Кіріспе
Жосон әдебиетшілерінің саяси тобы Сарим (кейде Саарим деп аталады), немесе "ғалымдар орманы" – Кореяның Жосон дәуірінің ерте кезеңінде Гил Дже кезінде пайда болған, кейін орта және соңғы Жосон саясатына басымдық білдірген әдебиетшілердің күшті тобы. Хунгу тобынан кейін Сарим тобы Сеонжо патшаның (1567–1608) тұсында және одан кейін Батыс және Шығыс топтарына бөлінді; осы топтар да алдағы жылдары тағы да бөліністерге ұшырады. 19 ғасырда Жосон сарайының саясатында билік ғалымдар тобынан "туысқандық байланысқа түскен отбасыларға" ауысты. 19 ғасырдың көп бөлігінде Андонг Ким тайпасының Чандон тармағы үкіметті басқарды.
The Sarim (sometimes known as Saarim), or "forest of scholars", was a powerful faction of literati who emerged in the Early Joseon period under Gil Jae, and would later come to dominate Middle and Late Joseon politics in Korea. After outliving the Hungu faction, the Sarim faction experienced several breakups during and after the reign of King Seonjo (1567–1608) into the Western and Eastern factions; these factions would also experience their very own splits in the coming years. By the 19th century, Joseon court politics would see a shift in control from scholarly factions towards the 'in law families'; for most of the 19th century, the Jangdong branch of the Andong Kim clan was in control of the government.
Бастапқы бастамасы
Сарим ғалымдарының философиялық түбі Гиль Чжеден (1353–1419) бастау алады, ол И Сэк және Чжон Монг Джудың шәкірті болған Горео ғалымы және неоконфуциандық мектептің өкілі еді. Горео әулеті құлағаннан кейін, Тайжун патшаның шақыруына қарамастан, ол жаңа Жосон әулетіне қызмет етуден бас тартып, туған ауылына қайтып кетті. Гил Чже Ким Сук Джа және оның ұлы Ким Чон Джик сияқты неоконфуциандық ғалымдардың жаңа буынын тәрбиелеуге күш салды. Сеонгжонг (1469–1495) Жосонның тоғызыншы патшасы болғанда, Ким Чон Джик пен оның шәкірттерін, кейін Сарим ғалымдары деп аталғандарды сарайына шақырды және олардың саяси өсуін қолдады. Олар негізінен «Үш кеңседе» қызмет етті, онда тағын немере інісінен тартып алған Седжо патшаны қолдап, үлкен билік пен байлық жинаған «Хунгу» шенеуніктеріне қарсы тұрды.
Хунгулар тобымен күрес
Саримдер Хунгу фракциясымен қақтығысқа түскендіктен, Еонсангун, Джунджонг және Мёнджонг патшалардың тұсында бірнеше қанды тазартуларға ұшырады. Олар Чжунджон патшаның тұсында Ким Гүен пилдің шәкірті Жо Гванг жо арқылы билікке ие болды, ол Жосонды идеалистік неоконфуцийлік қоғамға айналдыру үшін радикалды реформалар жасады. Дегенмен, Сарим фракциясының тамыры Жосон әулетінің заңдылығын жоққа шығаруға дейін барып тірелетін болғандықтан, Седжо патшаның билігін басып алуына күмән келтіргені және патша мен министрлерге қарсы цензуралық қызметпен айналысқандығы себепті Хунгудың шабуылдарына осал болды. Жо Гванг жо мен тағы да көптеген адамдардың өлім жазасына кесілгеніне куә болған төрт ірі тазартудан кейін Сарим ғалымдары тағы да ауылдық жерлерге шегініп, өз философияларын жергілікті севон мектептері арқылы таратып, Хянг'як жүйесі арқылы билік базасын сақтап қалды. Хунгу фракциясы оны алмастыратын идеологиялық мұрагерсіз жылдар өте келе әлсіреп, құлдырады, ал Сарим фракциясы бұрынғы буынның «қаһармандық» құрбандалуы арқылы өзінің айқындығын сақтап, 16 ғасырдың екінші жартысында патша Сонджоның тұсында сарай саясатына басымдық танытты. Осы кезде Сарим философиясы И Хванг пен И И-дің ілімдеріне бірікті. Сол кезден бастап Сарим фракциясы Жосон әулетінің көп бөлігінде саяси билікті ұстап келді.
