Кіріспе
Fort St. Jean қоршауы (17 қыркүйек - 3 қараша 1775 ж.) – американдық бригадир генерал Ричард Монтгомеридің британдық Квебек провинциясындағы Сент-Жан қалашығы мен фортын, сондай-ақ Сент-Джон, Сент-Джонс немесе Сент-Джонс деп аталатын жерді американдық революциялық соғыс кезінде қоршауға алуы. Қоршау 17 қыркүйек пен 3 қараша 1775 жылдар аралығында жалғасты. Қыркүйек айының басында бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін Континенталдық армия Форт Сент-Жанды қоршауға алды. Ауру, қолайсыз ауа райы және логистикалық қиындықтарға тап болған армия форттың ішкі бөлігіне жеткізіп, зақым келтіре алатын минометтік батареяларды орнатты. Бірақ, оқ-дәрімен жақсы жабдықталған, алайда азық-түлік пен басқа да жабдықтар жетіспейтін форттың қорғаушылары генерал Гай Карлтон Монреальден күштер жіберіп, қоршауды бұзады деген сеніммен қорғанысын жалғастырды. 18 қазанда жақын орналасқан Чэмбли форты түсті, ал 30 қазанда Карлтонның көмекке келу әрекеті сәтсіз аяқталды. Бұл жаңалық Сент-Жан қорғаушыларына жеткенде, фортқа қарсы жаңа батарея оқ ашумен бірге, форттың қорғаушылары 3 қарашада капитуляциялады. Fort St. Jean фортының түсуі американдық армияның Монреальге қарай жорық жасауына мүмкіндік берді, ол 13 қарашада ешқандай шайқассыз құлдырады. Генерал Карлтон Монреальден қашып, күтілетін шабуылға қарсы қорғанысын дайындау үшін Квебек қаласына бет бұрды.
The siege of Fort St. Jean (September 17 – November 3, 1775 ) was conducted by American Brigadier General Richard Montgomery on the town and fort of Saint Jean, also called St. John, St. Johns, or St. John's, in the British province of Quebec during the American Revolutionary War. The siege lasted from September 17 to November 3, 1775. After several false starts in early September, the Continental Army established a siege around Fort St. Jean. Beset by illness, bad weather, and logistical problems, they established mortar batteries that were able to penetrate into the interior of the fort, but the defenders, who were well supplied with munitions, but not food and other supplies, persisted in their defence, believing the siege would be broken by forces from Montreal under General Guy Carleton. On October 18, the nearby Fort Chambly fell, and on October 30, an attempt at relief by Carleton was thwarted. When word of this made its way to St. Jean's defenders, combined with a new battery opening fire on the fort, the fort's defenders capitulated, surrendering on November 3. The fall of Fort St. Jean opened the way for the American army to march on Montreal, which fell without battle on November 13. General Carleton escaped from Montreal, and made his way to Quebec City to prepare its defences against an anticipated attack.
Өмірбаян
Форт Сент-Жан Шамплен көлінің солтүстік жағындағы Ришелье өзені арқылы Квебек провинциясына кіретін жолды күзетті. 1775 жылдың мамыр айында Бенедикт Арнольд пен Этан Аллен Тикондерога фортын жаулап алып, Сент-Жан фортына шабуыл жасаған кезде Квебекке шамамен 600 қарулы әскер орналасқан еді, олардың бір бөлігі Квебектің кең аумағында шашырап орналасқан.
Континенттік армияның дайындықтары
Квебекке шабуыл 1775 жылдың 4 қыркүйегінде генерал Филипп Шойлердің басшылығымен шамамен 1500 адам Ришелье өзеніндегі қорғалмаған Иле-о-Нойкс аралына келген кезде басталды. 6 қыркүйекте американдықтар Форт-Сен-Жанға қарай шабуылдар жасауға кірісті. Әскердің құрамына бастапқыда Нью-Йорк және Коннектикут штаттарынан келген ополчення күштері кірді, ал операцияның көп бөлігін бригадир генерал Ричард Монтгомери басқарды. Шойлердің денсаулығы нашарлап, шабуылды жалғастыра алмай қалғаннан кейін 16 қыркүйекте Монтгомери толық басқаруды өз қолына алды.
