Кіріспе

Диадекстер (Diadectes – «қарсы тісті») – ірі рептиломорфтар немесе синпсидтердің жойылған туысы. Олар ерте перм кезеңінде (Кисураль эпохасының артинский-конгурийлік қабаттарында, шамамен 290-272 миллион жыл бұрын) өмір сүрген. Олардың қалың сүйекті бас сүйегі, салмақты омыртқалары мен қабырғалары, мықты саяқ жүйесі және қысқа, күшті аяқ-қолдары болған. Аяқ-қолдары мен омыртқаларының құрылысы оның құрлықта тіршілік еткенін нақты көрсетеді. Бұрын қабырғалардың домалақ пішіндес болғаны есептелген, бірақ жаңа қазбалар қабырғалардың ішкі жаққа қарай иілгенін көрсетті.

Палеобиология

Ол рептилиялар мен қосмекенділердің кейбір ерекшеліктеріне ие, рептилияға ұқсас қаңқаны сеймориаморфты, примитивті бас сүйегімен үйлестіреді. Диадекстер амниоттардың туыс тобына жатады. Диадекстің примитивті ерекшеліктерінің арасында үлкен отик ойығы (барлық лабиринтодонттарда кездесетін, бірақ сойқымандарда жоқ) және сүйекті барабан қуысы бар. Сонымен қатар, оның тістері ерте пермдік жануарлардың басқа түрлерінде кездеспейтін, өсімдікпен қоректенуге бейімделген қасиеттерін көрсетеді. Алдыңғы сегіз тісі шпатель тәрізді және тік тік, олар өсімдіктерді шайнау үшін қолданылатын кескіш ретінде қызмет еткен. Кең, жалпақ жақ тістері тозудың жоғары деңгейін көрсетеді, бұл жабылумен байланысты және тамақты ұнтақтауға арналған молярлар ретінде жұмыс істеген. Ол сондай-ақ толық емес екінші деңгелекке ие болған, бұл оған тамақты шайнау мен бір уақытта дем алуға мүмкіндік берген, тіпті одан да жетілген бауырымен жорғалаушылардың көпшілігінде болмаған қабілет. Бұл белгілер жануарлардың жоғары талшықты, өсімдікпен қоректену диетасына байланысты бейімделу болып табылады және кейбір рептилиялар тобында байқалатын ұқсас белгілерге тәуелсіз дамыған. Посткраниалды қаңқаның көптеген рептилияға ұқсас егжей-тегжейлері, мүмкін, үлкен дене салмағын көтерумен байланысты; бұл Диадекстер мен олардың туыстарының тәуелсіз дамыған белгілері болуы мүмкін. Олар өте ұқсас болғамен, олар ерте амниоттардың, мысалы, пеликозаврлар мен парейазаврлардың гомологтары емес, аналогтары болады, өйткені алғашқы бауырымен жорғалаушылар Казинерия және Вестлотияна сияқты кішкентай, батпақты жануарлардан пайда болған. Туыс емес жануарлардың ұқсас қасиеттерді дамыту құбылысы конвергентті эволюция деп аталады.

Ашылу

Диадексті алғаш рет 1878 жылы американдық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп атайды және сипаттайды, бұл Техас Перміан қабатынан табылған төменгі жақ сүйегінің бір бөлігіне (AMNH 4360) негізделген. Коуп былай деп жазды: "Тістері қысқа және күшті қысылған, олардың ұзын осі жақтардың осіне көлденең бағытталған", – деп атап өтті. Ол осы ерекшелікті жануардың "көлденең шағып жейтін" (грек тілінен dia "көлденең" + dēktēs "шағушы") атауындағы Diadectes есімімен бейнеледі. Коуп осы жануарды "әбден мүмкін, шөппен қоректенетін" деп сипаттады. Коуптың нео-латынша түрінің атауы sideropelicus (грек тілінен sidēros "темір" + pēlos "балшық" + ikos) "темір балшық" дегені, қазба табылған Техастағы Уичита жатағына сілтеме жасайды. Диадекстің қазба қалдықтары Солтүстік Американың көптеген аймақтарынан белгілі, әсіресе Техас қызыл жатақтарында (Уичита және Клир Форк) жиі кездеседі.

Жіктеу және түрлері

Көптеген түрлер Диадектіктерге жатқызылды, бірақ олардың көпшілігі бір-бірінің синонимдері екені дәлелденді. Сол сияқты, диадектидтердің көптеген жекелеген туыстары Диадектіктердің кіші синонимдері болып танылды. Олардың бірі – Nothodon, бәсекелесі Коуп Диадектіктер атауын жариялағаннан бес күн бұрын Отниел Чарльз Марш жариялаған. Осы фактіге қарамастан, 1912 жылы Кейс екі атауды біріктіріп, Диадектіктерді аға синоним деп қарастырды, және Халықаралық Зоологиялық Номенклатура Кодексінің (ICZN) ережелерін бұзғанына қарамастан, басқа палеонтологтар да содан бері осылай істеп келеді.

Филогения

Диадекстер мен оған жақын диадектидтердің филогенетикалық талдауы 2010 жылы Ричард Кисселдің жарияланбаған докторлық диссертациясында ұсынылған. Диадектидтердің бұрынғы филогенетикалық талдаулары D. sanmiguelensis және D. absitus түрлерінің осы түрлерден құралған туыстан тыс, Диадектілердің басқа түрлеріне қарағанда көнерек екенін көрсеткен. Бұл талдауларда Diasparactus zenos Диадектің басқа түрлеріне қарағанда жақын туыс болып шықты, ал D. sanmiguelensis және D. absitus Диадекті парафилетикалық етеді. Киссел өзінің талдауында осы парафилияны растады және D. sanmiguelensis үшін "Oradectes", ал D. absitus үшін "Silvadectes" деген жаңа әулет атауларын ұсынды. Төменде Кисселдің диссертациясынан алынған кладограмма келтірілген:

Дегенмен, ICZN-ның мәліметінше, Кисселдің диссертациясындай бастапқыда жарияланбаған жұмыста ұсынылған атау жарамсыз болып саналады. "Oradectes" және "Silvadectes" атаулары әлі ресми түрде жарияланған ғылыми еңбекте жарияланбағандықтан, 2010 жылға дейін жарамды деп танылмады.