Кіріспе

Халықаралық еврейлік көптеген спорт түрлерін қамтитын жарыс

Маккабия ойындары (ә.к.а. Дүниежүзілік Маккабия ойындары; немесе משחקי המכביה העולמית; кейде "Еврей Олимпиадасы" деп аталады), алғаш рет 1932 жылы өткізілген, Израильде төрт жылда бір рет ұйымдастырылатын халықаралық еврей және израильдік көптеген спорт түрлерін қамтитын жарыс. 1961 жылы Маккабия ойындары Халықаралық Олимпиада комитеті тарапынан "Аймақтық спорттық іс-шара" деп жарияланды және оның қамқорлығы мен бақылауында өтеді.

Ойындар

Алғашында Макабия ойындары үш жылда бір рет өткізілетін. 1953 жылғы Макабия ойындарынан бері бұл іс-шара көбінесе төрт жылда бір рет, Олимпиада ойындарынан кейінгі жылы ұйымдастырылып келеді. Макабия ойындарына бүкіл әлемнен еврей спортшылары, сондай-ақ ұлты мен дініне қарамастан, барлық израильдік спортшылар қатыса алады; араб израильдіктері де бұған қатысқан. Макабиада жарыстары төрт дивизионға бөлінеді: 1) Ашық (ересектер); 2) Жастар; 3) Мастерлер; 4) Мүгедектер. Ойындарды «Маккаби» әлемдік одағы ұйымдастырады.

Этимология

Мақабиях деген атау Яһуда Мақабидің есімімен байланысты, ол өзінің елін Антиох патшадан қорғаған еврей басшысы болған. Яһуданың туған жері – Модиин қаласы, сонымен қатар 4-ші Мақабиях ойындарынан бастау алған дәстүр бойынша, ашылу салтанатында отты жалайтын шамның бастау орны да осы қала. Тель-Авивтегі Мақабиях стадионы, қайырымдылық көмегімен салынған, толып кетті. 18 елден келген 400-ге жуық спортшы жүзу, футбол, гандбол және түрлі жеңіл атлетика түрлеріне қатысты. Алғашқы ойындарда Польша делегациясы бірінші орынды иеленді. Бұл Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін өткен алғашқы Мақабиях болды. 4-ші Мақабиях ойындарынан бастап, жарыстар Олимпиададан кейінгі жылы төрт жылда бір рет өткізіледі. 1953 жылдан бері ойындар төрт жылда бір рет ұйымдастырылып келеді, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан 21-ші Мақабиях бір жылға кейінге жылдырылды. 15-ші ойындарда "Мақабиях көпірі апаты" деп танылған қайғылы оқиға орын алды. Ашылу салтанатында спортшылар шеруі үшін салынған уақытша көпір құлап, Австралия делегациясының 100-ге жуық мүшесі Яркон өзеніне құлады. Осы апатта төрт спортшы қаза тауып, 63-і жарақат алды. Бұл ойындарға 50-ден астам елден 5000-нан астам қатысушы келді. Мақабиях – еврей спортшыларының кездесуі мен жиналу алаңы, сонымен қатар оларға Израиль мен еврей тарихын зерттеуге мүмкіндік береді. АҚШ президенті Джо Байден ашылу салтанатына қатысып, 1400 спортшыдан тұратын АҚШ делегациясын қолдады – бұл 2021 жылғы Токио Олимпиадасына барған АҚШ делегациясынан да көп. Осылайша ол Мақабиях ойындарына қатысқан алғашқы американдық президент атанды.

Қысқы макаби

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қысқы Маккабиаданы ұйымдастыруға әрекет жасалды. Палестинадағы салыстырмалы түрде жылы температураға байланысты, қысқы Маккабиадалар Еуропа елдерінде ұйымдастырылды. 1933 жылдың 2-5 ақпаны аралығында Польшаның Закопане қаласында 1-ші қысқы Маккабиада өтті. Ойындарға зор қарсылық көрсетілді; Gazeta Warszawska газеті поляк жастарын "Польшаның қысқы спорт орындарын еврейлендіруге" жол бермеу үшін ойындар барысында араласуға шақырды. Бұл қысқы Маккабиаданың өткізілген соңғы реті болды және Израиль жерінде өтпеген жалғыз екі Маккабиада еді. Дегенмен, Маккаби бүгінгі күнге дейін кішкентай аймақтық қысқы ойындарды өткізіп келеді.

