Кіріспе

Мұса Харис (15 сәуір 1730 - 1787) - ағылшын энтомологы және гравері.

Өмір және жұмыс

Харристің кішкентай шағынан энтомологиямен айналысуына оның Аурелиандар қоғамының мүшесі болған ағасы көмектесті. 1762 жылы ол Аурелиандардың екінші қоғамының хатшысы болды. Ол шебер суретші болды және 1785 жылы Корольдік академиядағы жәндіктердің суреттерін көрсетті. Ол Дрю Дрюридің «Табиғат тарихының иллюстрациялары» (3 том, 1770–1782) және Джон Кокли Летсомның «Табиғат зерттеушісі мен саяхатшының серігі» (1772) сияқты кітаптарға суреттер салды және гравировка жасады.

Түс теориясы

1766 жылы жарық көрген «Табиғи түстер жүйесі» атты еңбегінде Харрис үш «үлкен немесе басты» түс – қызыл, сары және көк түстерді пайдалана отырып, жасалуға болатын түстердің көптігін талқылады. Табиғатты зерттеуші және гравер ретінде Харрис түстер арасындағы байланысты, олардың қалай кодталып, қалай құрылатынын қарастырды. Ол үш түсті қалай араластыруға болатынын түсіндірді, «материалдық тұрғыдан немесе суретшінің шеберлігімен» 660 түс жасауға бояу мен көлеңке қолдану қажеттігін көрсетті. Харрис қызыл, сары және көк түстерді «алғашқы» түстер деп атады және оларды Исаак Ньютонның түстер теориясымен байланыстыруға тырысты, призма арқылы сынып өткенде көрінетін түстерге сілтеме жасады. «Табиғи түстер жүйесі» екі суретті қамтиды, ал біріншісі – Харристің «Призмалық» түстер доңғалағы, онда негізгі түстер ретінде қызыл, сары және көк түстер бейнеленген. Бұл түстер түстер доңғалағының ортасында «аралық» түстердің – қызғылт сары, жасыл және күлгін түстердің түр-түрімен оралып жатыр. «Табиғи түстер жүйесі» кітабындағы екінші сурет – Харристің «құрама» түстер доңғалағы, оның ортасында қызғылт сары, жасыл және күлгін түстер орналасқан, ал олардың арасындағы үштік түстердің түр-түрімен қоршалған. Харрис пигменттерді қолдану арқылы түс жасауды, жарық толқындарына қатысты түстің құрылуы мен көрінуімен екі жағдайда байланыстырды. Біріншіден, ол қара және ақ түстерді қарастырғанда. Ол қарама-қарсы түстердің қоспасы «ласты, мағынасыз түс» береді деп болжады және қызыл, көк және сары түстердің қоспасы «бірдей күшпен және бір-біріне күшті қарсылық көрсету арқылы, тең емес күресте үшеуі де үнемі жеңіліп, қараңғылықта толық шатасу мен қараңғылық тудырады» деп мәлімдеді, осылайша бұл үш түстің қара түс жасауға қабілетті екенін ұсынды. Бұл талапқа сәйкес, әр түстер доңғалағының ортасында үш түс (қызыл, сары және көк, сондай-ақ қызғылт сары, жасыл және күлгін) қара сызықтармен белгіленген (суретті жасау үшін қолданылған граверлік өңдеудің нәтижесінде), бұл қара түсті эффектісін тудырады, бірақ жақыннан қарағанда әр түстер доңғалағының орталық бөлігі қара, лайлы қоңыр түс болып көрінеді. Ақ түске қатысты Харрис ақ түстің «түстің толық жоқтығы немесе болмауы» екенін айтты. Сонымен қатар, Харрис өзінің «призмалық» түстер доңғалағы «призмада көрсетілген» түстерді бейнелейтінін, ал «құрама» түстер доңғалағында бейнеленген түстер «призмалық бөлігінде жоқ табиғаттағы барлық түстерді қамтиды» деп ұсынды. «Табиғи түстер жүйесі» 1811 жылы қайта басылып шықты, бұл жолы Томас Мартин редакциялап, Корольдік академияның екінші президенті Бенджамин Уэстке арнады. 1963 жылы «Табиғи түстер жүйесі» жеке басылып, Нью-Йорктегі Уитни дизайн кітапханасы тарапынан таратылды. Бұл басылым Фабер Биррен Харристің түпнұсқа кітабының бір данасын сатып алып, оны дәл көшіруді ұйымдастырғаннан кейін жарық көрді. Биррен көшіру процесін бақылап, екі түстер доңғалағының граверлік жұмысы Харристің түпнұсқа кітабындағы суреттермен сәйкес келуін қамтамасыз етті.

Энтомология

1766 жылы Харрис өзінің «Аурелиан немесе ағылшын жәндіктерінің табиғи тарихы» атты еңбегін жариялады. 1780 жылы ол жолақты демоизель, Calopteryx splendens сияқты бірнеше Odonata-ның алғашқы ғылыми сипаттамаларын жасады және құмырсқалардың түрлерін анықтауға жеткілікті дәлдігі бар суреттерін салған алғашқы ағылшын суретшісі болды. Одонтологтар Альберт Орр мен Матти Хемяляйнен оның суреттерін қарап, оның «үлкен қоңыр» (Aeshna grandis, суреттің сол жағында) суреті «тамаша» болғанын, ал «көздің табиғи түстері Харрис осы аэшнидтердің тірі мысалдарымен танысып, басып шығарылған мыс пластиналарды өзі бояған немесе бояушыларды бақылағандығын көрсетеді» деді. Дегенмен, олар сол беттегі личинканы нашар деп санайды: «маскасы кеңейтілген аэшнид личинкасының өте қатаң дорсальды-жақтық көрінісі. Харристің осындай талантты суретшісі үшін көздерін, антенналарын немесе маскадағы немесе лабиальді пальптардағы буынды бейнелеуге тырысқан жоқ, егер ол үлгіні зерттеген болса, мұндай жіберулер ойға келмейді», – дейді олар және оны Август Иоганн Розель фон Розенхофтан көшірген болуы мүмкін деп болжайды. 1778 жылы Харрис Muscina levida [assimilis] түріндегі шыбықты тапты. Екі жылдан кейін ол Muscina prolapsa түріндегі тағы бір шыбықты тапты.

Отбасы

Харистің әйелі және ұлы Джон Харис (1767–1832), акварель суретшісі сақталды.