Кіріспе

Науқастардың деректерінің құпиялылығын сақтау – медициналық немесе денсаулық сақтау құпиялылығы, науқастың деректерінің қауіпсіздігі мен құпиялылығын сақтау практикасы. Ол денсаулық сақтау қызметкерлерінің сөйлеу құпиясын және медициналық деректердің қауіпсіздігін қамтиды. Бұл терминдер медициналық мекемеде пациенттердің басқа пациенттерден және қызметкерлерден жеке өмірін сақтауды, сондай-ақ медициналық жағдайда ұялы болуды да білдіре алады. Қазіргі заманда сақтандыру компанияларына, жұмыс берушілерге және басқа да үшінші тараптарға ақпаратты жариялау деңгейіне қатысты алаңдаушылықтар бар. Электрондық медициналық жазбалардың (EMR) және пациенттерді күтуді басқару жүйелерінің (PCMS) енгізілуі құпиялылыққа қатысты жаңа мәселелерді тудырды, сонымен қатар қызметтердің қайталануын және медициналық қателерді азайту жөніндегі күш-жігерді теңестіруді қажет етті. Австралия, Канада, Түркия, Ұлыбритания, АҚШ, Жаңа Зеландия және Нидерланды сияқты көптеген дамыған елдер адамдардың медициналық денсаулық құпиялылығын қорғауға бағытталған заңдарды қабылдады. Дегенмен, осы денсаулық сақтау құпиялылығын қорғау заңдарының көпшілігі теориядағыдай тиімді емес екені тәжірибе көрсетті. 1996 жылы АҚШ Медициналық сақтандырудың портативтілігі және жауапкершілігі туралы заңды (HIPAA) қабылдады, оның мақсаты медициналық мекемелерде құпиялылық шараларын күшейту болды.

