Кіріспе

Канада орденіне тағайындау – Канада азаматтары немесе белгілі бір шетелдіктердің Канада орденіне қабылдану процесі болып табылады, бұл Канаданың наградалар жүйесіндегі екінші ең жоғары азаматтық наградасы. Кез келген тірі канадалық немесе шетел азаматы тағайындауға ұсынылуы мүмкін, бірақ Канада орденінің кеңесші кеңесі мен Канаданың генерал-губернаторы тағайындау туралы соңғы шешімді қабылдайды. Орденмен марапатталғандар, егер олар тағайындалғаннан кейін Канадаға немесе жалпы адамзатқа көрнекті қызмет көрсетуді жалғастырса, орденнің жоғары дәрежесіне көтерілуі мүмкін.

Құқықтық негіздеме

Канада орденінің Конституциясының тоғызыншы параграфы орденге тағайындалу шарттарын анықтайды. Барлық тірі канадалықтар орденнің үш деңгейінің кез келгеніне үміткер бола алады, бірақ федералды және провинциялық саясаткерлер мен судьялар, олар қызметте жүргенде, бұл ережеден тыс. Бірдей құрметті іс-әрекет жасаған бірнеше адам да орденге қабылдануға лайық; мысалы, Rush тобының үш мүшесі де (Гедди Ли, Алекс Лифесон және Нил Пирт) орденнің офицері болып тағайындалды – бұл топтың, жеке тұлғаның емес, алғашқы рет орденге қабылдануы болды. Балалар тобының үш мүшесі – Шарон, Лоис және Брам (Шарон Тростин Хэмпсон, Лоис Лилиенштейн және Брамвелл Моррисон) да орденнің мүшелері аталды. Лилиенштейн американдық азамат болғандықтан, ол құрметті мүше болып тағайындалды. Өмір бойы мақұлданған, бірақ тағайындалу туралы жарияланбаған немесе орденмен марапатталмаған жаңа мүше, қайтыс болған жағдайда, сондайша да марапатталуы мүмкін. 2005 жылы журналист Питер Дженнингстің тағайындалуы осылай жарияланды; оның қызы Элизабет Дженнингс 2006 жылдың қазан айында әкесінің атынан орденнің белгісін қабылдады. Орденмен марапатталған ең үлкен жастағы адам – 1999 жылы орденмен марапатталған 106 жастағы Корнелиус Вибе. Көбінесе, бұрынғы премьер-министрлер сияқты, саяси ықпалы бар тұлғалар саясаттан кеткеннен кейін орденмен марапатталады. Джон Дифенбекер Канада орденіне ие болмаған жалғыз тірі бұрынғы премьер-министр болды; 1963 жылы Лестер Б. Пирсонға премьер-министрлік лауазымын жоғалтқаннан кейін Дифенбекер парламент мүшесі болып қалды және 1979 жылы қызметте жүріп қайтыс болды, орденге ие болуға мүмкіндік алмады. Эд Бродбент, бұрынғы Жаңа демократиялық партияның жетекшісі және Джо Кларк, бұрынғы премьер-министр сияқты басқалары да саясаттан кеткеннен кейін орденмен марапатталды, бірақ кейін сайлауға қайта қатысты. 2011 жылға қарай орденге ие 15 сенатор болды: Томми Бэнкс, Ромео Даллер, Тревор Эйтон, Ирвинг Герштейн, Нэнси Грин, Серж Джоял, Уилберт Кён, Жан Лапонте, Сандра Лавлейс Николас, Фрэнк Махович, Дональд Оливер, Келвин Огилви, Нэнси Рут, Хью Сегал және Памела Уоллин. Сонымен қатар, премьер-министрлер қызметтен кеткеннен кейін орденмен марапатталатындай, Роберт Ташеродан бастап Канаданың барлық бас судьялары Қауымдастыққа айналды. Салтанатты саяси лауазымды атқаратын адамдар (мысалы, парламент сержанты) мемлекеттік қызметкерлер саналады және олар осы лауазымда жүргенде орденмен марапатталуы мүмкін. Канада орденінің мүшелері Канаданың провинциялық немесе аумақтық ордендеріне қабылдануына ешқандай шектеу жоқ. Мысалы, Гордон Лайтфут Канада орденінің серігі және Онтарио орденінің мүшесі, ал Монреальде туған, бірақ кейінгі жылдары Онтариода тұрған Оскар Петерсон бір мезгілде Канада орденінің серігі, Квебек ұлттық орденінің кавалері және Онтарио орденінің мүшесі болды. Медиа магнаты Конрад Блэк, Кроссхарбор бароны Блэк, Канада азаматтығы жоқ Канада орденінің жалғыз мүшесі болды. Блэк 1990 жылы орденнің офицері болып тағайындалды және 2001 жылы Лордтар палатасына тағайындалуына кедергі келтіретін саяси қиындықтарды жеңу үшін Канада азаматтығынан бас тартты. Блэк 2007 жылы пошта арқылы алаяқтық жасағаны үшін сотталды. 2014 жылдың 31 қаңтарында генерал-губернатор Дэвид Джонстон оны Канада орденінен шеттету туралы шешім қабылдады.