Сан Жыл Қонақ қаласы Спортшылар Ұлттар
1 1933 Польша, Закопане 250 8
2 1936 Банска-Быстрица, Чехословакия 2000 12

Салтанаттар

Макабиадалық рәсімдер – Макабиада ойындарының бірінші және соңғы күндері өтетін екі салтанатты шара. Бұл рәсімдер Израильдегі еврей мәдениетінің және сионистік қозғалыстың маңызды бөлігі болып табылады. Макабиаданың салтанаттары XX ғасырдың басындағы Олимпиада ойындарының тамырына дейін жетеді. Сондықтан, олардың көптеген ортақ белгілері бар. Макабилердің дүниежүзілік одағы ұйымдастырған Макабиаданың ашылу салтанаты соңғы кезде ағылшын, иврит және испан тілдерінде ұсынылды.

Ашылу

Ашылу рәсімі Макаби ойындарының ресми басталуын білдіреді. Дегенмен, гольф және регби сияқты кейбір спорт түрлері уақытында аяқталу үшін ашылу салтанатынан бұрын басталуы мүмкін. Бірінші ойындардың ашылу рәсімі жаңа "Маккабия" стадионында өтті. Тель-Авивтегі Яркон өзенінің жанында орналасқан стадионның құрылысы бір күн бұрын ғана аяқталды. Бұл стадион 1935 жылы 2-ші Макабиа ойындарын да қабылдаған. 3-ші Макабиаданың ашылу рәсімі Рамат-Гандағы жаңа стадионда өтті. Содан бері стадион Макабиаданың ашылу салтанатын қабылдап келеді, бірақ 16-шы, 19-шы және 20-шы Макабиада ойындары Иерусалимдегі Тедди стадионында өткізілді. Салтанатты шаралар көбінесе Макаби жастар қозғалысының белсенді қатысушыларын таныстырудан басталады. Ұлттар шеруінен кейін ашылу рәсімі еврей мәдениетін көрсететін музыкалық, әншілік, би және театрлық көркемдік қойылымдармен жалғасады. Соңғы жылдары әлемнің әртүрлі елдерінен келген еврей әншілері ашылу салтанатына қатысты. Мысалы, 2013 жылы "Грэмми" сыйлығының иегері Мири Бен Ари және "X Factor USA" финалисі Карли Роуз Соненклар ашылу салтанатында өнер көрсетті.

Ұлттар парады

Олимпиададағыдай, Макабиада да "Халықтар шеруімен" басталады, оның барысында қатысушы спортшылардың көпшілігі стадионға елден-елге қадам басып кіреді. Елдер стадионға еврей әліпбиі бойынша ретімен кіреді. Басқа кейбір жарыстардан өзгеше, халықтар шеруіне жасөспірімдер мен мүмкіндігі шектеулі спортшылар да қатысады, олар да жарыстарға қатысады. Макабиада дәстүріне сәйкес, Израиль делегациясы әрқашан соңғы болып кіреді.

Жабылу

Макаби ойындарының жабылу салтанаты барлық спорттық жарыстар аяқталғаннан кейін өтеді. Әдетте, Макаби мүшесі немесе басқа белгілі бір тұлға жабылу сөз сөйлейді және Ойындар ресми түрде жабылады. Салтанатта музыка, ән және бидің әсем көрсетілімдері ұйымдастырылады. Жабылу салтанатында түрлі еврей әншілері өнер көрсетеді. Соңғы жылдары жабылу салтанатына танымал музыканттар шақырылып, тікелей музыка мен би ұйымдастырылды.

Медальді тапсыру

Әр Маккабиада жарысы аяқталған соң медаль тапсыру рәсімі өтеді. Бірінші, екінші және үшінші орын алған қатысушылар немесе командалар үш деңгейлі тұғырға шығып, тиісті медальдарын алады. Медальдарды ресми "Маккаби" мүшесі табыс етеді.

