Кіріспе
Солтүстік Түрікменстандағы қала, бұрынғы Хоразм астанасы Конье-Ургенч (; کهنه گرگانج, Kuhna Gurgānj, сөзбе-сөз "Ескі Гурганж"), сонымен қатар Ескі Ургенч немесе Ургенж деп те аталады. Бұл қала Түрікменстанның солтүстігінде, Өзбекстанмен шекарасынан оңтүстікке қарай орналасқан және шамамен 30 000 тұрғыны бар. Бұл Хоразм астанасы болған ежелгі Гурганж қаласының орны. Оның тұрғындары он сегізінші ғасырдың басында жаңа елді мекен құру үшін қаланы тастап кеткен, содан бері Конье-Ургенч өзгеріссіз сақталған. 2005 жылы Ескі Ургенчтің қираған орындары ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді.
Konye Urgench (; کهنه گرگانج, Kuhna Gurgānj, literally "Old Gurgānj"), also known as Old Urgench or Urganj, is a city of about 30,000 inhabitants in north Turkmenistan, just south from its border with Uzbekistan. It is the site of the ancient town of Gurgānj, which contains the ruins of the capital of Khwarazm. Its inhabitants deserted the town in the early eighteenth century in order to develop a new settlement, and Konye Urgench has remained undisturbed ever since. In 2005, the ruins of Old Urgench were inscribed on the UNESCO List of World Heritage Sites.
Шолу
Амударья өзенінің оңтүстік жағында орналасқан Ескі Үргенш – батыс және шығыс өркениеттерінің тоғысқан жері, ортағасырлық ең маңызды жолдардың бірі – Жібек жолындағы маңызды қала болған. Бұл Түркменстанның ең маңызды археологиялық орындарының бірі, кең аумақты қорғалатын ландшафт аймағында орналасқан және 11-16 ғасырларға жататын көптеген жақсы сақталған ескерткіштерді қамтиды. Оларға мешіттер, кервансарай қақпалары, бекіністер, мазарлар және минарет кіреді. Олардың архитектуралық стилі мен шеберлігі Иран, Ауғанстан және 16 ғасырғы Моғол империясының сәулет өнеріне әсер еткен.
Этимология
Атаниязов мынадай түсіндіреді: "Қытай тарихшыларының еңбектерінде, 10 ғасырдағы араб ғалымдарының еңбектерінде грузинше айтылуында кездесетін Юэ Гян есімі, Хорезмдік Гургандж түрінде қолданылған. Якуттың мәліметінше, "j" сөзі "ауыл" және "қала" деген мағынаны білдіреді, яғни "абат" сөзі сияқты. Гурген сөзінің ежелгі атауын ескере отырып, Гургандж топонимі "Гурген қаласы", "Гурген халқының қаласы" деген мағынаны білдіреді. Кейін Гургандж есімі Ургенч түрінде қолданыла бастады. Дегенмен, Гургенге немесе Гурганджқа не қатысты екені әлі де түсініксіз."
Тарих және дамуы
Куня Ургенч қашан құрылғандығы туралы нақты мәліметтер белгісіз, бірақ Киркмола төбесіндегі археологиялық қазбалар (оны́ң маңызды бекіністерінің бірі) қаланың б.з.б. 5-4 ғасырларда қалыптасқан күшті құрылымы болғанын көрсетеді. Ең ертерек жазбалардың бірінде 712 жылы Хорезмді арабтар басып алғаны айтылады, олар ирандық Хорезмдік Афригид әулетінің Кат қаласын жаулап алды. Қала 10-14 ғасырлар аралығында Хорезмнің астанасы ретінде маңызға ие болды, Катты ығыстырып шығарды. Гурджану маңызды сауда орталығы болды, атақ-даңқ мен халқының саны жағынан Бұхара сияқты Орталық Азияның көптеген қалаларымен бәсекелесті. Джорджания немесе Жорджания елдің "екінші астанасы" саналды. Ол Куня-Дарьяның шығыс жағындағы Вадак каналында орналасқан, бұл канал қазір Сарықамыш көліне құятын өзен арнасы болып көрінеді. Қаланың шығысында Гургандж бөгеті орналасқан, ол аймақты суарды және Оқсус өзенінің Каспий теңізіне құйылуын тоқтатты. 1221 жылы моңғолдар қала мен бөгетті қиратты, ал айналасы батпаққа айналды. Конья-Ургенч Жорджанияның орнында немесе оның жанында салынды. 1221 жылы Шыңғыс хан Орталық Азияға шапқанда қаланы қиратты, бұл оқиға адамзат тарихындағы ең қанды қырғынның бірі саналады. Көне ирандық Хорезм халқының көп бөлігі өлтірілді немесе қуылды, бұл Хорезмнің түркіленуіне жағдай жасады. Басқыншылықтың салдарына қарамастан, қала қайта жанданып, бұрынғы мәртебесін қалпына келтірді. 