Тағайындау, қайта қарау және тағайындау

Канадалық құрметтер жүйесін басқаратын Ридо-холлдағы Құрметтілер канцеляриясы жыл бойы кез келген адамға Канада орденіне үміткерлерді ұсынуға мүмкіндік береді. Ұсыну формасы толтырылады – үміткердің өмірі мен жетістіктері туралы мәліметтер, ұсынушы мен үміткердің ақпараты (туған күні, азаматтығы, мекенжайы және қызметі сияқты) және үміткерді қолдайтын үш адамның аты-жөні көрсетіліп, Канцелярияға жіберіледі. Канцелярияға келгеннен кейін, үміткердің және ұсынушының жеке құпиясын сақтау үшін хат ешкімге хабарланбай файлда сақталады.

Жолдас

Қауымдастыққа қабылдану үшін, адам "өте жоғары деңгейдегі, әсіресе Канадаға немесе жалпы адамзатқа қызмет етудегі ерекше жетістіктері мен еңбегімен" көзге түсуі керек. Орденнің құрылымы екі адамның орденнің ерекше қауымдастары болып автоматты түрде тағайындалатынын бекітеді: генерал-губернатор және оның әйелі (немесе күйеуі). Генерал-губернатор мен оның әйелі (немесе күйеуі) қайтыс болғанға дейін орденнің қауымдастары болып қала береді. Егер қауымдастардың ең көп саны – 165 жеткен болса, қауымдас қайтыс болғанда, отставкаға шыққанда немесе орденнен шығарылғанда бос орын пайда болғанға дейін тағайындамалар тоқтатылады. Жыл сайын 15 адамға дейін тікелей қауымдас ретінде тағайындалуы немесе офицерлік дәрежеден қауымдасқа көтерілуі мүмкін; алайда, қазіргі уақытта тірі 4 құрметті қауымдас 165 адамның жалпы санына кірмейді. Эдвард Шрейер, Лили Шрейер, Герда Хнатышин, Диана Фаулер ЛеБланк, Адриен Кларксон, Джон Ралстон Саул, Микаэль Жан, Жан Дэниел Лафонд, Дэвид Джонстон, Шарон Джонстон, Джули Пайетт, Мэри Саймон және Уит Фрейзерден құралған лауазымдық қауымдастар қауымдастардың ең көп санына есептелмейді. 1997 жылдан бастап, 2011 жылы генерал-губернатор болып тағайындалғанға дейін Дэвид Джонстон қауымдас лауазымына толыққанды тағайындалған.

Қызметкер

Адам "жоғары дәрежедегі жетістіктері мен еңбегі, әсіресе Канадаға немесе жалпы адамзатқа көрсеткен қызметі" үшін офицер дәрежесіне тағайындалуы мүмкін. Компаньон дәрежесінен өзгеше, бір уақытта белгілі бір саны офицерлердің болуына шектеу қойылмаған, алайда генерал-губернатор әр жыл сайын құрметті тағайындауларды есептемегенде, ең көп алпыс төрт офицерді тағайындай алады. Адам мүше дәрежесінен өкілдікке көтерілу арқылы немесе тікелей офицер дәрежесіне тағайындалу арқылы офицер бола алады.