Фракциялық күрес
Сарим фракциясы Хунгу фракциясын 16 ғасырдың соңында басым саяси күш ретінде ығыстырғаннан кейін, ел бойынша Шығыс фракциясы (Донг Ин) мен Батыс фракциясы (Сео Ин) арасында жікке бөліну орын алды. Саяси жіктер одан әрі күшейді, себебі Шығыс фракциясы өз кезегінде қатаң Солтүстік фракциясы (Бук Ин) мен орташа Оңтүстік фракциясы (Нам Ин) арасында, ал Батыс фракциялары Ескі ілім (Норон) мен Жаңа ілім (Сорон) арасында бөлінді. Бұл фракциялық жіктер әртүрлі философиялық мектептерге және аймақтық ерекшеліктерге деген адалдықтан туындады. Мысалы, Шығыс фракциясы көбінесе Йонгнам аймағында негізделген, ал оның ішкі фракциясы Оңтүстіктер негізінен И Хванның ізбасарлары болды, ал Солтүстіктер Жо Шик мектебінің айналасында топтасты. Гьёнги және Чхунчхон аймақтарындағы Батыс фракциясы көбінесе И И-дің ізбасарларынан құралды, олардың ішінде Сеонг Хонның ізбасарлары Сорон фракциясын құрды, ал Сонг Сиеолдың ізбасарлары Норон фракциясына бірікті. Бұл жіктерді көбінесе патшалық таққа мұрагерлік немесе патшаның мінез-құлқына қатысты мәселелер одан әрі шиеленістірді. Фракциялардың аттары көбінесе олардың басшыларының үйі орналасқан жерге байланысты берілді.
Шығыс пен Батыс
Саримнің батыс және шығыс топтарына бөлінуінің бастапқы кезеңінде ұрпақтар арасындағы қайшылықтың маңызды ролі болды. Батыстықтар негізінен Мёнчжонның (1545–1567) тұсында саясатқа қатысқан Сарим ғалымдарынан құралды, ал Ким Хё Вон (김효원) бастаған шығыстықтар Сеонджоның билігінде лауазымға келген жас буынды білдірді және Мёнчжон дәуірінің артықшылықтарымен бүлінген жоқ деп санады. Батыстықтарға Мёнчжонның жеңгесі Шим Ый Гёом (심의겸) жетекшілік етті, оның үйі сарайдың батыс жағында орналасқан. Сарим ғалымдары әдетте патшалық туыстарды жемқорлықтың көзі деп қараса да, Шим Ы Хванның шәкірті болды және әдеби тазалау жоспарлап отырған туысын сотқа беріп, Сарим ғалымдарын қорғады. Сонымен қатар, көптеген батыстықтар Ы И және Сон Хонның шәкірттері, ал шығыстықтардың көпшілігі Ы Хван және Чо Шик шәкірттері, Youngnam мектебінің жақтастары болды. Шығыстықтар билеуші топтың моральдық тазалануына және бұрынғы кезеңдегі жемқорлықты жоюға баса назар берді, ал батыстықтар елді күшейтіп, халықтың тұрмысын жақсартуға бағытталған реформаларды қолдады. (Шығыстықтар Шим Ый Гёомның Ким Хё Вонды Кадрлар министрлігінің маңызды лауазымына тағайындауына наразылық білдіргенін, ал батыстықтар шығыстықтардың өзіне сенімділік танытуын кінәлады.) Ы И фракциялық бөліністің алдын алу үшін Шим Ый Гёом мен Ким Хё Вонды сарайдан алыс облыстарға тағайындап, шығыстық Ы Бал мен батыстық Чон Чхоль арасында келісімге келді. Алайда, Ы И қайтыс болғаннан кейін екі топ арасындағы қайшылық күшейді, өйткені шығыстықтар Шим Ый Гёом мен Чон Чхолды сотқа беріп, оларды қызметтен шеттетуге қол жеткізді және басымдық алды. 1589 жылы шығыстық Чон Ё Рип өзінің жақтастарымен бірге әр ай сайын жиналып, оқу және әскери жаттығулар өткізетін қоғам құрды деген айыппен мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Саримнің бөлінуінен кейінгі тарихы өте күрделі, себебі