Кіріспе

openEHR – денсаулық сақтау информатикасындағы ашық стандартты спецификация, ол электрондық денсаулық сақтау жазбаларында (ЭДЖ) денсаулық деректерін басқару, сақтау, іздеу және алмасуды сипаттайды. openEHR жүйесінде адам туралы барлық денсаулық деректері сатушыдан тәуелсіз, пациентке бағытталған, «бір өмірлік» электрондық денсаулық сақтау жазбасында сақталады. openEHR спецификацияларына ЭДЖ деректерінің үзіндісін алу спецификациясы кіреді, бірақ негізінен ЭДЖ жүйелері арасындағы деректер алмасумен айналыспайды, себебі бұл EN 13606 және HL7 сияқты басқа стандарттардың негізгі мақсаты. openEHR спецификацияларын openEHR Foundation ұйымы жүргізеді – коммерциялық емес ұйым, openEHR зерттеуін, әзірлеуін және енгізуін қолдайды. Спецификациялар 15 жылдық еуропалық және австралиялық ЭДЖ зерттеулері мен жаңа парадигмалардың нәтижелеріне негізделген, соның ішінде мазмұнды спецификациялау үшін архетип әдістемесі де бар. openEHR спецификацияларына ЭДЖ үшін ақпараттық және қызмет көрсету модельдері, демографиялық мәліметтер, клиникалық жұмыс ағыны және архетиптер кіреді. Олар медициналық-құқықтық жағынан дұрыс, таратылған, нұсқаланған ЭДЖ инфрақұрылымының негізін құруға арналған.

Анықтамалық үлгі

openEHR спецификацияларының орталық бөлігі – openEHR-де «негізгі модельдер» деп аталатын ақпараттық модельдер жиынтығы. Бұл модельдер openEHR жүйелері үшін негізгі ақпараттық модельдерді құрайды және Электрондық денсаулық сақтау жазбасының (ЭҚЖ), ЭҚЖ үзіндісінің және демографиялық модельдің өзгермейтін семантикасын, сондай-ақ қолдаушы дерек түрлерін, дерек құрылымдарын, идентификаторларды және пайдалы дизайн үлгілерін анықтайды. ЭҚЖ компонентіндегі негізгі сыныптардың ішінде ENTRY сыныптары бар, олардың кіші түрлері: БАЙҚАУ, БАҒАЛАУ, НҰСҚАУ, ӘРЕКЕТ және ӘКІМШІЛІК КІРУ, сондай-ақ араласудың өмірлік циклының стандартты моделін анықтайтын күй машинасы – НҰСҚАУЛЫҚ КҮЙ МАШИНАСЫ, оған дәрілік заттарға жасалған тапсырыстар, хирургиялық және басқа да емдеулер кіреді.

Архетиптер мен көп деңгейлі модельдеу

OpenEHR аясындағы маңызды жаңалық – клиникалық ақпараттың барлық ерекшеліктерін ақпараттық модельден (немесе «анықтамалық модель» деп те аталады) шығарып тастау және оның орнына клиникалық дәрігерлер мен пациенттерге қажетті мазмұнды анықтаудың қуатты құралын ұсыну. Бұл өте кең, үнемі өсіп және өзгеріп отыратын ақпарат түрлерімен қатысты денсаулық сақтаудағы жалпы мәселені шешу қажеттілігімен негізделген. Клиникалық мазмұн ақпараттық модельден тыс екі түрлі артефакт арқылы сипатталады. Біріншісі, «архетиптер» деп аталады, ол дерек нүктелері мен дерек топтарының қайта пайдалануға болатын анықтамаларын формалдауға мүмкіндік береді, яғни көптеген жағдайларда қайта қолданылатын мазмұн элементтерін. Типтік мысалдарға «жүйелік артериялық қан қысымын өлшеу» және «қан сарысуының натрийі» жатады. Көптеген деректер логикалық топтарда кездеседі, мысалы, аллергиялық реакцияны тіркеуге қажетті деректер тобы немесе бауыр функциясының тесті нәтижелеріндегі талдаушылар. Кейбір архетиптерде көптеген дерек нүктелері болады, мысалы, 50, бірақ көбінесе 10-20 болады. Архетиптер жиынтығын қайта пайдалануға болатын салалық мазмұн анықтамаларының «кітапханасы» деп қарастыруға болады, әр архетип «басқару бірлігі» ретінде жұмыс істейді, оның мазмұны бірлесіп әзірленеді, қарастырылады және жарияланады. Артефакттың екінші түрі openEHR-де «үлгі» деп аталады және нақты қолданыс жағдайына арналған дерек жиынтығын логикалық түрде көрсету үшін қолданылады, мысалы, пациенттің шығарылу туралы қорытындысын немесе радиологиялық есепті құрайтын дерек элементтері. Үлгілер бірнеше архетиптерден қажетті элементтерге сілтеме жасау арқылы құрастырылады. Үлгіге әр архетиптен бір немесе екі дерек нүктесі немесе топтары ғана қажет болуы мүмкін. Техникалық тұрғыдан алғанда, openEHR үлгілері олар құрастырылған архетиптердің семантикасын бұза алмайды. Үлгілер көбінесе бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер мен клиникалық талдаушылармен жергілікті пайдалану үшін жасалады. Үлгілер әдетте GUI экран формалары, хабарлама анықтамалары және құжат анықтамалары үшін анықталады және осылайша «операциялық» мазмұн анықтамаларына сәйкес келеді. Ақпараттық модельден асып түсудің екі деңгейлі моделін негіздеудің себебі – дерек жиынтығының анықтамасы осындай анықтамалардың кітапханасынан алдын ала анықталған дерек нүктелерінен тұрса, онда жазылған барлық деректер (яғни үлгілердің мысалдары) ақыр соңында стандартты мазмұн анықтамаларының мысалдары болады. Бұл стандартталған сұрау салудың жұмыс істеуіне негіз болады. Архетиптік «кітапхана» деңгейі болмаса, әрбір дерек жиынтығы (яғни операциялық мазмұнның бөлігі) бірегей түрде анықталады және сұрау салуға стандартты тәсіл қиын. Сондықтан openEHR архетиптерге негізделген сұрау салу әдісін анықтайды, ол AQL (Архетип сұрау тілі) деп аталады. OpenEHR ортақ күтім жоспарын модельдеу үшін қолданылған. Архетиптер ортақ күтім жоспарының тұжырымдамаларын қабылдауға арналған. Жеке денсаулық сақтау жазбаларының мазмұны әртүрлі болуы мүмкін, бірақ openEHR деректерінің негізгі ақпараты әрқашан архетиптерге сәйкес келеді. Бұл клиникалық ақпаратты жоғары қайта пайдалануға болатын, тіпті кейбір жағдайларда әмбебап түрде көрсететін архетиптерді құру арқылы жүзеге асырылады.

