Кіріспе
Вирустың түрі Адам метапневмовирусы (HMPV немесе hMPV) – Pneumoviridae тұқымдасына жататын, теріс полюсті бір тізгілі РНК вирусы және Avian metapneumovirus (AMPV) кіші тобы C-мен тығыз байланысты. Алғаш рет 2001 жылы Нидерландыда RAP ПЦР (РНК кездейсоқ праймерленген ПЦР) техникасын қолдану арқылы мәдени ортада өсетін белгісіз вирустарды анықтау үшін оқшауланды. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-тың ірі емханасында 5 жасқа дейінгі дені сау балалардағы жедел респираторлық инфекциялардың екінші ең көп кездесетін себебі (респираторлық синцитиалдық вирус (RSV) кейін) болды. HMPV жұқтырған нәрестелердің ауруханаға түсуінің ең жоғары жасы 6–12 ай аралығында, RSV-нің ең жоғары деңгейінен (2–3 ай шамасында) сәл жоғары. HMPV-нің клиникалық көріністері мен ауырлығы RSV-нікіне ұқсас. HMPV қарт адамдарда да маңызды ауру тудырады.
Human metapneumovirus (HMPV or hMPV) is a negative sense single stranded RNA virus of the family Pneumoviridae and is closely related to the Avian metapneumovirus (AMPV) subgroup C. It was isolated for the first time in 2001 in the Netherlands by using the RAP PCR (RNA arbitrarily primed PCR) technique for identification of unknown viruses growing in cultured cells. As of 2016, it was the second most common cause (after respiratory syncytial virus (RSV)) of acute respiratory tract illness in otherwise healthy children under the age of 5 in a large US outpatient clinic. The peak age of hospitalization for infants with HMPV occurs between 6–12 months of age, slightly older than the peak of RSV, which is around 2–3 months. The clinical features and severity of HMPV are similar to those of RSV. HMPV is also an important cause of disease in older adults.
Ашылуы және атауы
Адамның метапневмовирусы алғаш рет 2001 жылы Нидерландыда Бернадет Г. ван ден Хуген және оның әріптестері анықтады. hMPV алғаш рет Нидерландыда 28 кішкентай баланың тыныс алу жолдарының секреттерінен табылды және бастапқыда басқа кең таралған тыныс алу жолдары вирустарынан ерекшеленді, өйткені ван ден Хуген және басқалар қолданған сынақ әдістері (вирусқа тән антиденелерді қолданумен иммунологиялық талдаулар және вирус геномына тән праймерлерді пайдаланумен ПТР негізделген әдістер) тек белгілі респираторлық вирустарды анықтауға ғана мүмкіндік берді, сондықтан жаңа вирусты анықтау мүмкін болмады. Вирус бүкіл әлемде тараған және қоңыржай аймақтарда, әдетте, қыс және көктем айларында RSV және тұмау вирустарына ұқсас маусымдық таралуды көрсетеді. Серологиялық зерттеулер көрсеткендей, бес жасқа дейін әлемдегі барлық балалар дерлік вирусқа ұшырайды. Ерте жаста кең таралған жұқпаға қарамастан, үлкен балалар мен ересектерде қайта жұқтыру жиі кездеседі. Адамның метапневмовирусы жеңіл жоғарғы тыныс алу жолдарының инфекциясын (жалпы суық тиюді) тудыруы мүмкін. Дегенмен, мерзімінен бұрын туған нәрестелер, иммундық жүйесі әлсіз адамдар және 65 жастан асқан ересектерде ауыр аурулар мен ауруханаға жатқызу қаупі жоғары. Ауруханаға жатқызу және шұғыл көмекке жүгіну бойынша кейбір зерттеулерде HMPV қарт адамдарда тұмаумен бірдей жиілікпен кездеседі және сондай ауырлықпен өтеді. HMPV астмамен ауыратын адамдарда және созылмалы обструктивті өкпе ауруы (ХОББ) бар ересектерде ауыр аурумен байланысты. Балалар мен ересектерге арналған ұзақ мерзімді күтім көрсететін мекемелерде HMPV-ның көптеген ошақтары тіркелген, олар өлімге әкеп соқтырған.
