Кіріспе
Жосонның төртінші патшасы 1418-1450 жылдар аралығында Седжон (hangul=세종; 10 сәуір 1397 – 17 ақпан 1450), жеке аты И До (hangul=이도), көбінесе Ұлы Седжон (세종대왕) деп аталады, Корея Жосон әулетінің төртінші монархы болды. Бүгінде ол корей тарихындағы ең ұлы билеушілердің бірі саналады және корей тілінің туған әліпбиі – хангульді ойлап тапқан ретінде еске алынады. Бастапқыда Ұлы ханзада Чунгньёнг (충녕대군) титулымен танымал болған ол, патша Тхэджонг пен патшайым Вонгённің үшінші ұлы еді. 1418 жылы Седжон ағасы И Джеден кейін мұрагер ханзада атанды; бірнеше айдан кейін Тхэджонг өз еркімен тақтан бас тарды. Дегенмен, Седжон тек номиналды билеуші болды, ал әкесі 1422 жылы қайтыс болғанға дейін елді басқаруды жалғастырды. Седжон корей конфуциандық және неоконфуциандық саясатын нығайтты және маңызды заңдық түзетулерді (hangul=공법) жүзеге асырды. Ол жеке өзі корей әліпбиін жасап, жариялады, ғылым мен технологияның дамуын ынталандырды және экономикалық өсімді қолдау шараларын енгізді. Ол солтүстікке әскери жорықтар ұйымдастырып, аймаққа жаңа қоныс аударушыларды тарту үшін Самин Чжончак (hangul=사민정책) саясатын құрды. Оңтүстікте ол Оэй шапқыншылығы кезінде жапон қарақшыларын бағындыруға көмектесті. 1439 жылдан бастап денсаулығы нашарлап, үлкен ұлы, мұрагер ханзада И Хян (болашақ патша Мунжонг) регенттік қызметін атқарды.
Sejong (hangul=세종; 10 April 1397 – 17 February 1450), personal name Yi Do (hangul=이도), commonly known as Sejong the Great (세종대왕), was the fourth monarch of the Joseon dynasty of Korea. Today, he is regarded as one of the greatest rulers in Korean history, and is remembered as the inventor of Hangul, the native alphabet of the Korean language. Initially titled Grand Prince Chungnyeong (충녕대군), he was the third son of King Taejong and Queen Wongyeong. In 1418, Sejong replaced his eldest brother, Yi Je, as crown prince; a few months later, Taejong voluntarily abdicated the throne in his favor. Despite this, Sejong was a mere figurehead, while his father continued to hold the real power and govern the country until his death in 1422. Sejong reinforced Korean Confucian and Neo Confucian policies, and enacted major legal amendments (hangul=공법). He personally created and promulgated the Korean alphabet, encouraged advancements in science and technology, and introduced measures to stimulate economic growth. He dispatched military campaigns to the north and instituted the Samin Jeongchaek (hangul=사민정책) to attract new settlers to the region. To the south, he helped subjugate the Japanese pirates through the Ōei Invasion. From 1439, he became increasingly ill and his eldest son, Crown Prince Yi Hyang (future King Munjong), acted as regent.
Атауы
Горёо және Жосон дәуірлерінің көптеген патшаларына өлімнен кейін "Ұлы" (hangul=대왕) атағы берілгенімен, бұл дәстүр көбінесе Гвангаэто және Седжонмен байланыстырылады.
Ерте өмір
Ол 1397 жылдың 10 сәуірінде дүниеге келді, бірақ 1896 жылы Кореяда Григориан күнтізбесі қабылданғаннан кейін 15 мамырға түзетілді. Бұл күн оның ресми танылған туған күні болып табылады және Оңтүстік Кореяда Ұлттық мұғалімдер күнімен бірге тойланады. Седжонг – Тайжонг патшасы мен Вонг Ён патшайымының ұлы. Он екі жасында ол Чунгньёнг ұлы ханзадасы (hangul=충녕대군) атанды. Бала кезінде ол әкесінің үлкен екі ұлынан артық көрілді. Патшаның үшінші ұлы болғандықтан, оның таққа отыруы ерекше жағдай болды. Тайжонгтың үлкен ұлы И Дже (hangul=이제) 1404 жылы мұрагер деп жарияланды. Бірақ оның еркін мінезі, сондай-ақ аң аулау мен демалысқа бейімділігі 1418 жылдың маусымында оны осы лауазымнан шеттетуге әкелді. Ол Седжонгтың пайдасына тақтан бас тартқан деген болжам бар, бірақ нақты деректер жоқ. Тайжонгтың екінші ұлы, Хёрьёнг ұлы ханзадасы (hangul=효령대군), кіші інісінің билікке көтерілуімен буддалық монах болды. И Дже лауазымынан алынғаннан кейін Тайжонг үшінші ұлының мұрагерлік орнын бекіту үшін жылдам әрекет етті және үкімет өзгеріске қарсы болған шенеуніктерден тазартылды. 1418 жылдың қыркүйегінде Тайжонг тақтан бас тартты. Дегенмен, зейнетке шыққаннан кейін де ол үкімет саясатына әсер етуді жалғастырды. Седжонгтың таңғажайып саяси шеберлігі мен шығармашылығы 1422 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ғана толыққанды байқалды.