Спорт

Маккабиада ойындары қазіргі Олимпиадалық спорт түрлерінің барлығын – 28-ін, сондай-ақ шахмат, крикет және нетбол сияқты тағы бірнеше спорт түрлерін мойындайды. Олимпиада ойындарымен және басқа да ірі халықаралық спорттық жарыстармен салыстырғанда, Маккабиада жаңа спорт түрлерін қабылдау бойынша өте икемді талаптарға ие. Жаңа спорт түрлері Маккабиада ойындарына қатысу үшін, кем дегенде төрт делегация сол спорт түрінен (әйелдер спорты үшін үш, ал жасөспірімдер дивизионы үшін де үш) спортшыларды әкелуі керек. Осының нәтижесінде Маккабиадада дубликат бридж сияқты бірегей жарыстар өткізілді. Олимпиада бағдарламасына әлі енбеген каратэ 1977 жылы 10-шы Маккабиада ойындарында тұңғыш рет көрсетілді. Қажетті елдер саны тіркеліп, делегацияларын жіберуге келісім берді. 1977 жылдан бері каратэ үздіксіз қатысып келеді. Бастапқыда каратэ тек күресу (кумите) санатында өткізілсе, 1981 жылы формалар (ката) да қосылды. 1985 жылы әйелдер каратэсі енгізілді. Жасөспірімдер мен жастар арасындағы жарыстар 2009 жылы басталды. Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) мүшесі – Әлемдік каратэ федерациясы (ВКФ) Маккабиададағы каратэ жарысының ережелерін бақылап, қадағалайды. Маккабиада ойындары төрт дивизионға бөлінеді: Ашық, Жастар, Шеберлер және Паралимпиада. Ашық – Ашық ойындарда жасқа шектеу жоқ, және әр делегацияның ең үздік спортшыларына арналған, олар әр спорт түрі бойынша қабылданған халықаралық ережелермен шектеледі. Жастар – Жастар Маккабиадасы 15-18 жас аралығындағы барлық талапкер спортшыларға ашық. Шеберлер – Шеберлер ойындары ересек жастағы спортшыларға арналған, олар бірнеше жас санаттарына бөлінеді. Паралимпиада – Паралимпиада ойындары физикалық және зиятектері шектеулі спортшыларға арналған. Бұрынғы ойындарда паравелосипед, паражүзу, параүстел теннисі, жартымарафон және мүгедектер баскетбол жарыстары өткізілді. Соңғы Маккабиадаларда жаңа спорт түрлерін енгізуге деген қызығушылық жаңадан оянды. 15-ші Маккабиада ойындарында алғаш рет мұз хокейы енгізілді. Мұз хокейы бірден келесі ойындарға қосылмады, бірақ 19-шы Маккабиадада қайтадан қатысты. Скуош 1977 жылы 10-шы Маккабиада ойындарында ресми спорт түрі болып танылды. 19-шы Маккабиадаға FEI ұйымынан дрессаж және секіру жарыстарына уақытша рұқсат берілді.

Белгілі қатысушылар

Макаби ойындарына қатысқан спортшылардың арасында Олимпиада ойындарының алтын медаль иегерлері, әлем чемпиондары және әлем рекордтарының иегерлері көп. Олардың ішінде Марк Шпиц, Ленни Крейзелбург, Джейсон Лезак, Мэрилин Раменофски және Энтони Эрвин (су спорты); Митч Гейлорд, Аби Гроссфельд, Агнес Келети, Валерий Беленки, Керри Страг және Линой Ашрам (гимнастика); Эрни Грунфельд, Дэнни Шейс (жаттықтырушылар); Ларри Браун, Нат Холман және Дольф Шейс (баскетбол); Карина Беннинга (хоккей); Лилиан Копленд, Джерри Эшворт және Гэри Губнер (жеңіл атлетика); Анджела Бакстон, Брэд Гилберт, Джули Хелдман, Аллен Фокс, Николас Массу және Дик Савитт (теннис); Анжелика Розеану (үстел теннисі); Сергей Шариков, Вадим Гутzeit, Сорен Томпсон және Мария Мазина (фехтованиe); Исаак Бергер және Фрэнк Спеллман (ауыр атлетика); Линдсей Дурлахер, Джейсон Голдман, Фред Оберлендер және Генри Виттенберг (күрес); Макс Фрид және Дин Кремер (бейсбол); Дональд Сперо және Майкл Орен (есу спорты); Брюс Флейшер (гольф); Адам Бахер, Деннис Гэмси, Нил Розендорф, Маршалл Розен және Боб Герман (крикет); Борис Гельфанд және Юдит Полгар (шахмат); Ирвин Котлер (пин-понг); Марсело Липатин, Джефф Агоос және Джонатан Борнстейн (футбол); Стив Марч Торме (жылдам лақтыру софтболы); Шон Липман (регби); Дов Штернберг (карате); және Ори Сассон (жүдо).