Британдық қорғаныс дайындықтары
Сент-Жан форты 18 мамырдағы Арнольдтың Сент-Жан фортына жасаған шабуылынан бері оңтүстіктен шабуылға дайындыққа келді, онда ол форттың кішкентай гарнизонын және Шамплейн көліндегі жалғыз ірі әскери кемені басып алды. Монреальге шабуыл туралы хабар жеткенде, майор Чарльз Престон басқаруындағы 140 адам фортты ұстап тұру үшін дереу жіберілді. 19 мамырда Монреальде тағы 50 канадалық милиция жасақталды және олар да фортқа жіберілді. Арнольдтың шабуылы туралы хабар жеткізген елші Мозес Хазен Квебек қаласына жеткенде, британдық губернатор және генерал Гай Карлтонды хабардар етті. Карлтон дереу одан және Труа-Ривьерден Сент-Жанға қосымша әскер жіберді. Карлтон 26 мамырда Монреальге провинцияның қорғанысын ұйымдастыру үшін барды және ең мүмкін болатын басып алу жолы болғандықтан, қорғанысты Сент-Жанға шоғырландыруға шешім қабылдады. Американдықтар Ноик аралына келген кезде, Сент-Жан фортын майор Чарльз Престон басқаруындағы 750-ге жуық адам қорғады. Олардың көп бөлігі 7-ші және 26-шы жаяу әскер полктерінен және Корольдік артиллериядан тұрақты әскерлер болды. 90 адам жергілікті милициядан, ал полковник Аллен Маклиннің Корольдік жоғарғы жазба эмигранттарының 20 мүшесі, француз және үнді соғысының қатысушылары болды. Клод де Лоримиер мен Гилберт Тайс басшылығымен үнділердің бір тобы (вероятно, жақын маңдағы ауылдан келген Каунавага) форттың сыртында күзеттік табельде жүрді. Ришелье өзенін лейтенант Уильям Хантер басқаратын қарулы шхуна Royal Savage және басқа да қайықтар күзетті. Ришелье өзенінің батыс жағасында орналасқан форттың өзі екі топырақтан жасалған редуттан тұрды, олардың арасы 182,88 метр, 2,13 метр ені және 2,44 метр тереңдігі бар ормен қоршалған, ал ордың ішкі жағы шева де фризбен жабылған. Оңтүстік редут шамамен 250x200 фут (80x65 метр) болды және онда 6 ғимарат болды, оның ішінде нан пісіретін үй, форттың қоймасы және қойма үйлері. Солтүстік редут сәл үлкенірек болды, ол казарма ретінде пайдаланылған екі қабатты тас үйді қоршады. Қорғаушылар форттың айналасындағы бірнеше жүз метрлік аумақты арасынан шөптерді тазалап, атысқа қолайлы кең алаң қамтамасыз етті. Олар редуттардың батыс жағына ағаш қоршау орнатып, екі редутты байланыстыратын ор қазып, байланысты жеңілдетті. Форттың шығыс жағы өзенге қараған, онда Royal Savage кеме жасау шеберханасы мен тұрақ орналасқан.