Дін
Седжонг түрлі әлеуметтік топтардан шыққан адамдарды мемлекеттік қызметкерлер етіп тағайындап, үкіметті қайта ұйымдастырды. Бұдан әрі, ол конфуциандық дәстүрлерге сәйкес мемлекеттік рәсімдерді өткізіп, халықты Конфуцийдің ілімдеріне сай өмір сүруге шақырды. Ол буддизмді шектеді, Хансонға (қазіргі Сеул) шеттен келген монахтардың кіруіне тыйым салып, буддизмнің жеті мектебін Сеон және Гё екі мектепке дейін азайтты, бұл дін басшыларының билігі мен байлығын күрт төмендетті. Бұл шектеудің маңызды себебі Седжонгтың жер жүйесін реформалауы болды. Бұл саясат нәтижесінде храмдарға тиесілі жерлер тартылып алынып, дамыту үшін қайта бөлінді, монахтардың экономикалық ықпалы айтарлықтай азайды. Горео кезеңінде монахтар саясат пен экономикада зор күшке ие болды. Жосонның үстем күштері шын ниетті конфуциандықтар болғандықтан, буддизм жалған философия деп есептелді, ал монахтар билік пен ақшаға құмар деп саналды. Сеокбосанджол (хангыль=석보상절) – Будданың өмірбаяны мен уағыздарынан тұратын 24 томдық қытай буддалық мәтіндерінің корей тіліне аудармасы, Седжонгтың ұлы, Ұлы князь Суянның тапсырмасымен, патшалық кезеңінде Сохон патшайымды еске алу мақсатымен жарық көрді. 1427 жылы Седжонг Юань әулетінің Горео билігі тұсында арнайы мәртебе мен жәрдем алған Хуэйхуэй (корей мұсылмандары) қауымына қарсы жарлық шығарды. Хуэйхуэйлер бас киімдерін тастауға, «ғибадат залын» (қазіргі Кейсонг қаласындағы Гаегуонгтағы мешіт) жабуға және басқалар сияқты ғибадат етуге мәжбүр болды. Жосон дәуірінде мұсылмандар туралы басқа ешқандай мәлімет жоқ.
Экономика
Жосон әулетінің алғашқы жылдарында экономика негізінен тауар айырбасына негізделген, ең көп қолданылған валюта түрлері мата, астық және мақта болды. 1423 жылы, Седжон патшаның басқару кезінде, үкімет Тан әулетінің кайюань тонгбаосы үлгісінде ұлттық валюта жасауға тырысты. Жосон тонгбосы (хангул=조선통보) – күміс стандартымен қамтамасыз етілген қола монета, 150 монета 600 грамм күміске тең болды. Жосон тонгбосын шығару 1425 жылы тоқтатылды, себебі оларды жасау өте қымбатқа түсті, ал айырбас бағамы монетаның нақты құнынан төмен болды.
Сыртқы саясат
Ол Жапониямен сауда үшін үш порты ашты; алайда, ол Шығыс Қытай теңізіндегі жапон қарақшыларын (hangul=왜구) жою үшін де экспедициялар ұйымдастырды.
