Кіріспе

Гүлдер консерваториясы – Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Голден Гейт саябағында орналасқан сирек және экзотикалық өсімдіктер коллекциясын қамтитын жылыжай және ботаникалық бақ. 1879 жылы құрылысы аяқталғандықтан, ол саябақтағы ең көне ғимарат болып табылады. Бұл АҚШ-та салынған алғашқы муниципалитет консерваторияларының бірі және елдегі ең көне сақталған ағаштан салынған муниципалитет консерваториясы. Осы ерекшеліктерімен және оның тарихи, архитектуралық және инженерлік еңбектерімен байланысты Гүлдер консерваториясы Ұлттық тарихи орындар тізіміне және Калифорния тарихи орындар тізіміне енгізілген. Ол Калифорнияның тарихи ескерткіші және Сан-Франциско қаласының тағайындалған ескерткіші. Гүлдер консерваториясы қазір Голден Гейт саябағы бақтарының үш орнының бірі болып табылады, сондай-ақ Жапон шай бағы мен Сан-Франциско ботаникалық бағы да осы бақтардың құрамына кіреді.

Сәулет сипаттамалары

Гүлдер консерваториясы – Виктория дәуірінде салынған әсем жылыжай. Оның орталық күмбезінің биіктігі шамамен 18 метрге жетеді, ал одан таралатын қанаттарының жалпы ұзындығы 240 фут (73 метр) құрайды. Ғимарат Conservatory алқабына көрінетін көлбеу беткейде орналасқан. Құрылымдық элементтер негізінен төрт орталық немесе Тюдор аркасы арқылы біртұтас бейнеленген. Гүлдер консерваториясы ағаш қаңқадан тұрады, қабырғалары шынымен қапталған, ал негізі тас қаланған. Бүкіл құрылымның жоспары шығыстан батысқа қарай бағытталған, Е әрпіндей келген және кеңістігі шамалы. 18 метрлік орталық павильонға павильонның оңтүстік жағындағы бір қабатты, шынымен қапталған вестибюль арқылы кіруге болады, вестибюльдің шатыры екі еңкейген. Ротонданың шығыс және батыс жақтарында ағаш аркалармен тірелген симметриялық қанаттар орналасқан. Әр қанат L пішіндес, ал екі бөлігінің қиылысында куполалар орналасқан. Сегізбұрышты павильон арка тәрізді шатырды ұстап тұрады, оның үстінде клерсторий және күмбез бой көтереді. Клерсторийді ротонда ішінде орналасқан, жұптап орнатылған сегіз еркін тұрған, ағашпен қапталған, құйма темір бағаналар қолдайды. Павильон шатырының шығыс, батыс және оңтүстік жақтарынан үшкір шатыры бар люкстер шығып тұрады. Аркалық құрылымдық элементтердің арасында шыны панельдерді ұстап тұратын ағаш монтиндер орналасқан. Шыны панельдер бір-бірін жапқандай, черепица сияқты орналасқан және аркалардың қисығын қайталайды. Әр арканың құрылысы қарапайымдылығымен эстетикалық тартымды, сонымен қатар құрылымдық тұрғыдан да шеберлікпен жасалған, себебі ол ағаштың құрылыс материалы ретінде ең жақсы қасиеттерін пайдаланады және оның кемшіліктерін жояды. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, аркалық дизайн материалдың механикалық қасиеттерін ескереді. Ағаш дәнінің бойымен ең мықты, ал басымен ең әлсіз болады. Құрылымдық жүктемеге ұшыраған әлсіз басын азайту үшін қысқа аркалық бөліктер және аз радиустар қолданылған. Арканы бір-біріне ұқсас кішкентай ағаш бөліктерінен құрастыру тиімді болды. Бұл машина жасаушыға машиналарды нұсқаулар мен шаблонмен орнатуға мүмкіндік берді, сондықтан көптеген аркалық бөліктерді кесу оңай болды. Сонымен қатар, әр арканың жеке бөліктерінің радиусы аз болғандықтан, конструкция үшін аз материал қажет болды. Ағаштарды салыстырмалы түрде тар енді пайдалану арқылы иіліп кету мүмкіндігі де азайтылды. Сонымен қатар, аркалық бөліктердің кішігірім мөлшері оларды оңай сақтауға және тасымалдауға мүмкіндік берді, сондықтан тасымалдау да тиімді болды. Ағаш аркалар мен олардың құрылыс әдісі, декоративтік ағаш өрнектері және ерекше жабысқан шынылар консерваторияның ерекшелігін анықтайды. Басты ерекшеліктерге әшекейлік және құрылымдық ағаш өрнектері, аркалардың жасалу әдісі, жабысқан шыны жүйесі, желдету жүйесі және ғимараттың орналасуы мен сыртқы ландшафты кіреді.

