Кіріспе
Жосонның 1392-1398 жылдар аралығындағы негізін қалаушы патшасы Тэйджо (hangul=태조; 4 қараша 1335 – 27 маусым 1408), жеке аты Ли Сонгге (hangul=이성계), кейін Ли Тан (hangul=이단) – Корея Жосон әулетінің негізін қалаушы және бірінші монархы. Ол 1392 жылы Корё әулетін құлатып, таққа отырды және алты жыл өткен соң ұлдары арасындағы күрес кезінде тақтан бас тарды. Корея империясы құрылғаннан кейін ол Император Го (hangul=고황제) атағымен құрметтелді. Тэйджо өзгеріске қарағанда үзіліссіздікті басымдыққа қойды. Оның билігінде жаңа институттар құрылмады және кең ауқымды тазартулар болған жоқ. Оның жаңа әулетіне көбінесе бұрынғы режимге қызмет еткен сол билеуші отбасылар мен шенеуніктер басымдық құрды. Ол Жапониямен достық қарым-қатынасты жаңартты және Мин Қытаймен қарым-қатынасты жақсартты.
Taejo (hangul=태조; 4 November 1335 – 27 June 1408), personal name Yi Sŏng gye (hangul=이성계), later Yi Tan (hangul=이단), was the founder and first monarch of the Joseon dynasty of Korea. After overthrowing the Goryeo dynasty, he ascended to the throne in 1392 and abdicated six years later during a strife between his sons. He was honored as Emperor Go (hangul=고황제) following the establishment of the Korean Empire. Taejo emphasized continuity over change. No new institutions were created, and no massive purges occurred during his reign. His new dynasty was largely dominated by the same ruling families and officials that had served the previous regime. He re established amicable ties with Japan and improved relations with Ming China.
Ерте өмір
Тэдзоның әкесі Юй Ча Чун, моңғолдар басқарған Юань әулетінде қызмет еткен корей тегінің шенеунігі болған. Оның анасы, Леди Чхоэ, Деунджу (қазіргі Солтүстік Кореяның Анбён ауданы) жерінен шыққан әулеттен тегін алады.
Тарихи контекст
14 ғасырдың соңына қарай Ван Гён 918 жылы құрған 400 жылдық Горео әулеті дүркіреп, жылдар бойы соғыстар мен ыдырап бара жатқан Моңғол империясының басып алуынан негізі құлдырады. Патша отбасының заңдылығы сотта күшейе түскен даулы мәселеге айналды, себебі билеуші үй патшалықты тиімді басқара алмады, сонымен қатар оның түрлі тармақтары арасындағы бәсекелестік пен Юань императорлық отбасының мүшелерімен мәжбүрлі некелерге түсуіне ұшырады. Патшаның анасы құл екені белгілі болғандықтан, оның Гонмин патшасынан тарағаны туралы әңгімелер тарады. Ықпалды аристократтар, генералдар мен министрлер патшаның құрметіне қол жеткізу үшін және сарайда үстемдік үшін күресті, нәтижесінде түрлі топтар арасында терең даулар туды. Жапон қарақшылары мен Қызыл бас киімділердің Гореоға жасаған шабуылдары көбейгенімен, патша сарайында реформалық Синджин фракциясы мен ескі аристократиялық отбасылардың қарсыласы Гвонмун фракциясы, сондай-ақ шетелдік қауіптерге қарсы тұра алатын генералдар – атап айтқанда, И Сонгге және оның қарсыласы Чхве Ён басымдыққа ие болды. Мин әулеті пайда бола бастағанда, Юань күштері әлсіреп, Горео 1350 жылдардың ортасына қарай толық тәуелсіздігін қайта алды, бірақ Юань қалдықтары солтүстік-шығыс аймақтарын үлкен әскерлермен басып алды.