Тарих

Медициналық құпиялылық тарихы Гиппократ антына тікелей байланысты, ол науқасқа көмектескен кезде алынған ақпаратты құпия сақтауды міндеттейді. Технологиялық өркендеуден бұрын медициналық мекемелер жеке медициналық деректерді қағаз түрінде сақтайтын. Бүгінде ақпарат көбінесе электрондық дерекқорына енгізіледі. Зерттеулер көрсеткендей, қағазда сақталған ақпаратты ұрлау қиын болғандықтан қауіпсіз, ал цифрлық жазбалар хакерлердің шабуылына осал. 1990 жылдардың басында денсаулық сақтау саласындағы құпиялылық мәселелерін шешу үшін зерттеушілер медициналық ақпаратқа қауіпсіз қол жеткізу үшін кредит карталары мен смарт-карталарды пайдалануды қарастырды, бұл деректерді ұрлау қорқынышын азайтуға бағытталған. "Смарт" карта ақпаратты сақтау және өңдеуді бір микрочипте жүзеге асыруға мүмкіндік берді, бірақ адамдар барлық ақпаратты бір орында сақтаудан және оның оңай қолжетімділігінен қорқыды. Бұл "смарт" картада жеке тұлғаның әлеуметтік сақтандыру нөмірі де қамтылған, ол деректер базасы бұзылған жағдайда жеке бастың ұрлануына әкелуі мүмкін маңызды идентификациялық мәлімет болып табылады. 2004 жылы "Вашингтон Пост" газетінде жарияланған редакциондық мақалада АҚШ сенаторлары Билл Фрист пен Хиллари Клинтон бұл пікірді қолдап, "[науқастарға] өздерінің денсаулық сақтау деректеріне қол жеткізуді қоса алғанда, ақпарат қажет. Сонымен қатар, біз жүйелердің құпиялылығын қамтамасыз етуіміз керек, әйтпесе олар құру мақсатындағы сенімді жояды" деді. 2005 жылы Калифорния Денсаулық сақтау қоры жүргізген зерттеу көрсетті, "ұлттық сауалнамаға қатысқандардың 67 пайызы жеке медициналық деректерінің құпиялылығына қатысты 'біршама' немесе 'қатты алаңдаушылық' білдірген". Электрондық денсаулық сақтау деректерінің құпиялылығының маңыздылығы 2009 жылы Американың экономиканы жаңғырту және инвестициялау туралы заңының (ARRA) қабылдануымен күшейді. ARRA-ның бір тармағы (Экономикалық және клиникалық денсаулық үшін ақпараттық технологиялар туралы заң [HITECH] деп аталады) 2015 жылға дейін дәрігерлерге электрондық денсаулық сақтау деректерін енгізуге ынталандыру шараларын міндеттеді. АҚШ-тағы құпиялылықты қорғаушылар қағаздан электрондық медициналық жазбаларға көшу кезінде жеке деректерге рұқсатсыз қол жеткізуге қатысты алаңдаушылық білдірді. Денсаулық сақтау саласындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі Ұлттық координатордың кеңсесі (ONC) электрондық медициналық есепке алу жүйелері қолдана алатын қауіпсіздік шараларының бірі – мұндай жүйелерге кіруді бақылайтын парольдер мен PIN-кодтар, ақпаратты шифрлау және деректерге енгізілген өзгерістерді қадағалау үшін аудит жолы екенін түсіндірді. HIPAA құпиялылық ережесімен пациенттерге электрондық денсаулық сақтау деректеріне қол жеткізу міндетті түрде қамтамасыз етіледі. Бір зерттеу көрсеткендей, жыл сайын жеке медициналық деректерді жариялауға шамамен 25 миллион рұқсат беріледі. Алайда зерттеушілер бұл жағдайдың жаңа қауіпсіздік қауіптерін тудыратынын анықтады. Осы қауіпсіздік пен құпиялылыққа қауіп төндіретін кейбір факторлар – хакерлер, вирустар, құрттар және пациенттердің деректеріне жылдам қол жеткізуге қойылатын талаптардың күтпеген салдары, сондай-ақ кездейсоқ ашылу қаупі бар сезімтал терминдердің болуы. Бұл құпиялылық қауіп-қатерлері "бұлтты есептеудің" пайда болуымен күшейе түседі, яғни ортақ компьютерлік қуатты пайдалану. Денсаулық сақтау ұйымдары үлкен көлемдегі деректерді өңдеу үшін бұлтты есептеуді көбірек пайдалануда. Алайда, деректерді сақтаудың осы түрі табиғи апаттарға, киберқылмыстарға, технологиялық терроризмге және аппараттық ақауларға ұшырауы мүмкін. 2015 жылы денсаулық сақтау саласындағы ақпараттың бұзылуы барлық бұзушылықтардың 39 пайызын құрады. Денсаулық сақтау мекемелерін қауіпсіздік пен деректерді бұзудан қорғау үшін IT қауіпсіздігіне шығындар жұмсау және тиісті шаралар қабылдау қажет.

Денсаулықты тексеру жағдайлары

Денсаулықты тексерудегі жеке өмірге қатысты мәселелер жеке адамдар мен ұйымдардың үлкен алаңдаушылығын тудырса да, адамдардың күтетін жеке өмірін сақтау үшін заң шеңберінде жүзеге асырылып жатқан жұмыстың мөлшеріне онша назар аударылмады. Осы мәселелердің көп бөлігі "жеке өмір" терминінің абстракттылығында жатыр, себебі терминнің заң аясында, әсіресе, көптеген түрлі түсіндірмелері бар. Жеке өмірді сатумен айналысатындар екі топтан тұрады: бірі адамдардың жеке ақпаратын жинауға тырысады, ал екіншісі клиенттердің ақпаратын компания өнімдерін таңдау үшін пайдалануға бағытталған. 1974 жылғы Жеке өмір туралы заң жеке адамның келісімінсіз корпорациялардың қолжеткізе алатын ақпаратқа қатысты көбірек шектеулер енгізеді.