Консерваториядағы бөлмелер

Шыны үйлер галереясы: Шыны үйлер бөлмесінде әртүрлі ерекше өсімдіктер орналасқан. Өсімдіктерді ұстап тұрған қазандықтар мен ыдыстар әлемнің әртүрлі суретшілерімен жасалған. Бұл бөлмеде өсімдіктердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін температура жоғары ұсталады. Шыны үйлер галереясы викториялық сәулет стилінде салынған және 19 ғасырдағы тропикалық емес аймақтарда тропикалық өсімдіктерді көрсету идеясын ұстанады. Бұл бөлмеде банан, кофе және корица сияқты танымал өнімдер беретін өсімдіктер де бар. Өсімдіктер ауадан және жоғарыдағы ағаштардан тамған судан ылғал жинап алады. Бөлменің биіктігі теңіз деңгейінен жоғары орналасқандықтан (3000–10000 фут), ол Төменгі Галереядан салқын (шамамен 65°F) және тұманды жүйе арқылы жоғары ылғалдылықта ұсталады, себебі биік тропиктерде жылына 200 дюйм жаңбыр жауады. Сондықтан, бөлмеде ыстық және ылғалды ортада өсетін көптеген ет жейтін өсімдіктер өседі. Топырақ көбінесе қоректік заттарға кедей, ал ет жейтін өсімдіктер өте ылғалды ауадағы судың конденсациясы арқылы ылғалды болып қалады. Ландшафт сәулеті мамандығы 19 ғасырдың соңында кеңейді, ал парктік дизайн осы жаңа мамандықтың маңызды бөлігіне айналды. Сонымен қатар, қалалық ортада табиғи ортаға деген қажеттілік осы кезеңде өсімдіктер ғылымын кәсіби және әуесқойлар арасында зерттеуді күшейтті. Қала тұрғындары үшін қалалық ортада кездеспейтін өсімдіктер әлемінің шедеврлерін тамашалауға мүмкіндік беретін шыны үйлер немесе консерваториялар пайда болды. Қалалық әкімшіліктер мен жеке тұлғалар осы құрылыстарды салуға көп уақыт пен қаржы жұмсады, олар "табиғат театрлары" деп аталды. 19 ғасырдағы шыны үйлер қала тұрғындарының табиғатты қалалық өмірге жақындату ниетінен туындады. Бұл құрылыстар қалалық, қоғамдық және жартылай қоғамдық орындарда танымал болды. Еуропада осы құрылыстар танымал болған сайын, шыны үйлер үлкен ауданда және берік материалдардан салына бастады. Инженер Джозеф Пакстон (1803–1865) консерватория құрылысының дамуына зор әсер етті. Оның құрылыстары шыны және металл шатыр жүйесін қажет етті, ал бұрынғы құрылыстар көбінесе ағаш және шыныдан салынған. Оның материалдарды таңдауы шыны үйлерді әлдеқайда үлкен көлемде жобалауға мүмкіндік берді. Оның ең танымал мысалы – 1851 жылғы әлемдегі алғашқы Халықаралық көрмедегі Кристалл сарайы. Еуропаның басқа аймақтарында Гектор Хорео 1847 жылы Франциядағы Лион консерваториясы сияқты шыны мен темірден жасалған бірнеше консерваторияларды жобалады. Германияда Август фон Войт 1860 жылы Мюнхендегі Ескі ботаникалық бақтағы Ұлы Пальма үйін жобалады. Тағы бір маңызды мысал – Лондонның Кью корольдік ботаникалық бағындағы Пальма үйі. Шыны мен темірдің құрылыс материалдары ретінде кеңінен қолданылуы шыны үйлердің дамуына да әсер етті. Кристалл сарайының салынуынан кейінгі онжылдықтарда ірі еуропалық шыны үйлер мен консерваторияларды салу үшін ағаш конструкциялық элементтерді пайдалану азайды. Көптеген өндірушілер көптеген өсімдік түрлерін сәтті өсіру үшін қажетті ылғалды жылудың ағаш конструкциялық элементтерін қысқа мерзімде жойғанын анықтады. Еуропалық үлгілерге еліктеп, 19 ғасырдың ортасында бай американдықтар жеке меншіктерінде консерваториялар салуға кірісті. Бұл құрылыстар көпшілікке ұнады және Калифорнияның ерте тарихында кең таралды. Викториялық Калифорнияда әртүрлі пішіндер мен өлшемдердегі құрылыстар салынды, олар тұрғын үйге тіркелген шыныдан жасалған қанаттан бастап үлкен күмбезді немесе бөлінген шыны үйлерге дейін болды. Жеке меншіктерінде консерваториялар салған бай калифорниялықтардың мысалдары: А. К. П. (Албион Кит Пари) Хармон, оның Окленд-Лейк-Меритт-эстеті (кейін Лейксайд-парк болды); Фредерик Дельгер; Фрэнк М. Смит; Дариус Огден Миллс (Миллбрай); және Лютер Бербанк, өсімдіктердің өсіп-өнуімен тәжірибелері үшін (Санта-Роза). Бұл мысалдардың барлығында ағаш конструкциялық элемент ретінде қолданылған.