Архетиптік формализм

openEHR архетиптері "Архетипті анықтау тілінде" (Archetype Definition Language) көрсетіледі, бұл openEHR-дің ашық спецификациясы. Екі нұсқасы бар: ADL 1.4 және ADL 2 – мамандану, қайта анықтау және түсіндірмелерді жақсы қолдауды және басқа да жақсартуларды қамтитын жаңа нұсқа. ADL 1.4 нұсқасы және оның "объект модель" аналогы Archetype Object Model (AOM) CEN және ISO "Архетипті анықтау тілі" стандартының (ISO 13606 2 стандарты) негізі болып табылады. Бұрынғыда үлгілер файлдық кеңейтімі ".oet" болатын, өнеркәсіптік деңгейде дамытылған қарапайым XML форматында жасалған. ADL 2 архетиптермен үйлесімді үлгілерді көрсету үшін ADL тілінің кеңейтімдерін пайдалану жолын анықтайды.

Архетиптердің сапасына кепілдік беру

Архетиптерді дамытудың әртүрлі принциптері анықталды. Мысалы, openEHR архетиптері жиынтығы бір-бірінен өзгеше болу сияқты бірқатар аксиомаларға сәйкес келу үшін сапалық тұрғыдан басқарылуы керек. Архетиптерді бағдарламалық қамтамасыз ету және инфрақұрылымнан тәуелсіз түрде клиникалық топтар басқара алады, бұл олардың нақты қажеттіліктерге сай келуін қамтамасыз етеді. Архетиптер клиникалық білімнің уақыт өте келе дамуы мен жетілуіне мүмкіндік беру үшін жасалған. openEHR жүйесінде ақпараттық модельдерді іске асырудағы қиындықтар нақты жүйелік шектеулердің ақпараттық модельмен үйлесімді болу деңгейіне байланысты. Электрондық денсаулық сақтау саласында HL7 V3 және SNOMED CT сияқты ауқымдары бір-бірімен тоғысатын, басқаруы қиын көптеген қолданыстағы ақпараттық модельдер бар. openEHR тәсілі оқшау қолданылмаса, үйлестіру мәселелеріне тап болады.

Халықаралық ынтымақтастық

Ашық openEHR тәсіліне сәйкес, ортақ және басқарылатын архетиптерді жаһандық деңгейде қолдану арқылы openEHR денсаулық деректері техникалық, ұйымдық және мәдени контекстен тәуелсіз, біркелкі өңделіп, қарастырылатынын қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл сонымен қатар кез келген ЭДҚ-да қолданылатын дерек модельдерінің икемділігін білдіреді, себебі клиникалық жазбаларды жүргізудің болашақ қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаңа архетиптерді анықтауға болады. Жақында Австралияда жүргізілген жұмыс архетиптер мен үлгілердің ескі денсаулық жазбалары мен хабарлама деректерін openEHR жүйесінде пайдалануды жеңілдетуге, сондай-ақ стандартталған хабарламалар мен CDA құжаттарын шығаруға қалай қолданылатынын көрсетті. Халықаралық деңгейде дизайн және басқару формалары бойынша келісімге қол жеткізу мүмкіндігі әлі де күмәнді, себебі оған әртүрлі медициналық-құқықтық орталар, мәдени ерекшеліктер және техникалық айырмашылықтар, мысалы, анықтамалық клиникалық терминологияның қаншалықты интеграцияланғаны сияқты факторлар әсер етеді. openEHR базасы Электрондық денсаулық сақтау жазбаларын алмасу стандартына (ISO 13606) сәйкес келеді, ал Архетиптік нысанның 2-моделі (AOM2) ISO TC 215 тарапынан ISO 13606:2 стандартының 2017 жылғы жаңартылған нұсқасының жобалық спецификациясы ретінде ресми түрде қабылданды.

Халықаралық асырап алу

openEHR архетиптері Австралияның Ұлттық электрондық денсаулық көшу органы, Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлау ақпараттық орталығы (HSCIC), Норвегияның Ұлттық ИКТ ұйымы және Словенияның Денсаулық сақтау министрлігі қолданып жүр. openEHR Бразилиядағы стандартталған электрондық денсаулық сақтау жүйесінің негізі ретінде таңдалды. Ол бүкіл әлемдегі коммерциялық шешімдерде, оның ішінде openEHR Industry Partners компаниясы жасаған шешімдерде де пайдаланыла бастады.