әр топ жазған көптеген қайшылы тарихи мәліметтер бар. Бұл әсіресе 1589 жылғы Гичук сатқындығы ісі (기축옥사) ретінде белгілі болған, Жосон тарихындағы ең қанды тазалауға қатысты. Чон Ё Риптің қаруланған жақтастары тобының мақсаты мен оның мемлекетке опасыздық жасауы немесе жала жабу болғаны туралы пікірлер әлі де даулы. Оның тобы құпия қоғам емес еді, өйткені ол жергілікті билікке жапон шабуылдарына қарсы күресте көмектесті. Екінші жағынан, Чон республикалық идеяларға жақын революциялық көзқарастас болған сияқты. Ол әлемді ортақ мүлік деп санады, сондықтан оның бір иесі болмауы керек. Оның "Ұлы ортақ қоғам" деп аталатын тобына әлеуметтік статусына қарамастан кез келген адам қосыла алатын болды және ол Хонам провинциясы мен басқа да аймақтарға тарады. Чон Ё Рип тұтқындалғаннан кейін өзін-өзі өлтірді, бұл кінәсін мойындау деп есептелді, және оның үйінен шығыстықтардың хаттары табылды. Батыстың басшысы, белгілі ақын Чон Чхоль бұл істі тергеп, Чон Ё Риппен байланысы бар шығыстықтарды жаппай тазалауға пайдаланды. Шығыстықтардың мәліметтеріне сәйкес, Чон Чхоль тіпті 80 жастағы анасы мен Шығыс фракциясының басшысы Ы Балдың 8 жастағы ұлын да азаптапты. Батыстықтардың мәліметтеріне қарағанда, Чон Чхоль Ы Бал мен Чхо Ён Гёонгты Сёнджоның ашуынан құтқаруға тырысқан. Қай жағдайда болса да, 1000-нан астам шығыстықтар өлтірілді немесе жер аударылды. Сондай-ақ, Сёнджо осы оқиғаны Саримнің күшін әлсірету үшін пайдаланған деп есептеледі.
Солтүстік пен оңтүстік
Бұл оқиға батыс жақты билікке жеткізді, бірақ мұрагер ханзада тағайындалуына байланысты туған интригалар ұзаққа соқпады, нәтижесінде шығыс жағы қайтадан отыз жылға билікке келді. Шығыс фракциясы тез арада қатаң ұстанымды Солтүстік фракцияға (Бук-ин) және орташалық Солтүстік фракцияға (Нам-ин) бөлінді. Солтүстік фракциясы Чон Чхолды және басқа батыс жақты өлімге кесуді қаласа, оңтүстік фракциясы тотальді тазалауға қарсы болды. Солтүстік жақтың өкілдері негізінен Жо Шик пен Со Гёндоктың шәкірттері болды және Жонг Ё Риптің "қозғалысынан" көп зардап шекті, ал оңтүстік жақтың өкілдері негізінен И Хванның шәкірттері болды және оларға осы оқиға аз әсер етті. Ю Сонг Рён басқаратын оңтүстік жақ 1592 жылғы жапон шапқыншылығынан кейін билікке келді және Жапониямен бейбіт келісімге қол жеткізу әрекеттеріне дейін солтүстік және батыс жақтармен бірлесіп өмір сүру саясатын ұстанды. Солтүстік жақ билікке келген соң, Сеонжоның заңды ұлы болмағандықтан, оның орнын басатын мұрагер мәселесі бойынша тағы да екіге бөлінді. Үлкен Солтүстік фракциясы Гванхэгунды, ал Кіші Солтүстік фракциясы басқа ханзаданы қолдады. Гванхэгун билігі кезінде Ұлы Солтүстік фракциясы одан әрі бөлініп, басқа фракцияларды қуғындады, соның салдарынан оңтүстік және батыс жақтар бірігіп, Гванхэгунды тақтан түсіріп, Инджоны таққа отырғызды. Батыс жақ қайтадан билікке келгеннен кейін, Жосон саясаты тұрақты кезеңге енді, онда олар оңтүстік жақпен салыстырмалы түрде бейбіт өмір сүруде шамамен 100 жыл бойы бәсекелестікке түсті. Бірақ Хёджонг билігі тұсында батыс жақтың күші арта түсті.