Мүше

Адам "нақты бір қоғамға, топқа немесе қызмет саласына көрнекті үлес қосқаны үшін" Мүше дәрежесіне тағайындалуы мүмкін. Бір уақытта қанша Мүше тірі болатынына шектеу жоқ, алайда Бас губернатор жылына 136 Мүшеге дейін тағайындауға құқылы.

Құрметті

Канадалық емес адам барлық үш дәрежеде мүшелікке үміткер бола алады; алайда, генерал-губернатор жылына осы тағайындаулардың тек бесеуін ғана жасай алады. Құрметті мүшелерге тағайындалған атауларын қолдануға және белгілерін жұртқа көрсетуге рұқсат беріледі.

Тағайындау

Құрметті канцлерлік кеңсеге үміткердің ұсынысы түскеннен кейін, оны Канада орденінің консультативтік кеңесі қарастырады. Кеңес мүшелері әрбір ұсынысты өз отырыстарында бағалап, дауыс береді. Отырыс соңында олардың ұсынымдары генерал-губернаторға жіберіледі. Генерал-губернатор ұсынымдарды бекітіп, орденге мүшелерді тағайындау туралы жарлыққа қол қояды. Канада орденіне енгендердің есімдері жылына екі рет жарияланады: біріншісі – Жаңа жыл күні (1 қаңтар), екіншісі – Канада күні (1 шілде).

Инвестиция

Индукция рәсімдерін әдетте генерал-губернатор Оттавадағы Ридо залында немесе сирек жағдайларда патшайымның өзі жүргізеді. Елизавета II өзінің алғашқы Канада орденінің табыстау рәсімін 1973 жылғы тамызда Ридо залында өткізді. 2002 жылғы рәсім Канада генерал-губернаторларының 50 жылдығын атап өту үшін Галифакстың 21-ші құрсауында өтті, бірақ белгілердің Ридо залында табыс етілмеуінің ең көп кездесетін себебі – алушының Оттаваға саяхаттауға мүмкіндігінің болмауы. Мысалы, 1980 жылы белсенді спортшы Терри Фокс емдеуге келмейтін қатерлі ісіктен қайтыс болған кездегі жағдайды қарастыруға болады. Тағы бір мысал – 2003 жылғы әнші-күйші Гордон Лайтфут жағдайы: 2002 жылы концерт алдында Лайтфут ауыр іш қансызданудан зардап шекті, нәтижесінде ол бірнеше ай ауруханада жатты. Өлімге жақын екені хабарланғаннан кейін Лайтфут серік дәрежесіне көтерілді. Оның денсаулығы саяхаттауға мүмкіндік бермегендіктен, Адриен Кларксон Торонтоға ұшып барып, оған ауруханадағы жеке рәсімде белгілерді табыс етті. Сол сияқты, 2000 жылы 100 жасқа толған патшайым анасы Елизавета Лондондағы Кларенс Хауста құрметті серік атағын алды. Жамбас сүйегін алмастырудан кейін жазылып жатқан патшайым анасына белгіні қоюдың орнына, Кларксон Оның Ұлылығының белгісін тапсырды. Патшайым жеке рәсімнен кейін арнайы түскі ас кезінде оны мойнына ілді. Индукция рәсімін басқа адамға, мысалы, вице-губернаторға жүктеуге болады, 2002 жылы Мервин Уилкинсонды Британдық Колумбияның сол кездегі вице-губернаторы Иона Кампагноло орденге қабылдаған кездегідей. Табыстау рәсімдерін кейінге қалдыруға да болады, мысалы, Уэйн Гретцкидің жағдайында, ол 1984 жылы мұзды хоккейге қосқан үлкен үлесі үшін офицер дәрежесіне тағайындалды. Алайда, рәсімдер әрқашан оның хоккей кестесімен келіспегендіктен, Гретцки 13 жылдан астам уақыттан және екі генерал-губернатордан кейін ғана жеке өзі орденге ие бола алды. Тағайындау мен табыстау арасындағы ең ұзақ кешігу – В. Брюс Хатчисонның 23 жылдық кешігуі. Хатчисон 1967 жылғы шілдеде тағайындалды, бірақ салтанатты рәсімге 1990 жылғы сәуірде ғана қатысты. Кларксон Канаданың генерал-губернаторы болғанға дейін Канада орденінің индукциялары көбінесе Ридо залынан немесе генерал-губернатордың екінші резиденциясы – Ла Ситадельден тыс жерде өткізілмейтін еді. Өкілеттігі кезінде Кларксон Сент-Джонс (Ньюфаундленд және Лабрадор) және Ванкувер (Британдық Колумбия) сияқты қалаларда толыққанды табыстау рәсімдерін өткізді. Сондай-ақ, ол кейбір жағдайларда, оған немесе алушыға саяхаттау қиын болғанда, басқа адамдарға міндетті жүктеуімен де белгілі болды.

