Кіріспе

Ай тастары немесе айлық тау жыныстары – Жердің Айдан алынған тау жыныстары. Бұған адамның Айды зерттеу кезінде жиналған ай материалы, сондай-ақ Айдың бетінен табиғи түрде ұшырылып, метеориттер түрінде Жерге түскен тау жыныстары кіреді.

Ай метеориттері

Жер бетінде 370-нен астам ай метеориттері жиналды, бұл 30-дан астам түрлі метеорит табылуын (құлауын емес) көрсетеді, олардың жалпы массасы белгілі бір мөлшерден асады. Олардың кейбіреулерін Антарктидада метеориттерді іздеген ғылыми топтар (мысалы, ANSMET) тапты, ал қалғандарының көпшілігі Солтүстік Африка және Оманның шөлді аймақтарында коллекционерлер тапқан. 2017 жылдың қаңтар айында Сахара шөлінде Алжир мен Мавритания шекарасында "NWA 12691" деп аталатын ай тасы табылды, оның салмағы белгілі, және ол 2020 жылы 2,5 миллион долларға сатылды.

Кездесу

Айдағы тау жыныстары радиометриялық жас анықтау әдістерімен зерттелді. Олардың жасы айдың базальттік теңіздерінен алынған базальт үлгілері үшін шамамен 3,16 миллиард жылдан басталып, жоталардан алынған тастар үшін шамамен 4,44 миллиард жылға дейін жетеді. "Кратер санау" әдісі бойынша, ең жас базальттық жарылыстар шамамен 1,2 миллиард жыл бұрын болған деп саналады, бірақ ғалымдар осы лавалардың үлгілеріне қол жеткізе алмады. Керісінше, Жердегі тау жыныстарының ең ескі жасы 3,8 мен 4,28 миллиард жыл аралығында.

Кураторлық және қол жетімділік

Аполлонның Айдағы тау жыныстарының негізгі қоймасы – Хьюстон қаласындағы Линдон Б. Джонсон ғарыш орталығының Ай үлгілері зертханасы. Қауіпсіздік үшін, Нью-Мексико штатының Лас-Крусес қаласындағы Уайт-Сэндс сынақ орталығында да кішігірім жинақ сақталады. Көптеген тау жыныстары ылғалдан сақтау үшін азотқа салынып сақталады. Олар тек арнайы құралдарды пайдаланып, тікелей қол тигізбей өңделеді. Аполлон миссияларынан әкелінген кейбір Ай тастары мұражайларда қойылған, ал кейбіреулеріне келушілерге қол тигізуге рұқсат етіледі. Осылардың бірі, "Touch Rock" деп аталатын тас, Вашингтондағы Смитсонов ұлттық әуе және ғарыш мұражайында көрсетілген. Мұражайда қолмен ұстауға болатын Ай тастарын ұстау идеясын Аполлон ғалымы Фарук Эль Баз ұсынған, ол бала кезінде Меккеге қажылық жасағанда Қара Тасқа қол тигізгенін еске түсірген (Ислам дінінде ол аспаннан түскен деп саналады). Айды зерттеу барысында жиналған Ай тастары қазіргі таңда баға жетпес мүлік саналады. Президент Никсон 1973 жылы осы тастың сынықтарын АҚШ-тың 50 штатына және 135 шетел мемлекет басшыларына таратуға бұйрық берді. Сынықтар акрил шарға салынды және Аполлон 17 ғарыш кемесінде болған алушылардың туы бар ағаш тақтаға орнатылды. Көптеген сыйлық ретінде берілген Ай тастары қазір із жазып, ұрланып немесе жоғалып кеткен.

Ашылғандар

Айдан үш минерал ашылды: армалколит, транқиллитит және пироксферроит. Армалколиттің аты Аполлон 11 миссиясына қатысқан үш астронавт – Армстронг, Олдрин және Коллинз есімдерімен байланысты қойылған.

Ұрланған және жоғалған Ай тастары

Жерде сирек кездесетініне және одан әрі алудың қиындығына байланысты, Ай тастары жиі ұрлық және зақымдаудың нысанасы болған, соның салдарынан көптегені жоғалып кеткен немесе ұрланған.

Жалпы көздер

Пол Д. Спудис, "Бір кездегі және болашақ Ай", Смитсонов институты баспасы, 1996 жыл.