Үндістермен шайқас
6 қыркүйекте генералдар Скайлер мен Монтгомери боттармен ер адамдардың күшін Форт-Сент-Жаннан өзен ағысымен жоғары қарай, шамамен бір күндік сапарға дейін бастап барды. Скайлер қайықтармен бірге қалды, ал Монтгомери кейбір әскерлерді форттың үстіндегі батпақты жерлерге жетеледі. Сол жерде оларды Тис және Лоример басқарған шамамен 100 үнді қарулы күш қарсы алды. Америкалық әскерлер, негізінен тәжірибесі аз жасақтан құралғандықтан, қайықтарға шегініп, қорғану үшін көкірекшені (бекініс) тұрғызды. Форттың қорғаушылары мұны көрген соң, көкірекшені оққа тұтып, американдықтарды өзен ағысымен жоғары қарай шамамен бір күндік сапарға шегінуге мәжбүр етті. Олар онда екінші көкірекшені орнатып, түнеуге дайындалды. Үндістер форттағы британдық әскерлер мен жергілікті тұрғындар оларға қолдау көрсетпегеніне ренжіп, өз үйлеріне қайтты. Фортқа жақын тұратын, Массачусетс штатында туған зейнеткер офицер Хазен американдық жағдайды мұңды түрде сипаттады. Ол фортты 26-шы полк пен 100 үнді қорғап отырғанын, фортта жеткілікті азық-түлік пен қару-жарақ болғанын және ол қоршауға толықтай дайын екенін айтты. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар американдықтарға достықпен қарағанымен, жеңіске жету мүмкіндігі жоқ болса, оларға көмектеспейтінін де жеткізді. 7 қыркүйекте Скайлер соғыс кеңесін өткізді, онда команда Île aux Noix-қа (Оль-Окс-Ной) кері шегінуге келісті. Бірақ 8 қыркүйекте күшейте берушілер келді: Дэвид Вустер басқарған Коннектикут жасағы және артиллериясы бар Нью-Йорк әскерлерінен тағы 800 сарбаз қосылды. Осыдан күш алған олар түнгі уақытта фортқа шабуыл жасауды шешті. Ауруы күшейген (оның "қаламды ұстауға шамасы келмейтін" ауруы болды) Скайлер армия басшылығын Монтгомериге тапсырды. Сент-Жаннан тыс жердегі қарсыластардың алғашқы қақтығысы туралы хабарлар көбінесе әлдеқайда асыра айтылды, көптеген жергілікті хабарлар оны бір түрлі жеңіс ретінде көрсетті. Мысалы, Квебек газеті 60 үндінің 1500 американдық сарбазды қуып шығарып, 30-ын өлтіріп, 40-ын жаралағанын хабарлады. Осы жаңалықтан кейін генерал Карлтон жақын маңдағы барлық қауымдарға әскери жасақтарының он пайызын жинауға бұйрық берді. Ондағы офицерлер Монреальға есеп берді, бірақ көптеген жасақтар үйде қалды. 7 қыркүйекке дейін шамамен 120 сарбаздан тұратын жасақ құрылып, Форт-Сент-Жанға жіберілді.
Насихат және жалдау
8 қыркүйекте Шкайлер Этан Алленді (Сет Уорнер Грин Маунтин Бойздың басшылығынан алынғаннан кейін ерікті ретінде қызмет етіп) және Джон Браунды американдықтардың келгенін, сондай-ақ канадалықтарды британдық үстемдіктен азат ету ниеттерін жариялайтын жарлықты таратуға жіберді. Аллен мен Браун Сент-Жан мен Монреаль арасындағы аудандарды аралап, онда оларды жылы қабылдады және тіпті жергілікті күзетпен қамтамасыз етті. Монтгомеридің әйелінің туысы болған жергілікті астық саудагері Джеймс Ливингстон Шамбли маңында жергілікті жасақты жинауға кірісіп, ақырында шамамен 300 адамды біріктірді. Аллен сондай-ақ Каунавага ауылына барып, олардан бейтараптық туралы уәде алды.
