Кіріспе

Вирустар туысы

Пикорнавирустар – балықтар, сүтқоректілер және құстарды қоса алғанда, омыртқалы жануарларды жұқтыратын, бір-бірімен байланысты РНК вирустарының тобы. Олар 30 нм икосаэдрлік капсидке ие, кішкентай, оң мағыналы, бір тізбекті РНК вирустарының үлкен отбасын құрайды. Бұл отбасы вирустары жалпы суық тию, полиомиелит, менингит, гепатит және паралич сияқты түрлі ауруларды тудыруы мүмкін. Пикорнавирустар Picornaviridae туысына, Picornavirales отрядына және Riboviria әлеміне жатады. Бұл отбасында 68 туысқа бөлінген 158 түр бар. Атақты мысалдар: энтеровирус (оның ішінде риновирус және полиовирус), афтовирус, кардиовирус және гепатовирус туыстары.

Этимология

"Пикорнавирус" атауының екі этимологиясы бар. Біріншіден, атау "пикорна" сөзінен туындайды, ол "полиовирус, эфирге төзімділік, коксаки вирус, "жесір" вирус, риновирус және рибонуклеин қышқылы" деген сөздердің аббревиатурасы. Екіншіден, атау "пико" сөзінен алынған, ол өте кішкентай өлшем бірлігін (10−12-ге тең) көрсетеді, және бұл топтағы өте кішкентай РНК вирустарын сипаттау үшін "РНК" сөзімен біріктірілген.

Тарих

Ең алғашқы жануарлар вирусы (1897 жылы) ауыз-аяқ ауруы вирусы (ААЖВ) болды. Ол Picornaviridae тұқымдасының Aphthovirus туысының прототиптік мүшесі. Полипротеин синтезі, ішкі рибосомалық кіру орындары және қақпағы жоқ мРНҚ полиовирусты жұқтырған жасушаларды зерттеу барысында ашылды, ал полиовирус клоны жануарлардағы РНҚ вирусынан жасалған алғашқы жұқпалы ДНК клоны еді. Риновируспен қатар, полиовирус та рентгендік кристаллография арқылы құрылымы анықталған алғашқы жануарлар вирусы болды. РНҚ-ға тәуелді РНҚ полимераза пикорнавирустар туысының бірі – менговируста ашылды.

Құрылымы

Пикорнавирустар қаптамасыз, икосаэдрлі капсидпен. Геном сегменттелмеген және оң мағыналы (сүтқоректілердің мРНК-сымен бірдей мағыналы, 5'-тен 3'-ке дейін оқылады). Сүтқоректілердің мРНК-сынан айырмашылығы, пикорнавирустарда 5' қапшасы жоқ, бірақ вирустық кодталған VPg деп аталатын белок бар. Дегенмен, сүтқоректілердің мРНК-сы сияқты, геномның 3' ұшында поли(А) құйрығы бар. Пикорнавирус геномның екі шетінде трансляцияланбаған аймақ (UTR) табылады. 5' UTR әдетте 500–1200 нуклеотидтен тұрады, ал 3' UTR 30–650 нуклеотидке дейін жетеді. 5' UTR трансляция үшін маңызды, ал 3' UTR теріс тізбекті синтездеу үшін маңызды деп саналады; алайда, 5' ұшы вирустың патогендігіне де әсер ете алады. Геномның қалған бөлігі 5' ұшында құрылымдық белоктарды, ал 3' ұшында құрылымдық емес белоктарды бір полибелок ретінде кодтайды. Полибелок мынадай ретпен ұйымдастырылған: L 1ABCD 2ABC 3ABCD, мұнда әр әріп бір белокты көрсетеді, бірақ осы құрылымның әртүрлі нұсқалары бар. 1A, 1B, 1C және 1D белоктары тиісінше VP4, VP2, VP3 және VP1 капсид белоктары болып табылады. Вирустың кодталған протеаздары кесілулерді жүзеге асырады, олардың кейбіреулері молекулаішілік болады. Полибелок алдымен P1, P2 және P3 алу үшін кесіледі. P1 VP0, VP3 және VP1-ге бөлінуге дейін N-ұшында миристоилденеді, олар прокапсидтерді құрайды; VP0 кейін VP2 және VP4-ті құру үшін кесіледі. Басқа кесілу өнімдеріне 3B (VPg), 2C (АТФаза) және 3D (РНК полимераза) жатады.

