Әлемдік өлім-жітім көрсеткіштері: Құбылыс, себептері мен тәуекел топтары

Кіріспе

Дүниежүзіндегі суицидтің таралуы

Жыл сайын шамамен 700 000 адамның суицидке байланысты қайтыс болғаны есептеледі. Суицид барлық демографиялық топқа әсер етеді, бірақ кейбір топтар басқаларына қарағанда күйреуірек. Мысалы, 15-29 жас аралығындағы жастардың арасында суицид жиі кездеседі, бұл өлімнің төртінші негізгі себебі. 2000-2021 жылдар аралығында суицид көрсеткіштері шамамен 36% артқан. Суицид қаупінің артуына бірнеше фактор себеп. Суицидтің нақты бір себебі болмаса да, себептерді анықтауда үш басты тақырып кездеседі: денсаулық, қоршаған орта және тарихи факторлар. Денсаулыққа қатысты себептер депрессия, шизофрения, ұайқас бұзылыстары немесе мидың жарақаттануы сияқты психикалық денсаулық мәселелерімен байланысты болуы мүмкін. Тарихи факторлар да маңызды рөл атқарады. Даму кезеңінде суицидке куә болу, адамды өз өліміне қаупі жоғары жағдайға түсіруі мүмкін. Суицидтің жұқпалылығы, әсіресе жастар арасында, елеулі проблема екенін көрсететін зерттеулер жүргізілді. Кемтар жасөспірімдерге суицидтің нақты немесе ойдан шығарылған оқиғалары, соның ішінде БАҚ-тағы, атап айтқанда, танымал тұлғаның суициді туралы кеңінен таратылатын хабарлар әсер етуі мүмкін.

Географиялық- Ел

2019 жылы 100 000 адамға шаққандағы ең көп өзін-өзі өлтіру көрсеткіші Лесотода тіркелді, онда 100 000 адамға 87,5 адам қайтыс болды. Екінші орында Гвиана – 100 000 адамға 40,9 адам, ал үшінші орында Эсватини – 100 000 адамға 40,5 адам. Төмен кірісті елдердің кедейлік жағдайы салдарынан өзін-өзі өлтіру деректері жоғары, осы себепті суицид көрсеткіштері бойынша алғашқы үш ел осылардың қатарында. Әлемнің басқа аймақтарында суицид көрсеткіштері осы деңгейге жетпесе де, мәселе өте айқын. Ресейде әр жылы 100 000 адамға шаққанда шамамен 21,6 адам өзін-өзі өлтіреді; сондай-ақ, ауылдық және қалалық аймақтар арасында да айырмашылықтар бар. "АҚШ-тың ең шеткерлі ауылдық аймақтарындағы суицид деңгейі қалалық аймақтарға қарағанда шамамен екі есе жоғары (ауылдық аймақтарда 100 000 адамға 18,9, ал қалалық аймақтарда 100 000 адамға 13,2)." Бұл физикалық оқшаулану, психикалық денсаулық сақтандыру қызметтеріне қолжетімділіктің шектеулі болуы, қауіпті құралдарға оңай қол жеткізілуі немесе психикалық денсаулыққа байланысты стигма сияқты бірнеше факторларға байланысты болуы мүмкін.

Жыныстық қатынас

АҚШ-та ерлер әйелдерге қарағанда төрт есе көп суицидке құрбан болады, бірақ әйелдер ерлерге қарағанда көбірек суицид әрекеттеріне және өз-өзіне зиян келтіруге тырысады. Барлық жас топтарында ерлердің суицид көрсеткіші әйелдерге қарағанда әлдеқайда жоғары (қатынас 3:1 мен 10:1 аралығында). Басқа батыс елдерінде де ерлер әйелдерге қарағанда суицидке құрбан болу ықтималдығы жоғары (әдетте 3–4:1 арақатынасында). Бұл ерлер үшін өлімнің сегізінші, ал әйелдер үшін он тоғызыншы негізгі себебі болды. Суицидтен ерлердің артық өлім көрсеткіші батыс емес елдерде көбінесе төмендеу. Сегіз елде, оның ішінде әлем халқының бес бөлігін құрайтын Қытайда, ерлердің суицидтен өлім көрсеткіші әйелдерге қарағанда төмен, ал әйелдер суицидке құрбан болу ықтималдығы 1,3–1,6 есе жоғары.