Екінші тәсіл
10 қыркүйек түні Монтгомери 1000 сарбазбен қайтадан шығып, қайықпен алғашқы қону орнына оралды. Қараңғылық пен батпақтың салдарынан әскерлердің бір бөлігі басқалардан бөлініп қалды. Олар қайта кездескенде, бір-бірін жау деп қате түсініп, үрейге түсті. Батпақта 30 минут болған соң, олар қону орнына қайтып келді. Қайықтарда күтіп тұрған Монтгомери әскерлерді қайта жіберді. Бұл жолы алғы шепте бірнеше үндістер мен жергілікті тұрғындарға тап болды, қайтадан үрейленді. "Жаудың" екеуі өлтірілді, бірақ әскерлер тәртіпсіз түрде қону орнына шегінді, оны полковник Рудольфус Рицема тоқтата алмады. Командалық құрам келесі қадамды талқылауға жиналғанда, британдық соғыс кемесі "Royal Savage" жақындап келе жатқаны туралы хабар келді. Бұл өзен бойымен Île aux Noix аймағына дезорганизацияланған шегініске бастады, оның барысында командалық құрам дерлік қалған болар еді. Жаман жаңалықты жақсы жаңалықпен жұбатты: Сет Уорнер басқаратын Грин Маунтин Бойз ротасы және полковник Тимоти Бедел басқаратын Нью-Гэмпшир ротасы қосымша 250 сарбазбен Île aux Noix-ке келді.
Қоршау басталады
17 қыркүйекте Монтгомери әскері Сент-Жанның оңтүстігіндегі уақытша флотынан түсіп, Джон Браунды форттан Монреальге қарайтын жолды бөгеуге жіберді. Қарулы қайықтардан тұратын шағын флотилия өзенді күзетті, себебі армия жағаға түскенде Корольдік Савидж шабуылдауы мүмкін еді. Осы кездесуде Мозес Хазен Браун тарапынан тұтқындалып, сұраққа тартылды, сосын британдықтар оны қайта тұтқындап, фортқа алып келді. Сол түні Хазен мен үндістер ісі жөніндегі агент Лоример форттан жасырын шығып, Карлтонға жағдайды хабарлады. Карлтон Браунға Сент-Лоуренс өзенінің Монреальге өтетін жерлерінің бірі – Ла-Прейриде бекініс құруды бұйырды. Итан Аллен шағын американдық отрядпен Ливингстон жұмылдырған канадалықтарды жинап, оларды Лонгюйльге, тағы бір маңызды өткелге күзетке жіберді. Ливингстон Форт-Шамблидің төменінде, Ришелье өзеніндегі таяздықтардың жанындағы ескі форт – Пойнт-Оливьерде база құрды және отандастарын оған қосылуға шақырды. Кейбір лоялистер басқаларды Ливингстонға қосылудан қайтармақ болды; Ливингстонның жақтастары кейде лоялистердің ұйымдасуына қарсы күш қолданды, ал Карлтон қала сыртындағы лоялистерге сол кезде көмектеспеді. Аллен, бұрынғысынан Форт Тикондерогадағы батылдығымен танымал болған, 24 қыркүйекте Лонгюйльге жеткен соң Монреальді басып алуға тырысуға шешті. Бірақ Лонг Пойнт шайқасында, келесі күні бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Аллен мен бірнеше адамы британдықтарға тұтқындалды. Алленнің Монреальге жақындығы туралы ескерту Монреальдің ауылдық аймақтарынан шамамен 1200 адамды жинады. Карлтон лоялистердің қолдауын пайдаланып, оларды қоршаудағы американдықтарға қарсы шабуылға жібермеді. Карлтонның бірнеше апта бойы әрекетсіздігінен кейін ауылдықтар үйлеріне, егін жинауға қайтып кетті. (Карлтон осы мүмкіндікті пайдаланып, америкалықтарға ақпарат берген және ашық түрде американдықтарды қолдаған Монреаль саудагері Томас Уокерді тұтқындауға бұйрық берді.) Американдықтардың қоршау жұмыстарын салуы қиын болды. Жер батпақты болғандықтан, траншеялар тез тізеге дейін суға толды. Монтгомери әскерін "батпақта жүзіп, суға батқан егеуқырлар" деп сипаттады. Жағдайды одан да нашарлату үшін азық-түлік пен оқ-дәрі азайды, ал британдықтар американдықтардың бомбалауына қарамастан, берілуге ниет білдірмеді. Қоршаудың алғашқы күндерінде форттың қорғаушылары қоршауға алынғандардың өмірін қиындату үшін форттың айналасында тазартылған жерді пайдаланды. Майор Престон 23 қыркүйектегі күнделігінде: "дезертир жаудың батареясын қайда орнататынын айтты, біз оларды мүмкіндігінше снарядтармен мазалады" деп жазды. Тикондерогадан үлкен қарулар келгенге дейін форттың қорғаушылары оттық күш жағынан айтарлықтай басымдыққа ие болды. Құрылысы форттан қарсы шабуылға жіберілген қатарлы галереямен қиын болған бұл батарея 13 қазан күні аяқталып, келесі күні атысты бастады. Бір күннен кейін Корольдік Савидж форттың алдында қирап жатты. Оның командирі жойылуын күтіп, жабдықтары мен қаруларын қайтару үшін оны бекітілген жерге орналастыруға бұйрық берді.