14 ғасырлық бербер саяхатшысы Ибн Баттута оны "түріктердің ең ірі, ең ұлы, ең әдемі және ең маңызды қаласы" деп сипаттады. Онда керемет базарлар мен кең көшелер, көптеген ғимараттар мен мол тауарлар бар еді. 1373 жылы Тимур Хорезмге шабуыл жасады, ал оның билеушісі Юсеф Суфи Тимурға бағынды. 1379 жылы Юсеф Суфи Тимурға қарсы көтерілді, Тимур Ургенчті тонады, ал Юсеф Суфи қаза тапты. 1388 жылы Үргенштің Суфи әулеті Тимурға қарсы тағы көтерілді; осы жолы Тимур Үргенчті толығымен қиратты, халқын қырғынға ұшыратты, қаланың суару жүйесін жойды және қала тұрған жерге арпа екті, тек бір ғана мешіт сақталды. Бұл, Амударья өзенінің арнасының күрт өзгеруімен бірге, Куня-Ургенчтің 16 ғасырға дейін құлдырауының бастауы болды, содан кейін ол аймақтық астана ретінде Хивамен алмастырылды және ақыры тастап кетілді. Бұл аймақты 19 ғасырдың басынан бастап түрікмендер мекендеді, бірақ олар негізінен ескі қаланың сыртында дамыды, оны зират ретінде пайдаланды. Алайда, қазір бұл практика тоқтатылды және қазба жұмыстары кезінде табылған шіріп бара жатқан қабір тастарын алып тастауға күш салынуда. Жаңа қала - Ургенч оңтүстік-шығысқа қарай, қазіргі Өзбекстан аумағында салынды. Ескі қаланың орнындағы алғашқы археологиялық зерттеулерді 1929 жылы Александр Якубовский жүргізді.
Археологиялық қалдықтар
Құния Үргенш қаласының жоспары жоғалып, қазірге дейін тек бірнеше ескерткіштер ғана сақталған. Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан көркем сәулет және құрылыс өнерінің нағыз, құнды үлгілері. Ескерткіштердің сақталу жағдайы әртүрлі, ал соңғы тридцать жылда, кеңес кезеңінде, дәстүрлі тәсілдер мен материалдарды пайдалана отырып, ең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілді.
Құтлуг-Тимур мұнарасы
Құтлуг Тимур мұнарасы, бұл жердегі ең әсерлі құрылым болар. Ол 11-12 ғасырларда салынған, биіктігі 60 метрге жетеді, бұл оны парктегі ең биік ескерткіш етеді. Оның негізіндегі диаметрі 12 метр, ал жоғарғы бөлігінде 2 метрді құрайды. Әшекей кірпіш өрнектері, оның ішінде куфи жазуларына сүйене отырып, мұнара Кутлуг Тимурдың 1330 жыл шамасында қалпына келтірген ертерек құрылыс болуы мүмкін.
Тұрабек-Ханум кесенесі
Құтлуг Тимурдың (1321-1336 жылдар аралығында билік құрған) әйелі Тұрабек ханның есімімен аталған бұл құрылыс ежелгі Гургенчтің солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол әсем дизайнымен және таңғажайып плиткалық әшекейлерімен ерекшеленеді, сонымен қатар кеңістікті жоспарлау және инженерлік шешімдері жағынан да жоғары деңгейдегі сәулет өнерінің туындысы болып табылады. Екеуі де визуалды, эстетикалық және рухани әсерге қол жеткізу үшін саналы түрде толыққанды пайдаланылған. Алғашқы құрылыс екі бөліктен тұрды: үлкен күмбезді зал және одан кіші зал. Үлкен зал сыртынан он екі қырлы, ішкі жағынан алты бұрышты, ал оның алдында кіреберіс есігі мен вестибюль орналасқан. Мавзолейдің ең әсерлі сәулеттік ерекшеліктерінің бірі – басты залды жабатын дөңгелек күмбез, оның беті түрлі-түсті мозаикамен жабылған. Бұл мозаика гүлдер мен жұлдыздардан құралған күрделі әшекейлік үлгілерді бейнелейді, аспанның көрнекі метафорасын жасап, әсемдік пен руханилықты ұштастырады. Тұрабек ханның өмір кезеңінде (шамамен 1330 жыл) салынған басқа ескерткіштерде бұндай архитектуралық ерекшеліктер, атап айтқанда жоғарыдағы әшекейлер кездеспейді, сондықтан ғимараттың нақты құрылыс мерзімін анықтау қиын. Алайда, мұндай ерекшеліктер кейіннен, түркі-моңғол тегінен шыққан Тимур билігі тұсында Орталық Азияда пайда болады. Мозаикалық фаянс сияқты жаңа технологиялар Тимурдың алғашқы құрылыстарында қолданылған, мысалы, Өзбекстанның Шахрисабз қаласындағы Ақсарай сарайы 1379 жылы салына бастап, 1404 жылға дейін аяқталмай қалған.
