Кіріспе

Иран фестивалі – Шахаршанбех Сури немесе Чаршанбех Сури (چهارشنبه‌سوری;), ежелгі зороастризмнен шыққан, жылдың соңғы сәрсенбісінің қарсаңында тойланатын от биі фестивалі.

Этимология

Фестивальдің парсы тіліндегі атауы – чахаршанбе ([[wikt:چهارشنبه]], парсы тілінде сейсенбі күні деген сөз) және сури ([[wikt:سوری]], екі мағынасы бар; ол "мерекелік" немесе "қызыл" (дәстүрлі парсы тілінде және Иранның кейбір аймақтық диалекттерінде) болуы мүмкін, бұл оттың қызыл түсімен байланысты. Фестивальдің басқа тілдердегі атаулары: әзербайжан тілінде Axır Çərşənbə (Ардабил және Тәбриз қалаларында), күрд тілінде Kola Čowāršamba және Čowāršama Koli (Курдистан аймағында), Qara Chuarshanba (Пираншахр қаласында) және Исфахан парсы тілінде Čāršambe Sorxi (Исфахан қаласында). Оттың маңыздылығы Әхеменид патшаларының тас жазуларында жақсы көрінеді, ал Ригведаның алғашқы мантрасы отты мадақтауға арналған. Чахаршанбе Сури мен Холидің тамыры ежелгі арий діндеріне дейін жетеді.

От үстінен секіру

Халық мереке басталар алдында ашық, шектеусіз далада отын жинайды. Күн батқан соң, бір немесе бірнеше от жағып, олар оттың үстінен секіріп өтеді, "сорхи йе то аз ман, сарди йе ман аз то" деп ән салады, мағынасы – "[қызылың маған, ақтанғаным сенікі болсын]", немесе оның жергілікті баламасын айтады. Бұл тазару амалы саналады. Бұл, сөзбе-сөз аударғанда, "қасықпен соғу" дегенді білдіреді. Осы рәсімді орындау үшін адамдар түрлі киімдер киіп, үйден үйге қасықтарды табақтарға немесе инеліктерге соғып, оларға оралған дәмдіктерді алады.

Қазанды талқандау

Қазанды (kūza šekanī) сындыру – Шахаршанбе Сури мерекесінің ең көңілді әрекеттерінің бірі. Көптеген қалаларда оттан секіріп өткеннен кейін қазан-құмыралар сындырылады; бұл дәстүр үйдегілердің бақытсыздықтарын қазанға ауыстыру туралы сенімге негізделген. Әр аймақта шамалы өзгерістер бар. Тегеранда бір немесе бірнеше монета жаңа құмыраға салынып, содан кейін төбеден көшеге тасталады. Пахлави дәуірінің басында көптеген тегерандықтар Наққарахана галереясына баратын, онда барабаншылар белгілі бір уақытта өнер көрсететін және сонда құмыраларын тастайтын. Хорасанда жамандыққа байланысты көмірдің кесегі, көз тиюден сақтану үшін тұз және қайырымдылыққа монеталар қазан сындырылмас бұрын салынады; содан кейін отбасының әрбір мүшесі қазанды басының үстінде айналдырады, сонда алдағы жылы болатын кез келген бақытсыздық қазанға ауысуы мүмкін. Соңында қазан төбеден көшеге лақтырылады. Иранның шығысы мен оңтүстік-шығысында жаңа емес, көбінесе пайдасыз ескі қазан таңдалады. Арак және Аштиан ауданында қазанға арпа дәндері салынады.

Адалдық (фаль)