Сукжонның билігі
Сукжонның (1674–1720) билігінің алғашқы жылдарында Оңтүстік фракциясы мен Батыс фракциясы патшалық жаназаға байланысты даудың себебімен қақтығысты, бұл Инсун патшайымның аза тұту мерзіміне қатысты көріне бергенде ұсақ мәселе болды. Оңтүстік фракция аза тұту мерзімі бір жылға созуы керек деп талап етті, ал Батыс фракциясы тоғыз айлық мерзімді дұрыс деп санады. Бір жылдық аза тұту мерзімі Хёджонгтың аға ұлы ретінде есептелуін білдірсе, тоғыз айлық мерзім оның аға ұлы емес екенін көрсетер еді, себебі бұл янбан тобының ережелеріне сәйкес келеді. Басқаша айтқанда, Батыс фракциясы патша отбасын янбандар тобының алғашқы өкілі деп қарастырды, оларға ерекше ережелер қолданылмайтын, бөлек топ емес. Екі фракцияның арасында сонымен қатар Цин әулетімен күресу мәселесі де туды, ол Жосонның ұлттық қауіпсіздігіне қатер төндіретін, Мин әулетінен өзгеше, варварлық үкімет деп есептелді. Ху Чёк пен Юн Хью басқаратын Оңтүстік фракция Цинге қарсы соғыс жақтады, ал Батыс фракциясы алдымен ішкі жағдайды жақсартуға көңіл бөлгісі келді. Сукжон билігінде фракциялық күрес одан да шиеленісіп, қауіпті бола бастады, себебі Сукжон патшалық билікті нығайту үшін үкіметтегі фракцияларды жиі алмастырып отырды. Әр үкімет ауысқан сайын, оны хвангук (환국 換局) деп атады, яғни «мемлекеттік ауысым», жеңілген фракция саясаттан толығымен шеттетіліп, өлім жазасы мен жер аударуға ұшырады.
Батыс пен оңтүстік
Сукжонг бастапқыда Оңтүстік фракциямен біріккен, бірақ 1680 жылы Батыс фракциясы Ху Чжекті мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады, нәтижесінде Ху Чжек пен Юн Хью өлімге кесілді және Оңтүстік фракция тазартылды. Бұл оқиға Кюнгшин хвангук (경신환국) деп аталады. Билікке келген Батыс фракциясы Сонг Сиеол басқаратын Норон (Ескі ілім) және Юн Чжун басқаратын Сорон (Жаңа ілім) фракцияларына бөлінді. Тоғыз жыл билік құрғаннан кейін, Норон құлады, себебі Сукжонг Батыс фракциясының қолдауымен Инхьон патшайымын тақтан түсіріп, Чан әулетінен (немесе Чан ханшайымы) Консорт Хиді жаңа патшайым етіп тағайындады. Батыс фракциясы Сукжонгтың Консорт Чанның ұлын мұрагер ханзада етіп тағайындауына қарсылық білдіргеніне ашуланды. Консорт Чан мен оның ұлын қолдаған Оңтүстік фракциясы билікті қайтарып алып, Батыс фракциясын қуды да, Сун Сиеолды кек ретінде жазалады. Бұл Гиса хвангук (기사환국) деп аталады. Бес жыл өткен соң, 1694 жылы Оңтүстік фракция Батыс фракциясын тағы бір тазартуды жоспарлап, оларды құлатылған королева Инхьонды қайта орнатуға жасаған қастандықтарда айыптады. Алайда Сукжонг королева Инхьонды тақтан түсіргеніне өкініп, королева Инхьонның және Норон фракциясының одақтасы Чой әулетінен Консорт Сукқа (Консорт Чой) жақын бола бастады. Оңтүстік фракцияның