Денсаулық туралы ақпаратты қорғау

Денсаулық сақтау және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінен көмек болмағандықтан мүдделер қақтығысы туындады және бұл анық байқалады. Бір жағынан, кейбіреулер жеке өсуді маңыздырақ деп есептейді, ал екінші жағынан, басқалары сыртқы көздерден түсетін пайдаға көбірек мән береді. Осы екі топ арасындағы мәселелер тиісінше шешілмейді, нәтижесінде даулы заңдар мен олардың салдары пайда болады. Жеке мүдделер қоғамның жалпы мүддесінен жоғары қойылып, көбінесе өзімшілдік пен капиталдық құнды арттыруға бағытталған болып қарастырылады. Егер үкімет қазіргі заңнамаға қосымша өзгерістер енгізбесе, көптеген ұйымдар мен адамдар жеке медициналық ақпаратқа қол жеткізе алады. Дегенмен, оны іске асыру кезінде көптеген қиындықтар туды. Олардың бірі – әртүрлі штаттардағы бұрынғы заңдарға байланысты реттеу талаптарының үйлесімсіздігі. Бұл жаңа ережелер пациенттердің құпиялығын қорғау үшін, денсаулық сақтау туралы ақпараттың құпиялылығын сақтауға бағытталған кең ауқымды шешімдерді қарастыруға тиіс еді. Жаңа ережелердің мақсаттарына жеке адамның ақпараты тексерілген кезде хабарлау, медициналық жазбаларды түзету және ақпараттың жариялануын талқылау үшін байланысқа шығу мүмкіндігін сұрау кіретін еді.

Дәрігер мен науқас арасындағы қарым-қатынас

Науқастар медициналық ақпаратты дәрігерлерімен бөлісуге ниетті, бірақ олар қаржылық және құпия медициналық ақпаратты ұсынған кезде туындауы мүмкін құпиялылық бұзушылықтары туралы алаңдайды. Қорғауды жақсарту үшін үкімет ақпараттың құпиялылығын сақтау үшін қағидалар жасады – бұл процедуралар, ақпаратты жариялау және қорғау туралы ашықтық, сондай-ақ адамдардың ақпаратын қорғау үшін осы жаңа ережелерді бақылауды қамтиды. Американдық медициналық информатика қауымдастығы медициналық электрондық поштаны «медициналық кеңес, емдеу және кәсіби түрде алмасылатын ақпаратты жеткізу жолы» деп сипаттады; алайда, «көшбасшылық, тұрақтылық және ақпараттық қуат сипаттамасы» оның әсері әлі белгісіз болғандықтан маңызды рөл атқарады. Құпиялылық деңгейі өзгеріп жатқанына қарамастан, адамдар дұрыс диагноз қою үшін дәрігерлерімен көбірек ақпарат бөлісу қажеттігін сезінеді. Толық жүзеге асыру белгіленген денсаулық сақтау қызметкерлері дайындаған электрондық қорытындыны және пациент ұсынған жазбаларды қамтиды. Қорытындыда жеке тұлғаның аллергиясы, жағымсыз реакциялары, қабылдайтын дәрілері, егу шаралары, диагнозы және емделу жолдары туралы ақпарат болады. Пациент жазбалары жеке медициналық күнделік ретінде жұмыс істейді, оны тек жеке тұлға ғана көре және өңдей алады. Құндылығы бар жүйе адамдарға электрондық денсаулық сақтау тізіміне тіркелуді немесе тіркелмеуді таңдау мүмкіндігін береді. 2016 жылдың қаңтар айынан бастап, Денсаулық сақтау департаменті PCEHR атауын «Менің денсаулық сақтау тізімі» деп өзгертті.