Шахаршанбе Суридің тағы бір танымал дәстүрі – құмырадан (фаль е куза, фаль е болуньи) болжам қарау, әдетте аузы кең болуньи құмырасынан. Барлық қатысушылар өздері киген әшекейлерін – сақина, білезік, сырғалар сияқты – құмыраға салады. Содан кейін құмыраға өлең жолдары немесе жақсы тілектер жазылған қағаздар салынады, қағаз саны қатысушылар санымен тең болуы керек. Кішкентай балаға құмыраға қол салып, бір қағазды тартып алып, жиынға келген ең білімді немесе сауатты адамға тапсыру міндеті жүктеледі. Бала құмырадан бір әшекейді тартады. Адам қағаздағы өлең жолын оқып шығады, ал әшекейдің иесі өзінің болашағы туралы біледі. Көптеген жерлерде, оның ішінде Исфахан және Иранның орталық қалаларында, қағаздан емес, Хафиздің диванынан болжам қарау қалыпты жағдай. Оқырман құмырадан алынған заттың иесіне арналған сәттілік ретінде кездейсоқ бір тармақ таңдайды. Исфаханда құмыраға сәттілік әкеледі деп сенетін кішкентай айна мен көз дәрісінің қорабы да қосылады (қыстың бірінші кеші, Шаб-и Челламен байланысты ұқсас дәстүрлер үшін Enjavī еңбегін қараңыз, мысалы, I, 26, 126-беттер; II, 165-бет).

Жанып жатқан рута (эсфанд)

Шахаршанбе Сури қарсаңындағы тойларда рута тұқымын (اسفند; ) немесе ладанды (кондор) жағу Персияның көптеген аймақтарында кең таралған дәстүр. Бұл зұлым көзден және зұлым рухтардан, шайтандардан және жындардан сақтану үшін қажетті шара деп есептеледі (жоғарыдағы түкіру арқылы зұлым көзден сақтану туралы қараңыз). Отқа рута мен аздаған тұз лақтырылғанда, адамдар өлеңдер оқиды. Бұл өлеңдер жергілікті диалекттерге байланысты әртүрлі болғанымен, көбінесе былай делінеді: "Рута бұталары мен рута тұқымдары (эсфандунэ, яғни, esfand dāna), отыз үш тұқымды рута бұталары (dūne), рута бұталары өздерін білсін; олар қызғаныш көзін (немесе зұлым көзді) жойсын (be tarkūne, яғни, be tarakānad)".

Шашты түсіру (шал-андази)

Шахаршанбе Сури қарсаңында (сондай-ақ Шаб е Челлада, мысалы, Энжави, I, 25-бет) белгілі бір қызбен қарым-қатынасының мүмкіндіктерін білгісі келетін жас жігіт арқанды, белбеуді немесе ұзын матаны себетке байлайды және отбасының бір мүшесімен бірге оны қыздың үйінің терезесінен немесе мұржасынан түсіреді, немесе шатырынан немесе есігінен асырып тастайды. Ол арқанның бір ұшын ұстап, жасырынып, арқанның сәл тартылуын сезгенде себетті тартып алады, оның ішінде қыздың отбасы басшысы салған нәрсені (немесе арқанға байлаған нәрсені) анықтау үшін. Осы заттан ол отбасының оған жақсы қарайтынын немесе қарамағанын біле алады. Кейде ол қызға сыйлық ретінде себетке алма, анор, жұмыртқа немесе басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін салады. Егер қыз оның сыйлығын себеттен алса, бұл оның қабылдағанының белгісі. Кейбір ауылдарда бұл рәсім тек болашақты болжайтын құрал ретінде орындалады. Бұл Иранның солтүстік аймақтарында (Азербайжан, Астра, Гилан, Занжан, Казвин, Сава, Астиан) кеңінен таралған.

Арман орындайтын тағамдар (Ажиел е Чахаршанбе Сури)

Парсы дәстүрінде, Шахаршанбе сури күні «Ажиль е Шахаршанбе сури» деп аталатын тәтті және қышқыл жаңғақтар мен құрғақ жемістердің ерекше қоспасын жесе, тілектер орындалады делінеді. Бұл қоспаға пісташ, бадам, нут және кішміш сияқты жаңғақтар мен құрғақ жемістер кіреді.

Бастапқы тарихы

Бұл мейрамның бастауы ежелгі Иран ритуалдарында. Ежелгі ирандықтар жылдың соңғы бес күнін Фравардиган мерекесін тойлап, өлгендердің рухына арнаған. Олар өлгендердің рухтары қайтадан келіп, қосылатынына сенген. Жеті қасиетті бейне (Амаша Спанта) құрметке ие болды және Жаңа жылдың таңында оларға ресми түрде қоштастырылды. Бұл мереке от пен адамның жаратылуын тойлайтын мерекелермен бірге өтті. Сасанид әулеті кезінде мейрам екі бөлек бес күндікке бөлінді, олар кіші және үлкен панже деп аталды. Бірте-бірте "кіші панже" балалардың және күнәсіз өлгендердің жандарына, ал "үлкен панже" барлық жандарға арналғанына сенім пайда болды.