Әскери
Седжонг патша тиімді әскери жоспарлаушы болған. Ол патшалығының қауіпсіздігін арттыру үшін түрлі әскери ережелер жасады және әскери технологияның, оның ішінде зеңбіректерді дамытуды қолдады. Әртүрлі минометтер мен от жебелері сыналып, сондай-ақ ұңғыл қолданылды. 1419 жылдың маусым айында Седжонг әкесінің кеңесі мен басшылығымен Оэй шапқыншылығына қадам басты. Бұл әскери жорықтың басты мақсаты – Цусима аралының жанында әрекет ететін жапон қарақшыларын жою еді. Шапқыншылық кезінде 245 жапон жауынгері қаза тауып, 110-ы тұтқынға алынды, ал 180 корей жауынгері мерт болды. Сонымен қатар, 150-ден астам адам (146 қытайлық және 8 корейлік) босатылды. 1419 жылдың шілдесінде келісімге келгеннен кейін Жосон әскері Корея түбегіне қайтып келді, бірақ 1443 жылға дейін ресми құжаттарға қол қойылған жоқ. Гьеха шарты деп аталатын осы келісімде Цусима даймёсы Жосон патшасына салық төлейтініне уәде берді, ал Жосон соты Со кланына екі ел арасындағы саудаға қатысты артықшылықты құқықтарды берді. 1433 жылы Седжонг Юрчендерді (кейін маньчжурлар деп аталды) жою үшін көрнекті генерал Ким Чонсоны солтүстікке жіберді. Кимнің әскери жорығы бірнеше бекіністерді басып алып, солтүстікке қарай жылжып, Корея аумағын Сонгхуа өзеніне дейін кеңейтті. Седжонг ғылымды дамытты. Ол шаруаларға көмектесуді қалап, шаруаларға арналған нұсқаулық құрастыруды шешті. 1429 жылы жарық көрген «Нонгса жиксеол» кітабында егін егу, жинау және топырақты өңдеу туралы мәліметтер келтірілген. Кітапта Кореяның әртүрлі аймақтарындағы ғалымдар жинаған түрлі шаруашылық техникалары туралы ақпарат бар. 1442 жылы Чан Ёнсиль әлемдегі алғашқы стандартталған жаңбыр өлшегіштердің бірін жасады, оны «чугуги» (хангул=측우기) деп атады. Бұл модель сақталмаған, ең көне корейлік жаңбыр өлшегіш 1770 жылы король Ёнджоның тұсында жасалған. Патшалық хатшылығының күнделіктерінде (хангул=승정원일기) Ёнджо Ұлы Седжонның мәнерлі дәуірін қайта жаңғыртуды қалап, сол дәуірдің жылнамаларын оқып бастағандығы айтылған. Жаңбыр өлшегіш туралы мәліметке тап болған соң, Ёнджо оның көшірмесін жасауға бұйрық берді. 1770 жылы шыққан Цинь әулетінің билеушісі Цяньлунның (1735-96 ж.т.) мөрі болғандықтан, бұл корейлік жаңбыр өлшегіш кейде Қытайдан әкелінген деп қате түсініледі. 1434 жылы Седжонг патшаның тапсырмасымен Чан Ёнсиль баспахананың жаңа түрін – кабинджаны (хангул=갑인자) ойлап тапты. Бұл баспахана бұрынғы модельге қарағанда екі есе жылдам жұмыс істейтін, мыс, мырыш және қалайы-қорғасын қоспаларынан жасалған. Седжонг сонымен қатар сол кезде Қытай астанасының географиялық ұзындығына негізделген корей күнтізбесін реформалауды қалады. Ол өзінің астрономдарына Жосеонның астанасы Хансеонгты негізгі меридиан ретінде белгілеп, жаңа күнтізбе жасауды тапсырды. Халыққа салық салуда теңдік пен әділдікті қамтамасыз ету үшін Седжонг 1430 жылы «Гонгбёп» деп аталатын жаңа салық жүйесі туралы бүкіл ел бойынша қоғамдық пікірді зерттеуді жүргізу туралы патшалық жарлық шығарды. Бес ай ішінде 172,806 адам сауалнамаға қатысып, олардың шамамен 57%-ы ұсынылған реформаны мақұлдады. Жосон экономикасы шаруалардың ауыл шаруашылығы өнімдеріне байланысты болғандықтан, Седжонг оларға экономикалық өркендеу мен қиын кезеңдерге байланысты аз немесе көп салық төлеуге рұқсат берді. Осының арқасында шаруалар салық мөлшері туралы алаңдамай, өнімдерін өсірумен және сатумен айналыса алды. Айтуынша, бірде патша сарайында азық-түлік көп болған кезде, патша оны мұқтаж шаруаларға таратып берді.