Консерватория

Лондонның Кью бақшасының үлгісі бойынша екі консерватория үшін материалды 1876 жылы эксцентрикалық бизнесмен, фортепиано жасаушы және ғылымды қолдаушы, табысты жылжымайтын мүлікке инвестиция жасаған Джеймс Лик сатып алған. Лик материалдарды Нью-Йорк штатының солтүстігінде орналасқан жылыжайлар өндіруші Lord & Burnham компаниясынан сатып алған деп саналады, және олар құрастырмалы түрде жіберіліп, сол жерде жиналды. Бұл компанияның алғашқы ірі сатылымы болды. 33 тонна шыны, Лик жалдаған кемемен – Нью-Йорктен, Хорн мүйісін айналып, Сан-Франциско шығанағына жеткізілді. Жылыжайдың нақты сәулетшісі белгісіз. Сан-Франциско қалалық кітапханасында 1957 жылы оның туысы Артур С. Багби жазған «Сэмюэл Чарльз Багби туралы ақпарат» деген құжат сақталуда. Бұл құжатта сәулетші Сэмюэл Чарльз Багби, оның жұмыстарына Лиланд Стэнфорд пен Чарльз Крокердің үйлері және Мендосино пресвитериан шіркеуі кіретіні, сонымен қатар Гүлдер консерваториясын да жобалаған болуы мүмкін екені көрсетілген. 1879 жылдың сәуір айында ашылған консерваторияда сирек және тропикалық өсімдіктердің көптеген түрлері болды, оның ішінде алып су лилиясы (Victoria regia) – сол кезде АҚШ-тағы жалғыз белгілі дана.

Ағаш пен темір

Гүлдер консерваториясы 19 ғасырдың соңында кең таралған темірден емес, ағаштан салынған, себебі батыста ағаш көп болды. Құйма темірден жасалған жылыжайлар 1880 жылдарға дейін Америкада кеңінен өндірілмеген. Материалдарды талдау көрсеткендей, консерваторияның ағаш конструкциясы Калифорния жағалауының Редвуд ағашынан жасалған. Осы кезеңдегі тағы бір белгілі американдық ағаш консерваториясы – Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласындағы Линдхерст. 1869 жылы егіннің алғашқы иесі Джордж Мерит ағаштан салған Линдхерст консерваториясы 1880 жылы өрттен қирады. Егіннің екінші иесі Джей Гулд 1881 жылы консерваторияны қайта салды және жергілікті Lord & Burnham фирмасын шақырды, ол Нью-Йорк штатының солтүстігінен Ирвингтон қаласына, Гудзон өзені бойындағы клиенттерге жақын болу үшін көшіп келген.

Консерватория қазір Солтүстік Америкадағы ағаш және шыныдан жасалған ең көне, жұртқа ашық консерватория болып табылады.