РНК элементтері

Пикорнавирустардың геномдық РНК-сы бірнеше РНК элементтерін қамтиды, және олар теріс және оң тізбекті РНК синтезі үшін қажет. Репликация үшін цис-әрекетті репликациялық элемент (CRE) талап етіледі. CRE құрайтын сабақ-цикл құрылымы орналасуына тәуелсіз, бірақ анықталған жағдайда вирус түрлері арасында орналасуына байланысты өзгереді. Сондай-ақ, вирус РНК-сының 3' ұшындағы элементтер пикорнавирустардың РНК репликациясы үшін маңызды және тиімді. Пикорнавирустың 3' ұшы поли(А) тізбегін қамтиды, ол инфекциялық қабілеті үшін қажет. Дегенмен, РНК синтезі осы аймақта жүреді деп болжанады. Полиовирустың 3' ұшындағы NCR теріс тізбекті синтез үшін қажет емес, бірақ оң тізбекті синтез үшін маңызды элемент болып табылады. Сонымен қатар, РНК репликациясы және полиовирус трансляциясын бастау үшін екіншілік құрылымдық элементтерді қамтитын 5' ұшы NCR қажет. Ішкі рибосомалық кіру орындары – бұл қапшықтан тәуелсіз трансляцияны бастауға мүмкіндік беретін РНК құрылымдары, және олар хабаршы РНК-ның ортасынан трансляцияны бастауға қабілетті.

Өмір циклі

Вирустық бөлшектер жасуша бетіндегі рецепторларға байланысады. Пикорнавирустардың әрбір серотипі үшін жасуша бетіндегі рецепторлар сипатталады. Мысалы, полиовирус рецепторы – гликопротеин CD155, ол адам және басқа да кейбір приматтардың арнайы рецепторы. Осы себепті, 1990-шы жылдарға дейін жасуша бетінде CD155 рецепторы бар трансгенді тышқандар жасалмайынша, полиовирусты көптеген зертханаларда жасау мүмкін болмады. Бұл жануарларды жұқтыруға және репликация мен патогенезді зерттеу үшін пайдалануға болады. Жасуша ішіне енгеннен кейін РНК қаптамасы ашылады және (+) жіптік РНК геномы вирустық РНК-ға тәуелді РНК полимераза арқылы қалыптасатын қос жіптік РНК аралық арқылы көбейтіледі. Қонақ жасушасының рибосомалары арқылы трансляция әдеттегідей 5' G шапкасымен емес, ішкі рибосомалық кіру орнынан басталады. Вирустың өмірлік циклы өте жылдам, репликация процесінің барлығы орташа есеппен 8 сағат ішінде аяқталады. Бірақ, алғашқы инфекциядан кейін 30 минут өткен соң, жасушаның ақуыз синтезі дерлік тоқталады – жасуша ақуыздарының макромолекулалық синтезі тоқтатылады. Келесі 1–2 сағат ішінде ядрода хроматиннің жинақылығы мен біртектілігі жоғалады, содан кейін вирустық ақуыздар синтезделе бастайды және ядроға жақын цитоплазмада вакуоль пайда болады, ол инфекциядан кейінгі уақыт шамамен 3 сағатқа жеткенде біртіндеп тарала бастайды. Осы уақыттан кейін жасушаның плазмалық мембранасы өткізгіш болады; 4–6 сағаттан кейін вирус бөлшектері жиналады және кейде цитоплазмада көрінеді. 8 сағатқа жеткенде жасуша толығымен өліп, вирус бөлшектерін шығару үшін лизис болады. Бір қадамдық өсу қисығы сияқты эксперименттерде алынған деректер пикорнавирустардың репликациясын егжей-тегжейлі бақылауға мүмкіндік берді. Репликацияның барлығы қонақ жасушасының цитоплазмасында жүреді және инфекция тіпті ядросы жоқ (энуклеацияланған) жасушаларда және актиномицин D-мен емделген жасушаларда да болуы мүмкін (егер бұл процесс ядрода болса, бұл антибиотик вирус репликациясын тежейтін болады). Трансляция 1 рибосомалық фреймшифтинг, вирус индукциясы және рибосомалық секіру арқылы жүзеге асады. Вирус лизис және виропориндер арқылы жасушадан шығады. Омыртқалы жануарлар табиғи қожайындар болып табылады. Жұғу жолдары фекальдық-оралдық, тікес контакті, жұту және ауа арқылы таралатын бөлшектер арқылы болады. Полимераза белсенділігін бастау үшін праймер РНК шаблонының 5' ұшына ковалентті байланысады. Уридилирлеу VPg-нің үшінші позициясындағы тирозин қалдығында жүзеге асады. РНК сабақ тізбегі құрылымы болып табылатын CRE, VPg-нің уридилирлеуі үшін шаблон ретінде қызмет етеді, нәтижесінде VPgpUpUOH синтезі пайда болады. CRE РНК құрылымындағы мутациялар VPg-нің уридилирлеуіне кедерілдіреді, ал VPg тізбегіндегі мутациялар RdRp каталитикалық белсенділігін күрт төмендетеді. VPg-нің тирозин гидроксилі CRE және VPgpUpUOH тәуелсіз түрде теріс жіптік РНК синтезін бастаса, оң жіптік РНК синтезі үшін CRE тәуелді VPgpUpUOH синтезі міндетті түрде қажет. CRE тәуелді VPg уридилирлеуі вирустық РНК репликациясы үшін қажетті UTP Km¬ төмендетеді және CRE тәуелді VPgpUpUOH синтезіне, әсіресе UTP концентрациясы шектеулі болғанда, тиімді теріс жіптік РНК синтезі үшін қажет. VPgpUpUOH праймері РНК шаблонының 3' ұшына ұзарту үшін беріледі, ол RdRp арқылы нуклеотидтік негіздерді қосу арқылы жалғасуы мүмкін. Ауыз қуысы ауруы вирусының және коксаки вирусының В3 VPg-ларының ішінара кристалдық құрылымдары пикорнавирустардың кішкентай VPg-лары үшін вирус полимеразасында екі орын болуы мүмкін екендігін көрсетеді. Полиовирус VPg және VPgpU ерітінділерінің ЯМР құрылымдары уридилирлеу VPg құрылымын тұрақтандыратындығын көрсетеді, ол ерітіндіде өте икемді. Екінші орын уридилирлеу үшін пайдаланылуы мүмкін, v содан кейін VPgpU РНК синтезін бастауы мүмкін. Калицивирустардың VPg праймерлері, құрылымдары әлі анықталып келе жатқанда, пикорнавирустардан әлдеқайда үлкен. Уридилирлеу және примдеу механизмдері осы топтардың барлығында мүлдем әр түрлі болуы мүмкін. VPg уридилирлеуі прекурсорлық ақуыздарды пайдалануды қамти алады, бұл толық ұзындығы РНК-ны өндіру үшін оң немесе теріс жіптік РНК-ның 3' шетінде VPg-ні құрайтын прекурсорды диуридилизациялаған орынды анықтауға мүмкіндік береді. VPg уридилирлеу тиімділігінің анықтауыштары VPg доноры қолданылуына байланысты, уридилирленген өнімнің қалыптасуы және/немесе ыдырауы немесе босатылуы жылдамдығын шектейтін in vitro қадам ретінде ұсынылады. Прекурсорлық ақуыздар VPg CRE ерекшелігіне және тұрақтылығына да әсер етеді. VPg байланысатын РНК сабақ тізбегі CRE, VPg және Pol-дің сақталуына және тартылуына маңызды әсер етеді. CRE сабақ тізбегі жартылай ажырап, прекурсорлық компоненттердің байланысуына және VPg және Pol4-тің тартылуына мүмкіндік береді. CRE тізбегінде бастау компоненттері байланысатын анықталған консенсус тізбегі бар, бірақ қолдау тізбегі үшін консенсус тізбегі жоқ, бұл CRE-нің құрылымдық тұрақтылығы ғана маңызды екенін көрсетеді.