Жасы

АҚШ-тағы суицидтердің шамамен жартысы 35-64 жас аралығындағы адамдардың үлесіне тиеді. 75 және одан асқан жастағы ересектердің суицид жасау қаупі артады (100 мың адамға 20,3 жағдай). АҚШ бойынша барлық суицидтердің жалпы санында өз-өзіне қол жұмсау көрсеткіші төмен болғанымен, 10-24 жас аралығындағы жасөсперімдер үшін бұл өлімнің екінші негізгі себебі болып табылады.

Жарыс

АҚШ-та жүргізілген зерттеулер көрсетіп тұр, барлық жастағы испан тілді емес Алясканың түпкілікті халқы мен америкалық үндістерде өзіне-өзі қол жұмсау қаупі ең жоғары. 2018–2021 жылдары осы топтардағы өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштері айтарлықтай артты. Әлемнің шығыс бөлігінде (атап айтқанда Азия және Тынық мұхиты аралдарындағы елдерде) тіркелген өзіне-өзі қол жұмсау жағдайлары жыл сайын көбейіп келеді.

Жыныстық бейімділік

Өзін-өзі өлтіруге талпыну ықтималдығы гей еркектер мен лесбиянкаларда, сондай-ақ екі жынысты бисексуалдарда гетеросексуал әріптестермен салыстырғанда артық болады. Әйелдер арасындағы жоғары көрсеткіш тенденциясы лесбиянкалар мен бисексуал әйелдерде де байқалады, ал гомосексуал еркектермен салыстырғанда лесбиянкалар гейлер мен бисексуал еркектерге қарағанда өзін-өзі өлтіруге талпынуға көбірек бейім. Зерттеулер арасындағы мәліметтер гетеросексуалдармен салыстырғанда квир қауымдастықтағы өзін-өзі өлтіру қаупінің қаншалықты жоғары екендігі бойынша әртүрлі. Ең төменгі көрсеткіштерге сәйкес, квир әйелдерде 0,8–1,1 есе, ал квир еркектерде 1,5–2,5 есе артық қаупі бар. Ең жоғары көрсеткіштер әйелдерде 4,6 есе, ал гетеросексуал емес деп санаушы еркектерде 14,6 есе дейін жетеді. Бұл қауіптің артуына нәсіл және жас та әсер етеді. Ең жоғары көрсеткіштер жас еркектер арасында европалықтарда байқалады. 25 жасқа келгенде олардың қаупі бұрынғыдан кемі екі есеге төмендейді. Дегенмен, қара нәсілді гей еркектердің қаупі осы жастағылардың арасында 8,6 есеге дейін артады. Өмір бойындағы қаупі ақ нәсілді гей және бисексуал еркектер үшін 5,7 есе, ал қара нәсілді гей және бисексуал еркектер үшін 12,8 есе жоғары. Олар өзін-өзі өлтіруге талпынбағандарға қарағанда отбасы тарапынан қабылдамауға көбірек ұшырайды. Тағы бір зерттеуде өзін-өзі өлтіруге талпынған гей және бисексуал жастардың гендерлік көрінісі әйелдік сипаттағы, олар жас кезінде ЛГБТҚ+ идентитігін қабылдаған және әріптестеріне қарағанда сексуалдық зорлық-зомбылық, есірткіге тәуелділік және тәртіпсіздік үшін ұсталғандары туралы көбірек хабарлағандығы анықталды. Данияда, жас бойынша түзетілген өзін-өзі өлтіру көрсеткіші тіркелген бір жынысты серіктестіктегі еркектер үшін гетеросексуалдық некеде болған еркектерге қарағанда шамамен сегіз есе жоғары, ал ешқашан үйленбеген еркектер үшін шамамен екі есе жоғары болды. Швециядағы суицид бойынша жасалған ірі зерттеуге 6456 бір жынысты некеде тұрған жұптар мен 1 181 723 әйел-еркек некелерінің деректері талданды. Зерттеу көрсеткендей, Швецияның гомосексуализмге қатысты толерантты көзқарасына қарамастан, бір жынысты некеде тұрған еркектердің өзін-өзі өлтіру қаупі әртүрлі жынысты некеде тұрған еркектерге қарағанда шамамен үш есе жоғары болды, тіпті ВИЧ статусы ескерілгеннен кейін де. Әйелдер арасында бір жынысты некеде тұрған әйелдердің өзін-өзі өлтіру қаупі әртүрлі жынысты некеде тұрған әйелдерге қарағанда жоғары екені анықталды.