Шамбли бекінісі алынды
Джеймс Ливингстон Монтгомериге өзінің жасағы орналасқан Чамбли фортын басып алу идеясын ұсынды. 13 қыркүйекте Ливингстонның капитандығынан Джереми Дагган Сент-Жан қамалынан екі 9 фунттық зеңбірек өткізіп алып келді, және осы зеңбіректер сол мақсатқа қолданылды. 82 сарбазбен ғана гарнизонталған Шамбли, олардың көп бөлігі 7-ші жаяу әскер полкінен болды, екі күн бомбалаудан кейін 18 қазанда командирі, майор Джозеф Стопфорд тапсырды. Ең қиын жағдай, Стопфорд американдықтар үшін өте маңызды болған, негізінен оқ-дәрі, сондай-ақ қысқы азық-түлік сияқты маңызды жабдықтарды жоя алмады. 6 тонна оқ-дәрі, 6500 мылтық патроны, 125 мылтық, 80 бочка ұн және 272 бочка азық-түлік тартылып алынды. Шамблидің түсуі Сент-Жанда көңіл көтеруге кедерес келтірді; кейбір жасақтар берілгісі келді, бірақ Престон рұқсат бермеді. Шамбли капитуляциясынан кейін Монтгомери Сент-Жанның солтүстік-батысында батарея салу ниетін жаңартты. Бұл жолы оның штабы ешқандай қарсылық білдірмеді, ал қазан айының соңына қарай онда орналасқан зеңбіректер фортқа оқ атып басталды.
Карлтон көмекке келеді
Монреальде Карлтонды соңында қимылдауға итермеледі. Ол ерте әрекет етпегені үшін үнемі сынға ұшырап, өз ополчення күштеріне сенімсіздікпен қарап, шабуыл жоспарын жасады. Ол Квебектегі полковник Аллан Маклинге Корольдік таулы эмигранттарының бір бөлігін және отаршыл күштерін Сорелге жеткізуді бұйырды, олар Ришелье арқылы Сент-Жанға қарай жол тартады, ал Карлтон Лонгюйльде Сент-Лоуренс өзенінен күшін өткізеді. Маклин шамамен 180 эмигрантты және бірнеше ополченниктерді жинады. 14 қазанда Сорелге келген кезде эмигранттардан басқа 400-ге жуық ополченниктерді жинады, кейде сапына қосылуға мәжбүрлеу тактикасын қолданды. Оның және Карлтонның үміттері 30 қазанда күйреп кетті, Карлтонның Лонгюйльде шамамен 1000 адамдық күшін (көбінесе ополченниктер, сондай-ақ эмигранттар мен үндістердің қолдауымен) қондыруға жасаған әрекеті американдықтар тарапынан тойтарылды. Оның бірнеше қайықтары жағаға қонды, бірақ басым бөлігі Сет Уорнердің Шамблидегі шайқаста түткірленген артиллериясын қолдануымен кері қайтарылды. Маклин алға жылжуға тырысты, бірақ оның ополченниктері оны тастап кетуге басталды, ал Браун мен Ливингстонның күштері артып жатты. Ол Сорельге қайтып, Квебекке жол тартты.