Қырқмола
Киркмолла – бұрынғы бекініс қызбасы. Ол Гургенчтің солтүстік-шығыс жағында орналасқан. Бұл жердің ерекше маңызы бар, себебі осы жерде б.з.б. 5 ғасырға дейін сақталған ең ерте керамикалық бұйымдар табылды. Ол 10-нан 14-ғасырларға дейінгі қалың саз кірпіш қабырғамен қоршалған және археологиялық қазба жұмыстарынан кейін ішінара қалпына келтірілген.
Наджм-ад-Дин әл-Кубра кесенесі, Сұлтан Әли кесенесі және Пириар Вали кесенесі кешені
Бұл кешен Куня-Ургенч жаңа қаласының орталығында, мұсылман зираты ішінде орналасқан. Наджм ад-Дин әл-Кубра мақбары 14 ғасырдың бірінші жартысында салынған және атын философ, суретші, дәрігер, шахмат шебері және Кубравия тариқатының негізін қалаушы генерал Наджм ад-Дин Кубрадан алған. Бұл Хорезмнің гүлдену дәуірінде, сондай-ақ моңғол шапқыншылығынан кейін қайта жаңартылған құрылыстардың бірі. 16 ғасырда билік еткен Сұлтан Әли мақбары оның қарама-қарсы жағында орналасқан. Бұл диаметрі 9,5 метр болатын алтыбұрышты ескерткіш. Наджм ад-Дин әл-Кубраның замандасы Пириар Вали мақбары соңғысының мақбарының батысында орналасқан және 13-14 ғасырларда салынған. Оның биіктігі 6,5 метр, ал ұзындығы 7,5 метр.
Арслан кесенесі
Іл Арслан – 1156-1172 жылдар аралығында билік құрған Хо Резмшах II Арсланның мазары деп те белгілі, сәулет өнерінің тамаша туындысы. 12 ғасырға жататын бұл мазар Гургенчтегі ең көне сақталған ескерткіш болып табылады. Ғимараттың пісірілген кірпіштен салынған кубоидты құрылысы Орталық Азиядағы ең ерте ислам мазарына, яғни 10 ғасырдың басында Бухарадағы Саманидтер мазарына ұқсас, бірақ жарты шар пішіндес күмбездің орнына көп қырлы конус тәрізді шатыры бар. Құрылыс кірпіш панельдерге бедерлі түрде ойылған өрнектермен, әдемі әріптермен жазылған нақыл сөздерді қамтитын фризбен және арабеск үлгісінің әртүрлі нұсқаларын көрсететін өсімдік мотивтерімен әсемделген. Күмбездің сәндік схемасы түркіз түсті жылтыр кірпіш плиткалармен жасалған, геометриялық өрнек құрайтын мозаикалық техниканы ұсынады. Соңғы ғылыми зерттеулерге сәйкес, бұл құрылыстың бір функциясы белгілі бір кезеңде су сақтауға арналған.
Ибн Хажиб кешені
Бұл ескерткіш Наджм ад-Дин әл-Кубраның талантты шәкірттерінің бірі – Ибн Хажибқа арналған. Ол ежелгі Үргеніштің батыс бөлігінде орналасқан және 14-тен 19-ғасырға дейінгі әртүрлі кезеңдерде салынған ескерткіштер кешенінен тұрады.
Ақ-Қала
Ақ-Кала – ортағасырлық Үргенш қаласының қираған қалдықтарының оңтүстік-батысында орналасқан бекініс. Оның қабырғаларының биіктігі 6-дан 8 метрге дейін жетеді, ал жоғарғы бөлігінің ені шамамен 2 метрді құрайды, және олар бір километрден астам созылып жатыр. Олар күнмен кептірілген саз кірпіштерден салынған, ал бұрыштары жартылай дөңгелек мұнаралармен безендірілген, сондай-ақ бекініс қабырғасының ішкі жағы тіреулермен нығайтылған.