Әскери мансап
1360 жылы әскери шенеунік ретінде мансап жолын бастаған И Сонг Гэ кейіннен жоғары дәрежелерге көтерілді. 1370-ші жылдардың соңы мен 1380-ші жылдардың басында генерал И жарым аралдан моңғолдардың қалдықтарын ығыстырып, бірқатар сәтті шайқастарда жақсы ұйымдастырылған жапон қарақшыларын жеңіп, беделге ие болды. 1393 жылы ол өзінің әулетінің атын Чосон деп өзгертті. Оның ертегі жетістіктерінің бірі – Минмен қарым-қатынасты жақсарту болды, бұл Тэйджоның қытай қарақшыларының шабуылына жауап ретінде көршілеріне шабуыл жасаудан бас тартуымен байланысты. Достық байланыстарды қайта орнату мақсатымен Жапонияға да елшілер жіберілді. Миссия сәтті аяқталды және шогун Ашикага Ёсимицу осы елшіліктен жақсы әсер алғаны хабарланды. Жаңа әулет ресми түрде жарияланғанда, таққа кімнің мұрагер болатыны мәселесі көтерілді. Тэйджоның бірінші әйелі Синуи патшайымынан туған бесінші ұлы И Панг Вон әкесінің билікке келуіне үлкен үлес қосса да, ол Тэйджоның екі маңызды одақтасы Чон До Чон мен Нам Ынға зор жек көру сезімімен қарады. Екі тарап та өзара антагонизмді сезініп, үнемі қауіп-қатерде болды. И Панг Вонның ең лайықты мұрагер екені анық болғанда, Чон До Чон ықпалын пайдаланып, корольді ең жақсы ұлын емес, ең сүйікті ұлын таңдауға көндірді. 1392 жылы Тэйджо патшасының сегізінші ұлы (Синдёк патшайымынан туған екінші ұлы) И Панг Сок мұрагер хан ретінде тағайындалды. 1396 жылы патшайымның күрт қайтыс болуынан кейін, Тэйджо әлі де әйеліне қайғырып жүргенде, Чон До Чон И Панг Вон мен оның бауырларын алдын ала өлтіру арқылы сарайдағы өзінің беделін нығайтуды көздеді. 1398 жылы бұл жоспарды естіген И Панг Вон дереу бүлік көтеріп, сарайға шабуыл жасады, Чон До Чонды, оның жақтастарын және марқұм Синдёк патшайымының екі ұлын өлтірді. Бұл оқиға «Принцтердің бірінші қақтығысы» (корей тілінде 제1차 왕자의 난) деп танылды. Ұлдарының тақ үшін бір-бірін өлтіруге дайын екендігіне қатты ашуланған және екінші әйелінің өлімінен психологиялық тұрғыдан шаршаған Тэйджо екінші ұлы И Панг Гваны (кейін король Чонджонг) жаңа мұрагер етіп тағайындап, тақтан бас тарды. Содан кейін Тэйджо Хамхунг патшалық вилласына көшіп, өмірінің соңына дейін бесінші ұлымен қарым-қатынасты үзіп қойды. Деректерге сәйкес, И Панг Вон бірнеше рет елшілерді жіберген, бірақ бұрынғы патша оларды кездесуден бас тартуын білдіру үшін өлтірген. Бұл тарихи оқиға «Хамхунг Часа» (корей тілінде 함흥차사) терминінің пайда болуына себеп болды, ол бірнеше рет сұраныс жасалған сайын қайтып келмейтін адамды білдіреді. Алайда, соңғы зерттеулер Тэйджоның елшілерді өлтірмегенін көрсетті, олар аймақта кездейсоқ болған бүліктер кезінде қаза тапқан. 1400 жылы король Чонджонг өзінің кіші інісі И Панг Вонды мұрагер деп жариялап, өз еркімен тақтан бас тарды. Сол жылы И Панг Вон Чосон тағына отырды және кейін король Тэджонг ретінде танылды.
Өлім
Таехо 1408 жылғы 27 маусымда Чандэок сарайында тақтан басқаннан кейін он жыл өткен соң қайтыс болды. Ол қазіргі Оңтүстік Кореяның Кёнги провинциясындағы Гури қаласында орналасқан Донггунюн кешеніндегі Гонвоннеунг (hangul=건원릉) мазарында жерленген. Оның кіндік бауырының қабірі де Оңтүстік Кореяның Оңтүстік Чхунчхон провинциясындағы Гымсан ауданында орналасқан.