Құпиялылық басқару

2012 жылғы «Жеке бақылаудағы электрондық денсаулық сақтау туралы» заң мен 1988 жылғы «Құпиялылық туралы» заң электрондық денсаулық сақтау туралы ақпаратты басқару және қорғау тәртібін реттейді. PCEHR жүйелік операторы 1988 жылғы «Құпиялылық туралы» заңда (Ұлттық) көрсетілген Ақпарат құпиялылығы қағидаларын, сондай-ақ қолданыстағы кез келген штаттық немесе аймақтық құпиялылық заңдарын сақтайды. Құпиялылық туралы мәлімдеме жүйе операторының жеке ақпаратты қалай жинағанын көрсетеді. Мәлімдемеде жиналатын жеке ақпараттың түрлері, ақпаратты пайдалану мақсаты және ақпаратты сақтау тәсілдері түсіндіріледі. Мәлімдеме жеке ақпаратты теріс пайдаланудан, жоғалтудан, рұқсатсыз қол жеткізуден, өзгертуден және жария етуден қорғау шараларын қамтиды.

Құпиялылық қауіпсіздік шаралары

Қауіпсіздік шараларына аудиттік іздер кіреді, осылайша пациенттер өз медициналық жазбаларына кім қол жеткізгенін және қол жеткізген уақытын көре алады. Басқа шараларға шифрлау, сондай-ақ қауіпсіз кірулер мен парольдерді пайдалану жатады. Пациенттердің жазбалары Medicare тағайындаған, IHI қызметін ұсынатын жеке денсаулық идентификаторы (IHI) арқылы анықталады.

Ұлыбритания

Ұлттық денсаулық сақтау қызметі электрондық медициналық жазбаларды көбірек пайдалануда, бірақ соңғы уақытқа дейін жалпы тәжірибелі дәрігерлер, NHS трасттары, стоматологтар және дәріханалар сияқты жеке NHS ұйымдары сақтаған жазбалар байланыстырылмаған еді. Әрбір ұйым өзі жинаған пациент деректерін қорғауға жауапты болды. Орталық деректер базасына дәрігерлік практикалардан анонимді деректерді алуды ұсынған care.data бағдарламасы, көп қарсылық тудырды. 2003 жылы NHS медициналық жазбалардың орталықтандырылған электрондық тізімін құруға көшті. Жүйе Microsoft құрған Ұлыбританияның Үкіметтік шлюзімен қорғалған. Бұл бағдарлама Электрондық жазбаларды әзірлеу және іске асыру бағдарламасы (ERDIP) деп аталады. NHS IT ұлттық бағдарламасы қауіпсіздіктің жетіспеуі және пациенттердің құпиялылығын сақтамауы үшін сынға ұшырады. Бұл елдің "есінен шығып, байқаусыз" бақылау қоғамына айналу қаупі туралы ескерту жасаған Ақпарат комиссарының ескертуіне себеп болған жобалардың бірі болды. Жеке куәліктерге қарсы шығатын топтар да орталықтандырылған тізімге қарсы науқан жүргізді. Газеттерде жоғалған компьютерлер мен жад-құрылғылары туралы жазбалар жиі кездеседі, бірақ одан да көп тараған және ұзақ жылдар бойы сақталған мәселе – қызметкерлердің өздеріне қатысы жоқ жазбаларға қол жеткізуі. Қызметкерлердің қағаз жазбаларды қарау мүмкіндігі әрқашан болды, және көп жағдайда жазбалардың қайда қол жеткізілгенін анықтау мүмкін емес. Сондықтан электрондық жазбалар кімнің қандай жазбаларға қол жеткізгенін қадағалауға мүмкіндік береді. NHS Wales Ұлттық интеллектуалды интеграцияланған аудит жүйесін құрды, ол "жергілікті денсаулық сақтау кеңестері мен трасттарының қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған автоматты түрде жасалған есептердің тізбегін ұсынады, сондай-ақ қол жеткізілген рұқсат заңды болмаған жағдайда кез келген әлеуетті мәселені дереу анықтайды". Maxwell Stanley Consulting компаниясы VigilancePro қолдауымен жұмыс істейтін Patient Data Protect жүйесін пайдаланады, ол адамның туыстарының немесе әріптестерінің деректеріне қол жеткізу сияқты үлгілерді анықтай алады.