Жөндеу науқаны

Гүлдер консерваториясы өмірі бойында бірнеше жөндеу науқанына ұшырады. Ғимараттың ортасында орналасқан Пальма бөлмесі 1883 жылы өрт салдарынан ауыр зақым көрді. Осы кезде оның күмбезі толығымен қайта жаңартылды. 1906 жылғы жер сілкінісінен кейін ол аз ғана зақымдалды. 1918 жылы тағы бір өрт құрылысқа нұқсан келтіргеннен кейін, қажетті жөндеу жұмыстары жүргізілді, бірақ олар толыққанды тіркелмеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғимаратқа едәуір құжатталған жөндеулер жасалған жоқ, сол кезде ағаш конструкциялардың, соның ішінде арқалық элементтердің бір бөлігі ауыстырылды. 1959 жылы ғимарат периметріндегі шыны қабырғалардың негізіндегі ағаш терезелер бастапқы құрылымның пішініне сәйкес құйылған бетон панельдермен толтырылды. 1964–65 жылдары Пальма бөлмесінің люкарнасы қайта құрылды. Осы аймақтағы бағаналар, арқалар және терезе табандары қысыммен өңделген қызыл ағашпен ауыстырылды. Сондай-ақ, осы уақытта аркаларды жабатын сыртқы жиек қаптамасының 500 фут (шамамен 152 метр) бөлігі де ауыстырылды. 1978–1982 жылдар аралығында тозығы жеткен ағаш конструкцияларға күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Осы кезеңде жөнделген аймақтар 1960 жылдардағы люкарна жөндеулерімен қабаттаспады. Жалпы алғанда, 1914 жылдан кейін көптеген күтім жұмыстары тек қауіпсіздік қатері туғанда, механикалық жүйелерге жөндеу қажет болғанда немесе ғимараттың сыртқы түрі нашарлағанда ғана жүргізілген сияқты. Жоспарлы техникалық қызмет көрсетудің жоқтығы құрылыс материалдарының өнімділігіне әсер етеді. Ағаш, әсіресе, шірудің алдын алу үшін бояу жабындарына дұрыс күтім қажет. Бұл ғимаратта ылғалды орта болғандықтан, ішкі және сыртқы жабындардың жағдайын сақтау маңызды. Судың жасырын қуыстарға жиналуын болдырмау үшін, мысалы, су өткізбейтін элементтерге де күтім жасау қажет. Сондықтан ғимаратта шірудің пайда болуы және оның ағаш элементтеріне уақыт өте келе күрделі жөндеулер қажет болуы таңқаларлық емес, өйткені оның күтім тарихы біршама ретсіз болды.

Алғашқы жылдар

Консерватория салынғаннан кейінгі алғашқы жылдары, ғимараттың өзіне де, оның өсімдіктер жинағына да үздіксіз күтім қажет болды. Бұған пеш бөлмесіндегі қазандықты жөндеу, желдеткіштерді орнату және цемент еден төсеу кірді. Осы кезде консерваторияда түрлі-түрлі 9000-нан астам өсімдік болды.

1883 жылғы өрт

1883 жылдың қаңтар айында консерватория өртеніп, ең көп зардап басты күмбезге тиді. Дәлелдер өрттің пештен туған қатты ыстықтан бастау алғанын көрсетеді. Чарльз Крокер жөндеу жұмыстарына 10 000 доллар сыйлады. Жаңадан салынған күмбезге клерсторий қосылды. Алғашқы күмбез дөңгелек пішіндес болса, жаңа күмбез классикалық күмбез сияқты көрінеді және 2 метрге көтерілді. Қосымша қаржы Ричард және Рода Голдман қорынан түсті.

Сауалнама нәтижелері

Ағаш зақымдануы, көбінесе осал жерлерде, мысалы, аркалар мен мантиндердің ашық ұштарындағы ағаш талшықтарында және ағаш конструкцияларының қиылысқан жерлерінде болды. Ғимараттағы ылғал ағаш зақымдануына ықпал етті. Ғимараттағы ылғал деңгейі екі жағдайдың салдарынан артты. Біріншіден, ғимараттың табиғи желдету жүйесі бұрынғы жөндеу жұмыстары кезінде алынып тасталған. Алғашқыда төменгі қабырға бөлігінде орналасқан желдеткіштер толықтырылып, кейбір шатыр желдеткіштері істен шыққан. Желдеткіштер арқылы ауа ағыны болмады, бұл судың булануына көмектесер еді. Екіншіден, ғимараттың сыртынан жаңбыр суының енуі, нашар немесе тозығы жеткен гидроизоляция салдарынан, ағаштағы ылғал деңгейін жоғарылатты. Аркалардың сыртқы жағын жапқан мыс қаптамасы, ылғалдан қорғаумен қатар, мыс оксидтері арқылы ағаш шіруін тежейтін биоцидтік қасиеттері болуы мүмкін.