Мұра
Тэджео Горёоды құлатып, бұрынғы династияға адал қалған шенеуніктерді қуғанмен, көптеген адамдар оны революционер және шешімді басшы деп санайды. Ол елді сыртқы күштер мен қақтығыстардан құтқару үшін тиімсіз, ескірген және кемтар басқару жүйесін жойды. Осының нәтижесінде ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету корейлерге өз мәдениетін жаңартқан және одан әрі дамытуға мүмкіндік берді. Юань және Мин династияларының өзара бәсекелестік кезеңінде Жосон бір кезде моңғолдардың қауіп төндірген ұлттық ерекшелігінің қалыптасуына көмектесті. Дегенмен, кейбір ғалымдар, әсіресе Солтүстік Кореяда, Тэджеоны ескі режимге сатқын және буржуазиялық идеологиядан бас тарған адам деп қарастырады, оны Горёоға өліміне дейін адал қызмет еткен әскери элита – генерал Чхое Йонгпен салыстырады. Оның Кореяның ерте заманадағы қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі дипломатиялық табыстары айқын.
Шығу тегі
Жосон мен Мин арасындағы қарым-қатынастың ерте кезеңдегі шиеленісін көрсететін көптеген мәселелердің бірі – 1394 жылдан басталып, 200 жылдан астам уақытқа созылған Теджоның шежіресі жөніндегі пікірталас, ол дипломатиялық жанжалдың бір түріне айналды. Ұлы Миннің жинақталған ережелерінде 'И Тан' (Теджоның жеке есімі) И Иньимнің ұлы ретінде дұрыс емес жазылған, сондай-ақ И Тан Горёоның соңғы төрт патшасын өлтіргендігі айтылған. Осылайша, Мин Теджоны бірінші кезекте билікті басып алған адам деп санады, тіпті Хунгу императоры оны Корея түбегінің жаңа билеушісі ретінде мойындаудан бірнеше рет бас тартқан кезден бастап. Бұл қате алғаш рет 1518 жылы (жарияланғаннан кейін шамамен 9 жыл өткен соң) тіркелді, және жарияланымды көргендер түзету талаптарымен Минге петициялар жіберді, олардың ішінде Чансон И Кье Маенг және рәсімдер министрі Нам Гон болды, ол «Чонгге Бьёнму» (хангул=종계변무) еңбегін жазған. Бұл мәселе 1584 жылға дейін (Минг елшілері көптеген петицияларды көргеннен кейін) бас ғалым Хван Чонг ук арқылы шешілді. 1576 жылы Ванли императоры екінші басылымға тапсырыс берді (ол 1479 мен 1584 жылдар аралығын қамтыды). Шамамен бір жылдан кейін Ю Хонг түзетілген басылымды көріп, Жосонға қуанышты хабармен оралды.
Танымал мәдениетте
1983 жылы KBS телесериалы "Көкше патшалығының іргетасы" басты рөлде Им Донг Джин сомдады. 1983 жылы MBC телесериалы "Чудун сарайының патшасы" және 1996 жылы KBS телесериалы "Аждаһаның көз жасы" басты рөлдерінде Ким Му Сэнг ойнады. 2005-2006 жылдары MBC телесериалы "Шин Дон" басты рөлде Ли Джин У сомдады. 2012 жылы SBS телесериалы "Faith" басты рөлде О Джэ Му ойнады. 2012-2013 жылдары SBS телесериалы "Ұлы көруші" басты рөлдерінде Джи Джин Хи сомдады. 2014 жылғы KBS1 телесериалы "Джон До Чон" басты рөлде Ю Донг Гюн ойнады. 2014 жылғы "Құқықшылар" фильмінде Ли Дэ Ён сомдады. 2015 жылғы JTBC телесериалы "Қыздан артық" басты рөлде Ли До Кён ойнады. 2015 жылғы "Жұмбақ империясы" фильмінде Сон Бён Хо сомдады. 2015-2016 жылдары SBS телесериалы "Алты ұшқан аждаһар" басты рөлдерінде Чун Хо Джин ойнады. 2016 жылғы KBS1 телесериалы "Чан Ён Силь" басты рөлде Ким Ки Хён сомдады. 2016 жылғы "Сёндал: өзенді сатқан адам" фильмінде Лим Чон Юн сомдады. 2019 жылғы JTBC телесериалы "Менің елім: Жаңа дәуір" және 2021 жылғы KBS1 телесериалы "Көз жастарының патшасы, Ли Бан Вон" басты рөлдерінде Ким Ён Чхоль ойнады. "Rise of Kingdoms" мобильдік/компьютерлік ойынында бейнеленген.