Бас тарту
Қазан айының соңында америкалық әскер саны Нью-Йорк пен Коннектикуттан 500 адамның келуімен, оның ішінде бригадир генерал Дэвид Вустердің келуімен қайтадан артты. Престон оның баяндамасына толық сенбегендіктен, Монтгомеримен кеңесу үшін капитандықтарының бірін жіберді. Монтгомери маусымның қалыпты уақытынан кешіккендігіне байланысты қабылдамаған қарсы ұсынысы – төрт күнге бітімгершілік жариялау еді, содан кейін егер күш түспесе, гарнизон бағынып беретін болды. Монтгомери капитанға Карлтон экспедициясынан ұсталған тағы бір тұтқынды көрсетуге рұқсат берді, ол бірінші тұтқынның айтқандарын растады. Содан кейін Монтгомери дереу бағынуды талап етті, ал келесі күні оның талаптары жазылды. Престонның әскері 3 қарашада форттан шығып, қаруларын тапсырды, әскерилер толық әскери формада болды. Ол 536 офицер мен сарбазды, 79 канадалық және сегіз ағылшын еріктісін тапсырды. Американдықтар «Роял Савиджті» жөндеп, қайтадан пайдалануға қосты.
Салдары
Сент-Жанның тапсырылғанын естігеннен кейін Карлтон Монреальден кетуге дереу дайындала бастады. Ол 11 қарашада Монреальден кетіп қалды, американдық әскерлер қарсылықсыз қалаға кіргенге екі күн бұрын. Сорельдегі бекіністердің қаупінен кейін флоты тапсырылуға мәжбүр болғанда тұтқынға түсуден мүжілдеп құтылып, ол Квебекке қаланың қорғанысын дайындау үшін бет алды. Қоршау кезінде екі тараптың да шығындары салыстырмалы түрде аз болды, бірақ Континенттік армия қоршау бойында аурудан күшін қатты жоғалтты. Ричард Монтгомери 9 желтоқсан 1775 жылы Сент-Жан мен Монреальді сәтті басып алғаны үшін генерал-майор шеніне көтерілді. Бірақ ол осы жаңалықты естімеді; ол Квебекке қарсы лагерде қайтыс болған 31 желтоқсанға дейін бұл хабар американдық лагерьге жетпеді. 1776 жылы британдықтар Континенттік армияның Форт Тикондерогаға шегінуі кезінде оны тастап кеткеннен кейін бекіністі қайта басып алды.
Мұра
Британдық (содан кейін канадалық) әскерлер Форт-Сен-Жан участағын 1995 жылға дейін басып алды, 1952 жылдан бастап оны Корольдік әскери колледжінің кампусы ретінде пайдаланды, ол әлі де участақтың бір бөлігін алып тұр. Қазіргі таңда мұнда Форт-Сен-Жанның 350 жылдық әскери тарихына арналған мұражай бар. Форт-Сен-Жанды қоршау туралы 1926 жылы Канаданың тарихи орындары мен ескерткіштер кеңесі орнатқан, Корольдік әскери колледжі Сент-Жандағы Форт-Сен-Жан тақтасында айтылған. "1743 жылы губернатор Ла Галиссоньердің бұйрығымен М. де Лери салған. Бұл бекініс Шамплейн көліне жасалған барлық әскери жорықтар үшін маңызды болды. 1760 жылдың 31 тамызында Комендант де Рокмеур губернатор де Водреуілдің бұйрығымен оны ағылшындардың қолына тимейтіндей етіп жарылтып жіберді. 1773 жылы губернатор Карлтон оны қайта жаңартып салды. Осы жылы 26-шы полктің майоры Чарльз Престон басшылығымен генерал Монтгомери басқарған американдық әскерлер 45 күндік қоршаудан кейін бекініске ие болды."