Пикорнавирустың VPg рибонуклеопротеин кешенін құрастыру және ұйымдастыру

Екі 3CD (VPg кешені) молекуласы 3C домендері (VPg домендері) арқылы жоғарғы сабаққа жанасып, 3D домендері (VPg домендері) арқылы төменгі сабаққа жанасып, CRE-ге байланысады. 3C димері РНК сабағын жеке тізбектермен тұрақты өзара әрекеттесу арқылы ашады. 3Dpol 3Dpol-дің бас бармағының артқы бөлігі мен 3CD-нің бір немесе екі 3C субдоменінің беті арасындағы физикалық өзара әрекеттесу арқылы осы кешенге тартылып, тұрақтанады. VPg вирустық геномды қозғалыс ақуыздары (MP) арқылы нақты тануда да маңызды рөл атқара алады, бұл көптеген, мүмкін барлық өсімдік вирустарының кодтайтын құрылымдық емес ақуыздары, олардың бір жұқтырған жасушадан көрші жасушаларға қозғалуына мүмкіндік береді. MP және VPg вирустық РНК-ны жасушадан жасушаға тасымалдаудың ерекшелігін қамтамасыз ету үшін өзара әрекеттеседі. Энергия талаптарын қанағаттандыру үшін MP сондай-ақ жасушалық АТФаза болып табылатын P10-мен өзара әрекеттеседі.

Аурулар

Пикорнавирустар көптеген ауруларды қоздырады. Пикорнавирустар тұқымдасына жататын энтеровирустар ішек жолын жұқтырады, бұл олардың атында көрсетілген. Риновирустар негізінен мұрын мен жұтқыншақты жұқтырады. Энтеровирустар 37°C температурада көбейеді, ал риновирустар 33°C температурада жақсы өседі, себебі мұрынның температурасы осы деңгейде төмен. Энтеровирустар қышқыл ортада тұрақты болып келеді, сондықтан асқазан қышқылының әсеріне төтеп бере алады. Керісінше, риновирустар қышқылға сезімтал (төмен pH ортасында белсенділігін жояды немесе құрылайды), сондықтан риновирустық инфекциялар мұрын мен жұтқыншақпен шектеледі.