Кіріспе
Вирустар туысы
Лентивирустар – адамдар мен басқа сүтқоректілерде ұзақ инкубациялық кезеңдермен сипатталатын созылмалы және қатерлі ауруларды қоздыратын ретровирустар туысы. Бұл туысқа адамның иммунжеткіштік вирусы (АИТВ), ол СПИДтің себебі болады, кіреді. Лентивирустар бүкіл әлемде тараған және маймылдарда, сиырларда, ешкілерде, жылқыларда, мысықтарда, қойларда және басқа да көптеген сүтқоректілерде табылған. Олар эндогенді болып, өз геномын иегердің ұрықтық геномына енгізе алады, соның салдарынан вирус иегердің ұрпақтарына беріледі. Примат линтивирустары CD4 белгісін рецептор ретінде пайдалануымен және dUTPазаның жоқтығымен ерекшеленеді. Кейбір топтарда (мысалы, қой, ешкі және мысық линтивирустары) өзара әрекеттесетін gag антигендері бар. Арыстан мен басқа ірі мысықтардың gag антигендеріне қарсы антиденелері мысық линтивирусына және қой/ешкі линтивирустарына байланысты әлі анықталмаған тағы бір вирус бар екенін көрсетеді.
Морфология
Вириондар диаметрі 80–100 нм болатын қабықшалы вирустар. Қабықшаның ілгектері бетін кедір-бұдырлы көрсетсе, немесе шағын тікендер (шамамен 8 нм) бетке біркелкі таралуы мүмкін.
Геномды ұйымдастыру және репликациялау
Барлық ретровирустар сияқты, лентивирустарда да gag, pol және env гендері бар, бұл гендер вирустық белоктарды кодтайды: 5´ gag pol env 3´. Дегенмен, басқа ретровирустардан өзгеше, лентивирустарда tat және rev есімді екі реттеуші ген бар. Вирусқа қарай, қосымша акцессорлық гендер де болуы мүмкін (мысалы, HIV-1 үшін: vif, vpr, vpu, nef), олардың өнімдері вирустық РНК синтезін және өңдеуін, сондай-ақ басқа репликациялық функцияларды реттеуге қатысады. Ұзын терминалды қайталау (LTR) шамамен 600 нуклеотидтен тұрады, оның ішінде U3 аймағы 450, R тізбегі 100 және U5 аймағы шамамен 70 нуклеотидті құрайды. Ретровирустар өздерінің капсидтерінде РНК геноммен әдетте байланысатын белгілі бір белоктарды тасымалдайды. Бұл белоктар геномның репликациясының бастапқы кезеңдеріне қатысады және кері транскриптаза мен интегразаны қамтиды. Кері транскриптаза – вирустық кодталған РНК-ға тәуелді ДНК полимеразасы. Бұл фермент вирустық РНК геномды қосымша ДНК көшірмесін синтездеу үшін қалыптық үлгі ретінде пайдаланады. Кері транскриптаза РНК қалыбын жою үшін RNaseH активтілігіне ие. Интеграза кері транскриптаза арқылы түзілген вирустық кДНК-ны және жаңақ организмнің ДНК-сын байланыстырады. Интеграза вирустық геномды жаңақ организмнің ДНК-сына енгізер алдында LTR-ді өңдейді. Tat транскрипция кезінде инициация мен ұзартуды күшейту үшін транс-активатор ретінде әрекет етеді. Rev-тің жауапты элементі транскрипциядан кейін әрекет етеді, мРНК тігілуін және цитоплазмаға тасымалдануын реттейді.
Антигендік қасиеттері
Серологиялық қатынастар: Антигендік детерминанттар типке және топқа тән. Типке тән реактивтілігі бар антигендік детерминанттар қабықшада (envelope) табылады. Антиденемен шақырылған нейтрализацияға қатысатын және типке тән реактивтілігі бар антигендік детерминанттар гликопротеиндерде кездеседі. Бір серотиптің кейбір түрлері арасында кросс-реактивтілік байқалған, бірақ әр түрлі туыстардың (genera) өкілдері арасында жоқ. Бұл таксонның мүшелерін антигендік қасиеттері бойынша жіктеу жиі кездеспейді.
Эпидемиология
Симптомдар мен қонақ иелерінің шеңбері: вирустың қонақ иелері Приматтар (адамдар, гориллер, маймылдар), Карниворалар (мысықтар, иттер және басқа да ет жейтін жануарлар), Перисодактилалар және Артиодактилалар (бір және екі саусақты еңкейтілген аяқты сүтқоректілер) отрядында табылған. Жұғу жолы: векторсыз таралады. Географиялық таралуы: бүкіл әлемде.
Ген жеткізу векторлары ретінде пайдалану
Лентивирус негізінен гендік өнімді in vitro жүйелерге немесе жануарлар модельдеріне енгізу үшін қолданылатын зерттеу құралы болып табылады. Көлемді ынтымақтастық жұмыстары РНК-араласу технологиясын қолдана отырып, линтивирустарды жоғары өнімді форматта белгілі бір геннің экспрессиясын тоқтату үшін жүргізілуде. Керісінше, линтивирустар белгілі бір гендерді тұрақты түрде жоғары экспрессиялау үшін де қолданылады, бұл зерттеушілерге модельдік жүйеде ген экспрессиясының жоғарылауының әсерін зерттеуге мүмкіндік береді. Тағы бір кең таралған қолданылуы – линтивирусты адам немесе жануар жасушаларына жаңа генді енгізу үшін пайдалану. Мысалы, егеуқұйрық гемофилиясының моделі VIII тромбоцит факторының (адам гемофилиясында мутацияланған ген) экспрессиясы арқылы түзетіледі. Лентивирустық инфекцияның бөлінетін және бөлінбейтін жасушаларды тиімді инфекциялау, трансгеннің ұзақ мерзімді тұрақты экспрессиясы және төмен иммуногенділік сияқты басқа гендік терапия әдістерінен артықшылықтары бар. Лентивирустар диабетке шалдыққан егеуқұйрықтарды PDGF (тромбоциттен туындаған өсу факторы) генін кодтайтын генмен трансдукциялау үшін де сәтті қолданылды, бұл терапия адамдарда қолдануға қарастырылуда. Сонымен қатар, линтивирустар ісік антигендеріне қарсы иммундық жауапты тудыру үшін де қолданылады. Бұл емдер, қазіргі гендік терапия тәжірибелері сияқты, үміт береді, бірақ әлі де бақыланатын адам зерттеулерінде қауіпсіз және тиімді екені дәлелденбеген. Гаммаретровирустық және линтивирустық векторлар қазірге дейін 300-ден астам клиникалық сынақтарда қолданылып, түрлі ауруларды емдеу мүмкіндіктерін қарастырды.