Кіріспе

Мысырлық ғалым Фарук әл-Баз (فاروق الباز, Pronunciation: ) (2 қаңтар 1938 жылы туған) – NASA-мен Айды ғылыми тұрғыдан зерттеуде және Аполлон бағдарламасын жоспарлауда жұмыс істеген мысырлық-америкалық ғалым және геолог. Ол Айдың геологиясын зерттеуге, Аполлон миссиялары үшін қону орындарын таңдауға және астронавттарды Айды бақылау мен фотосуретке түсіруге үйретуге жауапты болған бағдарламаның жетекші геологы еді. Ол Аполлон-11 Айға қону миссиясында және одан кейінгі Аполлон миссияларында маңызды рөл атқарды. Бала кезінде Меккеге жасаған қажырлы саяхатынан әсер алып, ол мұражайда қолмен ұстауға болатын Ай тастарын жасау идеясын ойлап тапты (Исламда Қара Тас – көктен жіберілген деп сендіріледі). Ол үйленген, төрт қызы мен жеті немересі бар. Фарук әл-Баз Мысырдың бұрынғы президенті Хосни Мубарактың аға кеңесшісі болды. Ол Бостон университетіндегі (Массачусетс штаты, Бостон қаласы) қашықтан зондтау орталығының ғылыми-зерттеу профессоры және директоры қызметін атқарды. Сондай-ақ, ол Египеттің Каир қаласындағы Айн Шамс университетінің Ғылым факультетінде геологиядан лекция оқыды. Қазір зейнеткерлікке шыққан, бірақ оның еңбектері әлі де құнды және университетте жоғары бағаланады. Ол сонымен қатар Америка геологиялық қоғамының Боулдердегі (Колорадо штаты) қорғаншылар кеңесінің және CRDF Global директорлар кеңесінің мүшесі. 2002 жылы Вашингтондағы АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының мүшесі болып сайланды – Аполлон миссиялары үшін қону орындарын таңдағаны және ғарыштан жер астындағы тұщы суды анықтаудың жаңа әдістерін жасағаны үшін.

Өмірбаян

Фарук Ел Баз 1938 жылдың 2 қаңтарында Шарқия губернаторлығының Загазиг қаласында мұсылман египеттік ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Оның отбасы бастапқыда Нил дельтасының Дакахлия губернаторлығындағы Эль-Сенбеллавейн орталығындағы Тукх-эль-Аклаам ауылынан шыққан.

Білім

Фарук көптеген мектептерге барды. 1958 жылы Айн Шамс университетінде оқыды. 1962-1963 жылдары Массачусетс технология институтында оқыды. Содан кейін 1964 жылы Миссури ғылым және технология университетінде оқыды. Ақырында, 2002 жылы Миссури ғылым және технология университетінде оқыды.

Жетістіктер

1961 жылы Миссури тау-кен және металлургия мектебінен (қазіргі Миссури ғылым және технология университеті) геология ғылымдарының магистрі дәрежесін алды. 1962-1963 жылдары Массачусетс технология институтында ғылыми зерттеулер жүргізген соң. Оның ерекше оқыту қабілетін Аполлон ғарышкерлері растады. Аполлон-15 барысында Айдың орбитасында алғаш рет айналып жүрген кезде командалық модульдің пилоты Альфред Уорден: "Патшаның [Фаруктың лақап аты] оқуларынан кейін, бұл жерде бұрын болғандай сезінемін" деді.

