оларды кейбіреулер жалдамалы әскерлер деп айыптады, олар Бугенвиль аралында заңсыз жұмыс істеді. Бұл оқиға Фиджи үкіметін ұятқа қалдырды және екі ел арасындағы қарым-қатынасты нашарлау қаупін тудырды. 2006 жылдың 4 мамырында Кубуабола Токиоға Фиджидің Жапония және Кореядағы елшісі болып тағайындалды. Ол осы лауазымда 2009 жылдың шілдесіне дейін қызмет етті; 24 шілдеде Уақытша үкімет оны Сыртқы істер министрі етіп тағайындады, ол 2015 жылға дейін осы лауазымда болды. Кубуабола отбасы Ай Сокула тайпасының бір тармағы. Регбиші Исикели Вуруна Тавеуниде дүниеге келді.

Мәдени сілтемелер

"Ақ жартастың қаһармандары" және "Көк лагунаға оралу" фильмдері аралда ішінара түсірілді. "Фантазия аралы" (фильм) де осы аралда түсірілді.