Геном
HMPV геномының ұйымдасуы RSV-ге ұқсас; алайда, HMPV-де NS1 және NS2 құрылымдық емес гендері жоқ, ал HMPV антисенс РНК геномында RSV-ге қарағанда сәл өзгеше гендік ретпен сегіз ашық оқу кадрлары бар (атап айтқанда, 3’ N P M F M2 SH G L 5’). HMPV генетикалық тұрғыдан құстардың метапневмовирустары A, B және әсіресе C типіне ұқсас. HMPV-нің филогенетикалық талдауы A және B субтиптері деп аталатын екі негізгі генетикалық тарамның бар екенін көрсетті, олардың ішінде тиісінше A1/A2 және B1/B2 топтары бар. F және G гендерінің тізбектеріне негізделген генотиптеу B субтипінің HMPV A-мен салыстырғанда жөтелдің ұзақтығының артуымен және тыныс алу жүйесінің күшеюімен байланысты екенін көрсетті.
Өмір циклі мен көбеюі
hMPV инкубациялық кезеңі 3-6 күнге дейін созылады деп есептеледі және орташа белдемдегі қыс және көктем айларында, RSV және грипп маусымдарымен бірдей кезеңде белсенділігі артады, бұл қайталап жұғуға мүмкіндік береді. Осыған қарай, hMPV репликациялық циклінің алғашқы қадамы – G белгісін пайдаланып, ие клеткаға, атап айтқанда тыныс жолдарының эпителий клеткаларына байланысу болып табылады. Содан кейін жасуша мембранасы мен вирус қабықшасының pH тәуелсіз бірігуіне, ендосомалар ішінде болуы мүмкін, көмектеседі. HMPV содан кейін IL-6, IFN-альфа, TNF-альфа, IL-2 және макрофагтардың қабыну белгілері сияқты хемокин мен цитокин жауабын тудырады, бұл перибронхиолалық және периваскулярлық инфильтрация мен қабынуға әкеледі.
Таралуы және мекендейтін ортасы
ХМВ вирусы алғаш рет 2001 жылы ашылып, сәйкестендірілгенімен, серологиялық зерттеулер оның немесе оған жақын туыс вирустың кем дегенде 50 жылдан бері таралып жүргенін көрсетті. Осы ақпараттан вирустың құстардан немесе басқа жануарлардан адамға жақында ғана "секіріп" өтпегені анық көрінеді. HMPV күз және қыс айларында жыл сайын алмаса кезегімен тарайтын бір субтиптің басымдығымен циркуляциялайды. Бірақ рибавирин жануарлар моделінде тиімділігін көрсетті. Американдық Moderna фармацевтикалық корпорациясы метапневмовирусқа қарсы modRNA вакцинасының клиникалық сынағын жүргізді. 2019 жылдың қазан айына дейін вакцина кандидаты I фазадан өтті, екі айдан кейін вакцинаның барлық доза деңгейлерінде жақсы қабылданатыны және иммундық жауапты тудыратыны, осы арқылы нейтралдаушы антиденелердің өндірісін күшейтетіні хабарланды.
Эволюция
Адам метапневмовирусы алғаш рет 2001 жылы, ал құс метапневмовирусы 1970 жылдары хабарланған. Адам метапневмовирусының кем дегенде төрт түрі бар – A1, A2, B1 және B2. Құс метапневмовирусы төрт топқа бөлінген – A, B, C және D. Байес есептеулеріне сәйкес, адам метапневмовирусы 119-133 жыл бұрын пайда болып, шамамен 1800 жылы құс метапневмовирусынан дамыған.