The likelihood of suicide attempts are increased in both gay males and lesbians, as well as bisexuals of both sexes when compared to their heterosexual counterparts. The trend of having a higher incident rate among females is no exception with lesbians or bisexual females, and when compared with homosexual males, lesbians are more likely to attempt suicide than gay or bisexual males. Evidence varies between studies with how increased the risk of suicide in the queer community in comparison to heterosexuals. The lowest reported increases stated suicide is 0.8–1.1 times more likely for queer females and 1.5–2.5 times more likely for queer males. The highest increases reach 4.6 more likely in females and 14.6 more likely in males who do not identify as heterosexual. Race and age also play a factor in the increased risk. The highest ratios for males are for Caucasians in their youth. By the age of 25, their risk is down to less than half of what it was However gay Black males' risk steadily increases to 8.6 times more likely in this same age group. Lifetime risks are 5.7 times more for White and 12.8 times more for Black gay and bisexual males. They were also more likely to experience family rejection than those who do not attempt suicide. Another study found that gay and bisexual youth who attempted suicide had a more feminine gender presentation, adopted an LGBTQ+ identity at a young age, and were more likely than their peers to report sexual abuse, drug abuse, and arrests for misconduct. In Denmark, the age adjusted suicide mortality risk for men in registered domestic partnerships was nearly eight times greater than for men with positive histories of heterosexual marriage, and nearly twice as high for men who had never married. A large study of suicide in Sweden involved the analysis of data records for 6,456 same sex married couples and 1,181,723 man women marriages. The study showed that even with Sweden's tolerant attitude regarding homosexuality, it was determined that for same sex married men, the suicide risk was nearly three times higher than for different sex married men, even after an adjustment for HIV status. For women, it was shown that there was a tentatively elevated suicide risk for same sex married women over that of different sex married women.

Дін

Әлемдегі барлық ірі діндер өз-өзіне қол жұмсауға қарсы. Алайда, бұл сенімнің қатаңдығы әр адамға байланысты. Діндердегі үйретімдер әртүрлі болуы мүмкін, және әр адам осы үйретімдерді әртүрлі түсіндіре алады. Әртүрлі діндер арасындағы суицид көрсеткіштері әр түрлі. АҚШ-тағы негізгі діндердің ішінде протестанттардың суицид деңгейі ең жоғары. Рим-католиктері екінші орында тұрды, одан кейін яһудилер мен мұсылмандар. Көп жағдайда діндарлық суицид қаупін азайтумен байланысты. Атеисттік мемлекет болып табылатын Қытай Халық Республикасында суицид көрсеткіші ең жоғары болды (100 000 адамға 25,6 адам). Алайда, зерттеулер дін мен суицид қаупі арасындағы байланысты тым қарапайымдап көрсеткені үшін сынға ұшырады, себебі бұл байланыс мәдениетке байланысты өзгеруі мүмкін. Егер адамның сенімдері мен діні арасында келіспеушілік болса, дін психикалық денсаулығына кері әсер ете алуы мүмкін. Сонымен қатар, діни байланыс суицидке талпынудан қорғайды, бірақ суицидтік ойларды тоқтатуға көмектеспейді. Жоғары деңгейдегі әлеуметтік және ұлттық бірлік суицид көрсеткіштерін төмендетуге көмектеседі. Суицид деңгейі зейнеткерлер, жұмыссыздар, кедейлер, ажырасып кеткендер, баласы жоқтар, ұясы бос қалғандар және жалғыз өмір сүретін адамдар арасында ең жоғары. Экономикалық белгісіздік кезінде де суицид көрсеткіштері артады. (Кедейлік тікелей себеп болмаса да, суицид қаупіне үлес қосуы мүмкін). Сонымен қатар, баспанасыз адамдардың өмір бойы суицидтік ойларға бейімділігі 41,60%, ал суицидке талпынуға бейімділігі 28,88% құрайды. 2015 жылы Ұлыбританияның Ұлттық статистика басқармасы (Office for National Statistics) Public Health England тапсырысымен жүргізген зерттеуде 20 мен 64 жас аралығындағы 18 998 адамның өлімі қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде ерлер арасында суицидке ең көп бейімді сала құрылыс, ал әйелдер арасында мәдениет, БАҚ және спорт, денсаулық сақтау және бастауыш мектепте оқыту салалары болып табылды. Англияның ресми деректеріне сәйкес, құрылыс саласында жұмыс істейтін ерлер және мәдениет, ақпарат құралдары мен спорт, денсаулық сақтау және бастауыш сыныптағы мұғалімдер салаларында жұмыс істейтін әйелдер суицид қаупіне ең көп бейім. Саяси құрылымдар суицидке қарсы қорғау факторы ретінде әрекет ете алады. Ең айқын фактор – инфляциядан бұрынғы минималды жалақының өсуі. Басқа факторларға әлеуметтік әл-ауқатқа жұмсалатын қаражат және атыс қаруына және алкогольге қол жеткізуді шектейтін заңдар жатады.