Америка Құрама Штаттары

1974 жылдан бері АҚШ-та пациенттердің, дәрігерлердің және медициналық деректермен байланысты басқа да жауапты тұлғалардың жеке құқықтары мен қорғанысын нақтылайтын көптеген федералды заңдар қабылданды. Көптеген штаттар өз азаматтарының медициналық құпиялылығын одан да жақсы қорғау мақсатында өз заңдарын қабылдады. Медициналық құпиялылыққа қатысты маңызды ұлттық заң – 1996 жылғы Денсаулық сақтауды сақтандырудың портативтілігі және жауапкершілік туралы заң (HIPAA), алайда осы заңның қорғау құқықтарына қатысты көптеген пікір қақтығыстары бар.

1996 жылғы медициналық сақтандырудың ауыстырмалылығы мен есеп беру туралы заң (HIPAA)

Ең толық қабылданған заң – 1996 жылғы Денсаулық сақтандырудың тасымалдануы және жауапкершілік туралы заң (HIPAA), ол кейіннен 2013 жылғы Ақырғы Омнибус ережесінен кейін қайта қарастырылды. HIPAA медициналық құпиялылық үшін федералдық ең төменгі стандартты белгілейді, қорғалған денсаулық туралы ақпаратты (PHI) пайдалану және жариялау стандарттарын анықтайды, сондай-ақ бұзушылықтар үшін азаматтық және қылмыстық жазаларды қарастырады. HIPAA-ға дейін медициналық заңдармен тек белгілі бір топтар қорғалған, мысалы, ВИЧ жұқтырған адамдар немесе Medicare көмегін алғандар. Үкімет "емдеу, төлем және денсаулық сақтау мүмкіндіктері үшін" науқастың келісімінсіз оның денсаулық туралы ақпаратына қол жеткізуге рұқсат береді. Науқастар медициналық ақпаратты өздерінің дәрігерлерімен бөлісуге ниет білдіреді, бірақ олар қаржылық және басқа құпия ақпаратты жария етуге әкелетін бұзушылықтардан қорқады және кімге қол жеткізілім болуы мүмкін деген алаңдаушылықта болады.

Катрина даулы

HIPAA жеке тұлғалардың ақпаратын толық қорғамайды, себебі үкімет қажет деп тапқан жағдайларда белгілі бір ақпаратты жариялауға құқылы. Ұлттық қауіпсіздік мәселелері бойынша үкімет құпиялылық ережелерінен босатылған. HIPAA сондай-ақ, халық денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп төндіретін жағдайларда көмектесу үшін қорғалған денсаулық сақтау ақпаратын (PHI) жариялауға рұқсат береді, егер ақпаратты жариялау халықтың мүддесі үшін қажет деп есептелсе. Үлгілік Мемлекеттік Төтенше Жағдайлар Заңы (MSEHPA) үкіметке «ережелерді тоқтата тұру, мүлікті тәркілеу, адамдарды карантинге алу және вакцинацияны міндеттеу» өкілеттігін береді және денсаулық сақтау ұйымдарынан потенциалды денсаулық сақтау төтенше жағдайлары туралы ақпарат беруді талап етеді. Бұл жаңа мақсаттарды іске асыру әкімшілік алмасу кезінде (Клинтоннан Бушқа) қиындықтарға тап болды, сондықтан өзгерістерді сәтті жүзеге асыру қиын болды. Адамның ДНК-сының мүлікпен салыстырылу идеясы зерттеулер нәтижесінде жеке құпиялылыққа қауіп туған кезде пайда болды. Көптеген адамдар өздерінің генетикалық ақпаратының «басқа медициналық ақпараттан гөрі құпиялылығы жоғары, жеке және зиян келтіру қаупі бар» деп санайтын. Коннектикут штаты шешуге тырысқан мәселелердің бірі – келісімге қатысты мәселелер болды. Келісім шартында денсаулық сақтау жоспарлары мен медициналық ақпаратты өңдеу орталықтары жеке тұлғалардан келісім алуға міндетті емес, себебі жалпы провайдер келісім нысаны денсаулық сақтау ұйымдарына барлық медициналық ақпаратты жариялауға рұқсат береді.

