Кіріспе

Оның қолданылуы көбінесе несие берушілер, бейнежазбаларды жалға беру орындары және кітапханалар сияқты бизнестермен байланысты. Кешігу ақысы әдетте күн сайын, бір нысан бойынша есептеледі. Ұйымдар жинақталған алымдар төленгенге дейін, кейде бұл алымдар белгілі бір деңгейден асып кеткеннен кейін клиенттің қарыз алу немесе жалға алу артықшылықтарын тоқтата отырып, кешіктірілген алымдарды төлеуді ынталандырады. Кейінгі төлемдерді уақытылы төлемейтін және өздері жауапты болатын жалға алу шартын немесе міндеттемені орындамайтын адамдарға беріледі.

Кітапханалық айыппұл

Кітапханаларға төленетін айыппұлдар, сондай-ақ кешіктірілген айыппұлдар, кешіктірілген ақылар немесе кешіктірілген ақылар деп те аталады. Кітапханаларға айыппұл салу - бұл кітапхана кітаптарының белгілі бір мерзімде қайтарылуын қамтамасыз ету және кешіктірілген тапсырыстар үшін өсімпұлдарды көбейту мақсатында жасалған тәртіптік механизм. Кітапханаларға салынатын айыппұлдар әдетте жылдар немесе онжылдықтар бойы жинақталмайды. Әдетте айыппұлдар алдын ала белгіленген шекті мөлшерге жеткенге дейін бірнеше күн немесе ай ғана есептеледі. Кітапханаларға салынатын айыппұлдар кітапханалардың жалпы бюджетінің аз бөлігі ғана, бірақ жоғалған, ұрланған немесе қайтарылмаған кітапхана кітаптары қаржыландыратын әр түрлі деңгейдегі үкімет үшін қымбатқа түседі.

Тарих

XIX ғасырдың аяғында, қазіргі заманғы кітапханалар кітаптарды жалпы жұртшылыққа беруді мүмкін ете бастаған кезде, кітаптарды алып кету және ешқашан қайтарылмау туралы алаңдаушылық туды. Кітаптарды қайтаруды ынталандыру және жаңа кітаптарды сатып алуды қаржыландыру үшін кітапханалар кешіктірілген кітаптарға ақы төлей бастады. Мысалы, 1886 жылы Шотландияда Абердиннің тегін кітапханасы ашылғанда, кітапты екі аптадан артық ұстаған әр апта үшін қарыз алушыларға аптасына бір пенни айыппұл салынды. Нью-Йорктегі қоғамдық кітапханалар 1800 жылдардың соңында күн сайын 1 цент мөлшерінде мерзімі өткен ақы төлей бастады. Бұл 1954 жылы 2 центке, ал 1959 жылы 5 центке дейін көбейді. 2021 жылдың қазан айында кешіктірілген төлемдерді алып тастағанға дейін Нью-Йорк қаласындағы қоғамдық кітапханалар арасында ең көп таралған төлем 25 цент/күн болды.