Every major religion in the world is opposed to suicide. However, the stringency of this belief depends on the individual. Teachings within religions may vary and different individuals may interpret these teachings differently. Suicide rates between different religions vary. Among the major religions in the US, Protestants have the highest rate of suicide. Roman Catholics had the next highest rate, followed by Jews and Muslims. In most cases, religiosity has been associated with reduced risk of suicide. The People's Republic of China, which is an atheist state, had the highest suicide rate (25.6 per 100,000 persons). However, studies have been criticized for oversimplifying the relationship between religion and the risk of suicide, as this association can vary depending on culture. Religion may adversely affect mental health if there is discord between an individual's beliefs and their faith. Additionally, there is evidence to suggest that while religious affiliation protects against suicide attempts, it does not stop suicidal ideation.]] Higher levels of social and national cohesion reduce suicide rates. Suicide levels are highest among the retired, unemployed, impoverished, divorced, the childless, empty nesters, and other people who live alone. Suicide rates also rise during times of economic uncertainty. (Although poverty is not a direct cause, it can contribute to the risk of suicide). Additionally, the lifetime prevalence of suicidal ideation in the homeless community was 41.60% while the lifetime prevalence of suicide attempt was 28.88%. A 2015 UK study by the Office for National Statistics, commissioned by Public Health England, which considered 18,998 deaths of people aged between 20 and 64, found that the employment sectors with the highest incidence of suicide for men was construction, and for women culture, media and sport, healthcare, and primary school teaching. Men working in the construction industry and women employed in culture, media and sport, healthcare and primary school teaching are at the highest risk of suicide, official figures for England suggest. Certain political constructs can act as protective factors against suicide. The most apparent factor is an increase in minimum wage which precedes inflation. Other factors include social welfare expenditures, and laws which restrict access to firearms and alcohol.]]

Психикалық аурулар

Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, психикалық аурулар өзін-өзі өлтіру қаупімен және өліммен тығыз байланысты. Статистикалық деректер осыны растайды. Жоғары табысты елдердегі суицидке байланысты өлімдердің 80 пайызы психикалық немесе заттық тәуелділікке байланысты ауруларға қатысты. Төмен табысты елдерде бұл көрсеткіш шамамен 70 пайызды құрайды. Өзін-өзі өлтіру қаупімен байланысты психикалық аурулардың ішінде үлкен депрессиялық бұзылыс (ҮДБ), күйбеңдеу бұзылыстары, екіполярлық бұзылыс, дистимия және шизофрения бар.

Дене денсаулығы

Психикалық аурулардан өзге, физикалық денсаулық мәселелері де суицид қаупіне әсер етеді. Жасы, жынысы, психикалық денсаулығы және заттарды қолдану диагнозы ескерілгеннен кейін, тоғыз жағдай суицид қаупімен оң байланыста болды. Зерттеу осы байланысты келесі жағдайлармен байланыстырды: бел ауруы, мидың жарақаты, қатерлі ісік, жүрек жеткіліксіздігі, ХОБЛ, эпилепсия, ВИЧ/ЖҚС, мигрень және ұйқы бұзылыстары. Мидың жарақаттануынан зардап шеккен адамдардағы суицид қаупі қалыпты көрсеткіштен шамамен тоғыз есе жоғары, бұл оны ең жоғары тәуекел жағдайға айналдырады. Сондай-ақ, бірнеше аурудың бірдей кездесуі (коморбидтілік) суицид қаупін айтарлықтай арттырады.