Қажар Персиясы

Тегеранда бір кездері кең тараған әдет – Шахаршанбе Сури мерекесі кезінде "Жеміс қаруы" (Туп е Морварид) деп аталатынның тілегін тілеу еді. Бұл ауыр қаруды 1800 жылы Қажар әулетінің Фатх Али шаһы тұсында құюшы Исмаил Исфахани құйды. 1920 жылдарға дейін ол Арг алаңында (میدان ارگ, Meydān e Arg) тұрды, оған Тегеран халқы Шахаршанбе Сури мерекесі кезінде жиналатын. Баласы жоқ немесе бақытсыз әйелдер қарудың трубасына көтеріліп отыратын немесе оның астынан өтетін, ал аналар тіпті жаман мінезді және қиын балаларын оның астынан өткізіп, осылайша олардың жамандықтарына ем іздейтін. Бұл әдет-ғұрып 1920 жылдары, Жеміс қаруы Армия офицерлер клубына көшірілген кезде тоқтатылды. Табризде де бір Жеміс қаруы болған. Қыздар мен әйелдер өздерінің дахилдерін – тілектері мен дұғалары жазылған қағаз немесе матадан жасалған кішкентай орамаларды – Шахаршанбе Суриде оның трубасына байлап қоятын. Ирандық жазушы, көркем проза мен әңгімелер авторы Садық Хедаятов "Туп е Морварид" атты кітап жариялады, ол иран халық әңгімелеріндегі ескі сенімдерді сынап, қарудың шығу тегін де сөз етеді.

Қазіргі заман

Бүгінде "Жеміштей" зеңбірегі 30-шы Тир даңғылындағы Сыртқы істер министрлігінің 7-ші ғимаратының кіреберісінде орналасқан. Мәдени мұра, қолөнер және туризм министрлігі қаруды мұражайға көшіру мәселесін министрлікпен келісіп жатыр. Стокгольмде, Швецияда, жыл сайынғы Eldfesten [sv] фестивалі әлемдегі ең ірі Chaharshanbe Suri мерекелерінің бірі болып табылады және ол Sveriges Television телеарнасында және Manoto халықаралық телеарнасында ұлттық және халықаралық деңгейде көрсетіледі.

Шахаршанбе Суридің тағамдары

Отбасылар әдетте кешкі уақытта шағын тамақтар жеп, мереке аяқталған соң түнгі ас ішеді. Әдеттегі шағын тамақтар – жаңғақтар мен кептірілген жемістер (ājīl), оның ішінде тұздалған фундук, фисташка, бадам, құрма, шабдалы және кішміз. Түнгі ас жергілікті қол жетімді ингредиенттерге байланысты. Керман мен Ширазда негізгі тағам әдетте паста сорпасы бар полоу болады; паста талшықтары неғұрлым ұзын болса, отбасы мүшелерінің ұзақ өмір сүру ықтималдығы соғұрлым жоғары. Мазандаран, Горган, Гилан және Тегеранда балықпен сабзи полоу көбінесе желінеді. Қазвин мен Гармсарда сабзи полоу шөлде өсетін шөптермен дайындалады. Хорасанда әртүрлі полоу түрлері (бұршақ, паста, шөптер және беде) дәстүрлі түрде беріледі.

Басқа мерекелермен байланысы

Иран күнтізбесіне енгізілген өзгерістерге дейін Шахаршанбе Сури және езидтердің Шаршема Сор мерекесі бір күндерге сәйкес келген. Екеуінің байланысты болғаны көрінеді, бірақ кейбір езидтер Шаршема Сор атауының жақында ғана пайда болғанын және бұл мереке бұрын Тауысқан періштеге арналған басқа аттармен тойланғанын айтады.