Айыппұлдарды жою

Соңғы жылдары көптеген кітапханалар айыппұл алуды тоқтатты. Қоғамдық кітапханалар қауымдастығы мен Балалар кітапханасы қызметі қауымдастығы кітапханалардан, айыппұл салудан қорқып, кедей жасөспірімдерді ұстап тұратын саясатты қайта қарастыруды сұрады. Көптеген кітапханалар кітаптарды қайтаруды ынталандыру үшін басқа да мүмкіндіктер мен амнистиялар ұсынады. "Азық-түлік үшін айыппұл" бағдарламасы бойынша қарыз алушылар консерваланған тағамдарды өтемақыға айырбастау үшін сыйға тартады. Кейбір кітапханалар балаларды және жасөспірімдерді айыппұл мөлшерін азайту арқылы "оқып шығу" мүмкіндігіне ие етеді. Басқа кітапханалар материалдар қайтарылғанға дейін кітапхана артықшылықтарына қол жеткізуді бұғаттауы мүмкін. Кітапханашылар кешіктіру үшін айыппұл салу керек пе, жоқ па, деген мәселе бойынша ұзақ уақыттан бері пікір алмасып келеді. Американдық кітапханалар қауымдастығының (АЛА) "Кітапханалық қызмет кедейлерге" деген 61-ші саясаты кітапханалық және ақпараттық қызметтерге, әсіресе, ақы төлеуге және мерзімі өткен төлемдерге барлық кедергілерді жоюды ұсынады. Айыппұлдарды жоюды жақтағандар егер олар кітапхананы пайдалануды жалғастыруға кедергі келтірсе, ақы төлеуден бас тартуды талап етеді. Олар кітапхана қызметкерлерінің кітапхана пайдаланушыларының қаржылық жағдайын түсінуі өте маңызды екенін және айыппұлдар пайда болған кедергілерді шешу керек екенін айтады. Геннер (2010) кітапханалар қауымдастықпен бірлесіп, қауымдастықтың қажеттіліктерін анықтау және қарым-қатынас орнату үшін жұмыс істеу керек деп ұсынды. Ол сондай-ақ, кеш түскен айыппұлдар шектеуші фактор бола алатынын айтты: кітапханалар шектеулі қаржымен қамтамасыз етілетіндіктен, алымдар мен айыппұлдар табыс көзі болып табылады және пайдалану үшін кедергі болып табылады. Сол жылдың соңында COVID 19 пандемиясының экономикалық қиындықтарына байланысты көптеген кітапханалар кешіктірілген материалдар үшін айыппұл салуды тоқтатты. Өздерінің жүйелерінің айыппұлдарды жоюдың экономикалық шығындарын сіңіру қабілетін түсінген көптеген кітапхана жүйелері, ақыр соңында, пандемиялық шектеулер жойылғаннан кейін ұзақ уақыттан кейін мүлдем тегін болу туралы шешім қабылдады.

Атқару

Кейбір кітапханалар кешіктіру ақысын жинауды күшейтті. Кітапхананың мүлкін ұзақ уақыттан кейін қайтарып бермейтін адамдар кейбір юрисдикцияларда тұтқындалуы немесе кредиттік есептерінде теріс әрекет жасауы мүмкін. Мұндай жазалау шаралары әдетте кітапхананың ұрланған мүлкін қайтару үшін қолданылады, кешіктірілген төлемдерді орындау үшін емес. Кейбір мекемелерде жоғалған заттарды қайтару шығындарын төлеу үшін клиенттер жауапты.

Пошталық

"Кедергі ақы" термині пошталық үстеме ақыны почта кеңселері әдеттегіден кейін жіберілген хатты жедел жеткізу үшін талап етеді. Мысалы, 1856 жылы Британияда кешкі поштаға хатты қоса алғанда, жергілікті кеңседе сағат 18.45-те қосымша пенс, кешкі сағат 19.15-те - 2 пенс, немесе кешкі сағат 19.30-да - 4 пенс төленеді. Мұндай поштаға, әдетте, кешіктірілген төлемді атап өту үшін арнайы пошталық мөр басылады. Көп жағдайда арнайы "Керекке кеткен ақылар қорабы" да жасалатын.

Кедейлік

Банктер, үй иелері және коммуналдық қызметтердің кешіктірмей төлейтін ақысы кедейлерге жаза ретінде қатты сынға алынды, ал кейбір жерлерде оларды мүлдем заңсыз етуге немесе оларға шек қоюға тырысулар жасалды. Оларға қарсы айтылған дәлел - кедейлер міндетті түрде оларға ақы төлеуге мәжбүр болады, өйткені олар өздерінің шоттарын мерзіміне дейін төлеуге ақша таба алмайды. Бұл адамдар сол қызмет үшін одан да жоғары ақы төлеуге мәжбүр болады және болашақта несие берушілерге уақтылы төлем жасау одан да қиын болады. Екінші жағынан, кейде фрилансерлер оларға төленетін төлемдер кешіктірілсе, кешіктіру ақысын алады. Бұл жағдайда кешіктірілген төлемдер қызметкер еместерді табыс тұрақсыздығынан қорғайды.