Өнер
Седжонның ең жақын достары мен ұстаздарының бірі - 15 ғасырлық музыкант Бак Йон еді. Олар бірге 200-ден астам музыкалық аранжировка жасады. Седжонның жеке музыкалық шығармаларына Чондэоп («Ұлы жетістіктер»), Потэпён («Бейбітшілікті сақтау»), Поннэуи («Феникс») және Йоминрак («Халықпен бөлісу қуанышы») кіреді. Йоминрак қазіргі дәстүрлі корей оркестрлерінде орындалатын стандартты туынды, ал Чондэоп пен Потэпён Чосон патшаларын құрметтеу рәсімдері – Джонгмё Джерье кезінде тартады. 1418 жылы, Седжон билік еткен кезде, ғалымдар қытайлық бианьцин үлгісінде Пхёнгён (хангул=편경) литофонын жасады. Пхёнгён – 16 тондық диапазоны бар, әсем ағаш каркасқа ілінген 8 пемза тақташасынан тұратын екі қатарлы соққылы аспап. Ол Кёнги провинциясынан алынған пемзадан жасалған және көбінесе рәсімдерде қолданылды. Седжонның өнерге қосқан үлесі оның қайтысынан кейін де жалғасты; ол ата-бабаларға арналған рәсімдерде қытай музыкасының орнына корей музыкасын пайдалануды қалаған, бірақ консервативті сарай шенеуніктері оның әрекеттерін тоқтатты. Бірақ Седжонның ұлы, Седжо патша таққа отырғаннан кейін, ол әкесінің құраған рәсімдік музыкасын өңдеп, «Джонгмё сарай музыкасын» жасады, ол патшалық ата-бабаларға арналған рәсімдерде қолданылды және қазір ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген.
Хангул
Седжон патша корей тілінің туа біткен дыбыстық жазу жүйесі – хангулдың жасалуы мен таратылуы арқылы Корея тарихына зор әсер етті. Ол осы жазуды ойлап табуды Ғылым академиясына тапсырған деген болжам бар болғанымен, Седжон патшаның өзінің жазбалары мен Чон Иннің «Хунминчонгым Хэрье» алғы сөзі сияқты замандас деректер Седжонның оны өзі ойлап тапқанын нақты көрсетеді. Хангулдан бұрын елдегі адамдар негізінен классикалық қытай тілінде, сондай-ақ хангулға жүздеген жыл бұрын пайда болған қытай жазуына негізделген дыбыстық жазу жүйелерімен (иду, хянчхаль, кукйоль, какпиль) жазған. Алайда, корей және қытай тілдерінің арасындағы түбегейлі айырмашылықтар мен оқуға қажетті таңбалардың көптігіне байланысты, білімге қол жеткізе алмаған қара халық үшін жазуды үйрену өте қиын болды. Осы мәселені шешу үшін Седжон патша қарапайым халықтың сауаттылығын арттыру мақсатында осы ерекше әліпбиді (бастапқыда 28 әріптен тұратын, оның төртеуі қолданыстан шығып кеткен) жасады. Әрбір дауыссыз әріп сол дыбысты айтқанда адамның сөйлеу мүшелерінің (ауыз, тіл және тістер) қозғалысын бейнелейтін қарапайым схемаға негізделген, ал дауыстылар аспан (дөңгелек нүкте), жер (көлденең сызық) және адам (тік сызық) символдайтын нүктелер мен сызықтардың үйлесімінен құралды. Сөздер әріптерді буынға біріктіре жазу арқылы жасалады. Буындар тізбектей біріктіріледі. Хангул 1443 жылы аяқталды және 1446 жылы «Хунминчонгым» атты 33 беттік нұсқаулықпен бірге жарияланды, онда әріптердің мәні, сондай-ақ олардың философиялық негіздері мен мақсаты түсіндірілді. Нұсқаулықта кез келген адам бірнеше күнде осы әліпбиді үйрене алатыны айтылды. Бұрын корей тілін білмейтін адамдар бірнеше сағат оқығаннан кейін корей сөздерін дұрыс айта алады. Седжон патшаның осы әрекеті ақсүйектер тарапынан қарсылыққа ұшырады, олардың көпшілігі жалпыға қолжетімді жазу жүйесі идеясын қабылдамады, ал кейбіреулері тіпті оның құрылуына ашық қарсы болды. Көптеген ақсүйектер шаруаларға оқу-жазу білімі беру заңдағы кемшіліктерді табуға және оларды пайдалануға мүмкіндік береді деп ойлады. Басқалары хангулдың олардың отбасыларының сарайдағы беделін төмендетуі мүмкін деп қорқады, себебі мемлекеттік қызметкерлердің саны артуы мүмкін еді. Чосон элитасы Седжон патшаның қайтысынан кейін де қытай ханчасын пайдалануды жалғастырды. Хангул биліктегілер тарапынан жиі жеңілсініп, «онмун» («вульгарлық жазу»), «амгыль» («әйелдер жазуы») және «ахэкгыль» («балалар жазуы») сияқты лақаптармен сынға ұшырады. Осыған қарамастан, бұл жүйе әйелдер мен көркем әдебиет жазушылардың арасында танымал болды. 1504 жылы Йонсангун хангулді оқу мен жариялауға тыйым салды. Оның таралуы мен сақталуына үш фактор зор үлес қосты: әйелдерге арналған кітаптар, буддалық монахтардың оны қолдануы және 1602 жылы Кореяға христиан дінінің енгізілуі. Хангул 16 ғасырда әдебиет пен поэзиядағы жаңа өркендеуге байланысты кеңінен танымал болды. Ол 17 ғасырға дейін танымалдылығын сақтап, 19 ғасырдағы ұлтшылдық қозғалыстан кейін одан да кеңінен қолданыла бастады. 1849 жылы ол Кореяның мемлекеттік жазу жүйесі ретінде қабылданды және алғаш рет ресми үкіметтік құжаттарда қолданылды. 1910 жылғы шарттан кейін хангул Кореяның 1945 жылы азаттыққа ие болғанға дейін қайтадан тыйым салынды.