Калифорнияға тән заңдар

Калифорния штатында Медициналық ақпараттың құпиялылығы туралы заң (CMIA) федералдық заңдарға қарағанда күштірек қорғау шараларын көздейді. HIPAA заңында CMIA сияқты штаттық заңдардың, HIPAA талаптары мен санкцияларынан басымдыққа ие екені нақты көрсетілген. Атап айтқанда, CMIA провайдерлерге, подрядчиктерге және денсаулық сақтау қызметтері жоспарлаушыларына алдын ала жазбаша рұқсатсыз жеке медициналық ақпаратты (PHI) жариялауға тыйым салады. Бұл медициналық құпиялылық заңдары, егер олар қамқорлық көрсететін ұйымның серіктестері болмаса да, жеке адамның жеке денсаулық деректерін (PHR) сақтаушыларға да жоғары стандарттар қояды. CMIA заңды бұзу үшін санкцияларды да белгілейді. Бұл санкциялар пациентке өтеу төлеу (компенсациялық шығын, жазалық шығын, адвокат ақысы, сот шығындары), сондай-ақ азаматтық және тіпті қылмыстық жауапкершілікке дейін жетеді. Сонымен қатар, Калифорния штатының Сақтандыру ақпараты мен құпиялылығын қорғау туралы заңы (IIPPA) сақтандыру өтінімдерінен және талаптарды қарау барысында алынған ақпаратты рұқсатсыз таратуға тыйым салу арқылы PHI-нің рұқсатсыз жариялануына қарсы қорғаныс жүргізеді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда жеке адамның жеке өмірін жақсырақ қорғау мақсатында денсаулық сақтау саласындағы ұйымдар үшін Денсаулық сақтау туралы ақпараттың құпиялылық кодексі (1994) арнайы ережелер белгілейді. Кодекс денсаулық сақтау ұйымдары жинаған, қолданған, сақтаған және жариялаған денсаулық туралы ақпаратты қамтиды. Денсаулық сақтау саласында бұл кодекс ақпарат құпиялылығы принциптерінің орнына қолданылады.

Нидерланды

Медициналық ақпаратты ұлттық деңгейде алмасу және электрондық пациенттік тізімдерге қол жеткізу жүйесінің енгізілуі Нидерландыда кең пікірталас тудырды.

Зерттеуге қатысушылардың жеке өмірі

Медициналық практиканы жүргізу немесе оның құрамында жұмыс істеу кезінде дәрігерлер медициналық немесе ғылыми қоғамдастықпен бөліскім келетін мәліметтерге ие болуы мүмкін. Егер осы мәліметтер таратылса немесе жарияланса, пациенттердің құпиялылығы сақталуға тиіс. Сол сияқты, пациенттерге тікелей медициналық көмек көрсетілмейтін медициналық зерттеулерге қатысушылардың да құпиялылығына құқықтары бар.

Болашақтағы зерттеулер

Медициналық құпиялылық маңызды құқық болып қала берсе де, құпиялылықты инновациямен теңестіру де өте маңызды. Пациенттердің деректерін құпиялылық бұзуларға жауап ретінде шектеу медицинадағы деректерге негізделген инновацияларды тежейді. Бұған қоса, бәсекелестік артықшылығы үшін деректерді құпия ұстау да түрлі мәселелер тудырып, медициналық тестілеулердегі прогресті баяулатуы мүмкін (мысалы, Myriad Genetics).