Аполоннан кейінгі кезең

1972 жылы «Аполлон» бағдарламасы аяқталғаннан кейін Эль Баз Вашингтондағы Смитсонов институтына қосылып, Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында Жер және планеталық зерттеулер орталығын құрып, басқарды. Сонымен қатар, ол Халықаралық астрономиялық одақтың Ай атауларын анықтау жөніндегі тобының мүшесі болып сайланды. Осы лауазымда ол айдың фотосуреттері арқылы ашылған ерекшеліктеріне ат қоюға қатысып келеді. 1973 жылы НАСА оны 1975 жылғы шілдеде өткен алғашқы Америка-Кеңес бірлескен ғарыш миссиясы – «Аполлон-Союз» сынақ жобасының (ASTP) Жерді бақылау және фотосуретке түсіру экспериментінің жетекші зерттеушісі етіп тағайындады. Назар Солтүстік Африканың Ұлы Сахарасы және Арабия түбегі сияқты құрғақ аймақтарды, сондай-ақ Жердің және оның мұхиттарының басқа да ерекшеліктерін суретке түсіруге бағытталды. Құрғақ ландшафттардың пайда болуы мен эволюциясын зерттеуге ерекше мән берген ол әлемдегі барлық ірі шөлдерге сапар шегіп, далалық деректер жинады. Оның маңызды сапарларының бірі 1979 жылы АҚШ пен Қытай қарым-қатынастарын жақсартқаннан кейін болды, ол американ ғалымдарының Қытайдың солтүстік-батысындағы шөлдерге алғашқы сапарын ұйымдастырды. Алты апталық саяхат туралы «National Geographic» және «Explorers Journal» журналдарында жарияланды. Шөлдің пайда болуы мен эволюциясы жөніндегі зерттеулерінің нәтижесінде ол Америка ғылым қауымдастығының (AAAS) мүшесі болып сайланды. 1982 жылдан 1986 жылы Бостон университетіне оқуға түскенге дейін ол Массачусетс штатының Лексингтон қаласындағы «Itek Optical Systems» компаниясының вице-президенті қызметін атқарды. Осы жылдары ол «ғарыш кемесінің» үлкен форматты камерасының түсірілімдерін пайдалануды бақылады. Эль Баз Америка геологиялық қоғамының, Дүниежүзілік ғылым академиясының (TWAS) және Ұлттық инженерлік академиясының (АҚШ) мүшесі болып сайланды. 1999 жылы Америка геологиялық қоғамының қоры (GSAF) құрғақ жерлерді зерттеудегі ең жақсы жетістіктерін жыл сайын марапаттау үшін Фарук Эль Баз атындағы шөл зерттеу сыйлығын тағайындады. 2007 жылы GSAF шөл зерттеулерін ынталандыру мақсатында Фарук Эль Баз атындағы студенттік ғылыми-зерттеу сыйлығын да құрды. 2011 жылдың сәуір айында ол телекоммуникация саласындағы кәсіпкер Нагиб Савирис құрған «Еркіндік Мысырлықтары» партиясына қосылды.

Шөлді зерттеулер мен теориялар

Бостон университетінде өткен 20 жылдық зерттеулерінде Ел Баз спутниктік суреттерді пайдаланып, шөл құрылымдарының пайда болуы мен эволюциясын жақсырақ түсінуге үлес қосты. Ол шөлдің адамның жасауы емес, маңызды климаттық өзгерістердің нәтижесі екенін дәлелдегенімен танымал. Оның зерттеулері радарлық суреттерді интерпретациялау арқылы Сахарада көптеген құмға көмілген өзендер мен арналарды анықтады. Бұл бұрынғы су жолдары жер бетіндегі ойыстарға дейін жетеді, онда ол жер асты суы болуы керек деп болжады. Осы деректерді талдауы нәтижесінде Египет, Оман және Біріккен Араб Әмірліктерінің (БӘӘ) шөлейт аймақтарында жер асты суының орналасқан жері анықталды, сондай-ақ Суданның Дарфур аймағында да болуы мүмкін (егер ол құрғап қалмаса).

Кувейт өзені

Ел Баз Арабия түбегінен Персия шығанағына дейінгі палео-ағын туралы хабарлағаннан кейін әлемдегі Әулие кітап зерттеушілерінің қызығушылығын оятты. Арабияның шөлдері арқылы бір кезде өзен ағып өткені және Тигр және/немесе Евфрат өзендерімен байланысы болған деген идея спутниктік деректерге, әсіресе 1994 жылғы Space Shuttle Endeavour миссиясы кезінде түсірілген радарлық суреттерге негізделген. Ел Баз суреттерді зерттеді және радар технологиясының жерге ену қабілетінің арқасында Кувейттен басталып, Арабияның солтүстігін батыстан шығысқа қарай кесіп өткен құрғаған өзеннің іздері құмның астында көрінетінін анықтады. Ол оны Кувейт өзені деп атады, бірақ ол көбінесе Уди Аль Батин деп танылады, ол Уди Аль Румманың бір бөлігі. Уди Аль Батин өзен жүйесі Диб Диба формациясының (морфологиялық және седименттік тұрғыдан алғанда аллювиалды жайылма шөгіндісіне ұқсас) қалыптасуына жауапты болуы мүмкін. Бұл өзен жүйесі шамамен б.з.д. 2500–3000 жылдары белсенді болған.

Гиза пирамидасы теориясы

2002 жылы National Geographic деректі фильмінде Эль Баз Гиза пирамидаларының пішініне жаңа түсінік ұсынды. Эль Баз ежелгі египеттіктердің пирамида тәрізді құрылыстарда жерленуін таңдауының себебі, олардың бұрынғы көшпелі өмір салтынан, Египеттің Батыс шөлінде көптеп кездесетін алып пирамида тәрізді жер бедерінің эрозияға төтеп беретінін білуінен болды деп санайды.

Марапаттар мен құрметтер

Ол көптеген құрметтер мен сыйлықтардың иегері, оның ішінде: Бостон халықаралық институтының «Алтын Есік» сыйлығы; Невада Шөлді зерттеу институтының медалі және Араб ойлау қорының «Пионер» сыйлығы. 1978 жылы американдық астрономдар Элеонора Хелин және Шелте Басс Паломар обсерваториясында ашқан 7371 Эль Баз астероиді оның құрметіне берілген.