Тағайындаудағы саясаткерлердің рөлі

1970 жылдарға дейін орденге арнаулы тағайындамалар Кабинеттің мақұлдауынан өтуі керек еді. Бұл бюрократиялық кедергі 1980 жылдарға дейін орденге арнаулы тағайындамалардың болмауына себеп болды. 1972 жылы Джон Гриерсонның Кабинет тарапынан орденнің бірінші арнаулы серігі ретінде бекітілуі күтілді және оның тағайындалуы туралы хабарлама Кабинеттің бекітуінен бұрын дайындалды. Алайда, Гриерсон тағайындалуы ресмиластырылмастан бір күн бұрын қайтыс болды. Осы оқиға рәсімді толық Кабинеттен Сыртқы істер министріне беруге ықпал етті. Канада орденіне тағайындау процесі британдық құрмет жүйесіндегі әдеттегі белсенді партиялық ықпалдан көбінесе алыстатылғанымен ерекшеленеді. Көптеген елдерден айырмашылығы, белсенді федералды және провинциялық саясаткерлер сайлаудан шыққаннан кейін ғана орденге қабылдануы мүмкін. Дегенмен, кейбір жағдайларда Төменгі палата араласу қажет деп санады. Ең танымал (және мүмкін ең табыстысы) – Зена Ширдоун, орденге алғашқы арнаулы тағайындама. Ширдоун «Канадалық Капер» кезінде бірнеше ай бойы төрт американдық дипломатты өз үйінде жасырды. Схемаға қатысқан басқа адамдар орденге қабылданса, Ширдоун қабылданбады. Оның тағайындалуы оның Канада азаматы болмағандықтан кейінге қалдырылды. Флора Макдональд Ширдоун орденге мүше болуға лайық екендігі туралы Төменгі палатадан рұқсат алып, одан кейін ғана оның тағайындалуы туралы ойлануға батылды. Сондай-ақ, Төменгі палатаның кейбір мүшелері өздерінің округтерінде орденге қабылданған адамдарды құттықтау үшін жиі тұрады. Палата спикерлерінің кейбіреуі бұл практиканы партиялық саясат пен орденнің саяси емес сипаты арасындағы шекараны бұрмалайды деп сынады. Сирек жағдайларда, кейбір саясаткерлер Канада орденіне жасалған даулы тағайындамалар туралы пікір білдіреді. Доктор Генри Моргенталер Канада орденінің мүшесі болып тағайындалғанда, өмірге қатысты көзқарастарымен танымал консервативті парламент мүшесі Морис Веллакотт The Globe and Mail газетіне: «Көптеген лайықты канадалықтар бар, доктор Моргенталер сияқты біреуді таңдаудың қажеті жоқ еді» деді. Жаңа демократиялық партия генерал-губернатордан Конрад Блэктің сотқа кедергі келтіргені үшін сотталғаннан кейін орденнен шығаруды талап етті.