батысты тазарту әрекетіне ашуланған Сукжонг күрт бет бұрып, Оңтүстік фракцияны тазартып, Батыс фракциясын қайтадан билікке әкелді. Оңтүстік фракциясы бұл соққыдан ешқашан қалпына келмеді, бұл оқиға Гапсул хвангук (갑술환국) деп те аталады. Сукжонг Чан ханшайымын Консорт Чан деңгейіне төмендетіп, Инхьон ханшайымын қайта орнатып қойды. Консорт Чан ақырында королева Инхьон қайтыс болғаннан кейін оған қарғыс айтқаны үшін (у ішіп) өлімге кесілді. Сорон фракциясы Консорт Чанның ұлын, ал Норон фракциясы Консорт Чойдың ұлы Йоньинггунды (кейін Йонджо болған) қолдады. Кейінгі королева Инхьон мен жаңадан таққа отырған королева Инвон баласыз болды.
Сорон мен Норон
1718 жылы Сукжонг тақ мұрагеріне, жақын арада Кёнжонға, елді регент ретінде басқаруға рұқсат берді. Ол 1720 жылы Кюнгжонның мұрагері ретінде Йи И мьёнгке Йёньинг Гунды тағайындауын өтініп қайтыс болды деген аңыз бар, бірақ бұл оқиғаны тіркеуге тарихшы немесе жазушы болмады. Бұл 1721 жылы төрт Норон жетекшісінің өлім жазасына кесілуіне әкелген тағы бір тазалауға, содан кейін 1722 жылы сегіз Норон жақтасының өлім жазасына кесілуіне әкелген тағы бір тазалауға соқтырды. 18 ғасырда Еонгжо мен Чонджоның билігінде патшалар әділдік саясатын қатаң ұстанды, ешқандай топты артық бағаламады. Алайда, Чондзоның тұсында биліктегі Норон фракциясы Бёокпа мен Сипа деп екіге бөлінді, бұл екі топ бұрынғы фракцияларды кесіп өтіп, Еонгдзоның өз ұлын өлтіруіне қатысты пікірлерімен ерекшеленді, ал бұл өлтірілген ұл Чондзоның әкесі болған еді.
Құлдырау
Бұл топтардың бөлінісі мен одан кейінгі қақтығыстары көбінесе ұсақ мәселелер төңірегінде болды және олардың философиялық түсіндірмелерінің догматикалық және қатаң болғандығын көрсетті. Жо Гванг жо заманында прогрессивті болған Сарим философиясы, уақыт өте келе консервативті және фундаменталистік сипатқа ие болды. Бұл топтар арасындағы билік күресі, әрбір билік алмасумен бірге қанды тазалаулармен ұсынылып, кек алудың қатал айналымына әкелді. Бұл топтарды бөліп тұрған ұсақ мәселелер шенеуніктердің халыққа әсер ететін нақты проблемалардан назарын аударды. Дегенмен, топтық қақтығыстардың да жағымды әсерлері болды. Кейінгі Жунджон және Мёнжонг кезеңдерімен салыстырғанда, сыбайлас жемқорлық шектелді, себебі артық сыбайлас жемқорлыққа батқан кез келген топ өзінің қарсыласынан импичментке ұшырау қаупіне тап болды. Сёнджо мен Гванхэгун заманынан бері ең қарқынды топтық күрес болған Сукжонның билігі халық үшін өте гүлденген кезеңнің бірі болды. 19 ғасырда Жосон саясаты өзгерді, заң бойынша билік ғалымдар емес, әулеттерге тиесілі болды. 19 ғасырдың көп бөлігінде Андонг Ким әулетінің Чандон тармағы үкіметті бақылап, елде сыбайлас жемқорлықтың кең таралуына себепкер болды.