Өлім
Седжонг қант диабетінің асқынуларынан соқыр болды және 1450 жылы осы аурудан көз жұмды. Ол Еоннеунгте (хангул=영릉) әйелі Сохонмен бірге жерленген, ол төрт жыл бұрын қайтыс болған еді. Мазар Оңтүстік Кореяның Кёнги провинциясындағы Йёжу қаласында орналасқан. Оның мұрагері – тұңғыш ұлы И Хян (кейіннен Мунжонг патшасы атағымен құрметтелді). Седжонг дені сау болмаған Мунжонг көп жасамайтынын сезіп, өлім төсегінде Қадірлілер залының ғалымдарынан жас немересі Данджонға қарауды өтінді. Күтілгендей, Мунжонг билікке келгеннен кейін екі жыл өткен соң қайтыс болды, ал Данджон он екі жасында Жосонның алтыншы патшасы болғанда, соңғы онжылдықтарда сақталған саяси тұрақтылық бұзылды. Ақырында, 1455 жылы Седжонгтың екінші ұлы, Ұлы ханзада Суянг (кейіннен Седжо патшасы аталды) таққа қол жеткізді. Алты сарай шенеунігінің оның інісін таққа қайта орнатуға қатысқандығы анықталғанда, Седжо Қадірлілер залын таратып, Седжонгтың тұсында қызмет еткен бірнеше министрлермен бірге Данджонды өлімге кесті.
Мүсін және мұражай экспонаты
2009 жылы Седжонг патшаның қола мүсіні Сеул қаласындағы Гвангвамун алаңындағы бульварда, Седжонг сахналық өнер орталығының тіке алдында бетон тұғырға орнатылды. Мүсінші Ким Ён Уон болды. Тұғырдың ішінде 3200 м² ауданындағы "Седжонг патшаның тарихы" атты жер асты музейлік көрмесіне кіреберіс орналасқан. Ол Корея алфавитінің 563 жылдығына орай Хангуль күнінде ашылды.
Атаулар ауыстырылуы
Сежонг көшесі (Сежонгно; 세종로, 世宗路) және Сеулдің орталық бөлігінде орналасқан Сежонг сахналық өнер орталығы, екеуі де король Седжонгтің құрметіне аталған. 2007 жылдың басында Оңтүстік Корея үкіметі қазіргі Дэджон қаласының жанындағы Оңтүстік Чхунчхон провинциясының бір бөлігінен арнайы әкімшілік округ құруға шешім қабылдады. Бұл округ "Седжон арнайы автономды қаласы" деп аталды. Король Седжонг станциясы – Кореяның Антарктика ғылыми-зерттеу бағдарламасының зерттеу станциясы. Король Седжонг институты – корей тілі білімін халықаралық деңгейде таратумен айналысатын Оңтүстік Кореяның мемлекеттік ұйымы.
Портрет корей валютасында
Оңтүстік Кореяның 10 000 вон банкнотасында Седжонның суреті мен оның билігі тұсында жасалған түрлі ғылыми құралдар бейнеленген.
Бейне ойындар
Седжон – Sid Meier’s Civilization VI Leader Pass DLC, Sid Meier’s Civilization V және Civilization Revolution 2 ойындарындағы корей өркениетінің көшбасшысы. Седжон – Europa Universalis IV ойынында Кореяның бастапқы билеушісі.