Дене массасының индексі

Өзін-өзі өлтіру қаупі салмақ артумен азаяды және семіз адамдарда төмен болады. Бұл байланыс толыққанды түсіндірілмеген, бірақ жоғары дене салмағының нәтижесінде триптофан, серотонин және лептиннің қандағы деңгейінің артуы, импульсивтілікті төмендетуі мүмкін деген болжам бар. Дегенмен, басқа зерттеулер көрсеткендей, ең жоғары семіздік жағдайында өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері артуы мүмкін, сондай-ақ өмір сүру ұзақтығымен байланысты ИМТ-ге қатысты айырмашылықтар сияқты, өзін-өзі өлтіру көрсеткіштеріне маңызды әсер ететін шатастыратын факторларды ескеру қиын.

Қарт адамдардың физикалық аурулары мен функционалдық кемшіліктері

65 және одан үлкен жастағы ересектерде өзіне-өзі зиян келтіру мінез-құлқы белгілі бір функционалдық шектеулермен және нақты аурулармен байланысты. Осыған оң әсер ететін жағдайлар мен шектеулер: қатерлі ісіктер, неврологиялық аурулар, ауырсыну, ӨЖСҚ (өкше қабынуымен және тікелей бронхитпен бірге жүретін шешікті ауру), бауыр аурулары, ер адамдардың жыныс мүшелерінің аурулары және артрит. Жалпы айтқанда, адамның тәуелсіздігіне қауіп төндіретін, оның пайдалылығына, құндылығына немесе қадір-қасиетіне күмән келтіретін, сондай-ақ өмірден алатын ләззатын азайтатын аурулар өзіне-өзі зиян келтіруге бейімдеуі мүмкін.

Маусым

Қыс мерекесі кезінде (солтүстік жарты шарда Рождествоны қоса алғанда) өзін-өзі өлтіру көбірек болады деген пікір – миф, көбінесе бұл мифті БАҚ өзін-өзі өлтіруді мерекелік маусыммен байланыстырып жариялаған арқылы күшейтеді. Ұлттық денсаулық статистикасы орталығының зерттеуі бойынша, өзін-өзі өлтіру деректері қыс айларында төмендеп, көктем мен жаздың басында жоғарылайды. Қыс мезгілі мен депрессия арасындағы байланысты ескерсек, бұл өзін-өзі өлтіруге қабілеттілік пен салыстырмалы көңіл көтерумен байланысты болуы мүмкін деген теориялар бар. Өзін-өзі өлтірудің басқа да маусымдық факторлармен байланысы анықталған. Маусымдық аллергиялар өзін-өзі өлтіру көрсеткіштеріне әсер етуі мүмкін. Аллергендердің тудыратын әсеріне сүйенсек, жануарлар моделінде үрейлі мінез-құлықтың, әлеуметтік өзара әрекеттесудің азаюы және өзін-өзі өлтіру мінез-құлқының эндофенотиптері саналатын агрессивті мінез-құлықтың күшеюі байқалды. Өзін-өзі өлтіру қаупі апта күндеріне қарай айтарлықтай өзгеріп отырады, бұл кез келген маусымдық өзгерістен гөрі әлдеқайда маңызды.

Тенденциялар

Кейбір уақыт тенденцияларын өлім түрімен байланыстыруға болады. Мысалы, Ұлыбританияда 1945 жылдан 1963 жылға дейін суицидтердің тұрақты өсуі, 1960 жылдары көмір газынан табиғи газға ауысу кезінде шаруашылықтағы газбен жабдықтаудан көміртек монооксидінің алынып тасталуына байланысты болуы мүмкін. Әдістер әр мәдениетте әртүрлі болады, сондай-ақ, қауіпті заттар мен материалдардың қолжетімділігі де маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік стигма және өлім себептерінің дұрыс жіктемелмеуі салдарынан, суицид көрсеткіштері ешқашан нақты болмайды. 2000 жылы әлем бойынша 791 855 адамның суицид жасағаны естілді. 2019 жылы тіркелген суицид жағдайларының саны 703 220 болды. Бұл 11% салыстырмалы айырмашылықты құрайды. Жаһандық жылынуға байланысты АҚШ-тағы базалық температураның өсуі суицидтің артуына алып келеді. Базалық деңгейден 1-ден 6 градус Цельсийге дейін жоғарыласа, климаттың өзгеруіне байланысты АҚШ-тағы суицидтер 283-ден 1660 жағдайға дейін өсуі күтілуде. Тарихи деректер соғыс кезеңдерінде суицид деңгейінің төмен екенін көрсетеді. Алайда, бұл мәселеге қатысты жақындағы зерттеулер күмән тудырып, бұрынғыдан гөрі күрделі картинаны көрсетті. Бұл күрделі қарым-қатынасты толыққанды түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет.