Кіріспе
Қалыңмал үшін әйелдерді өлтіру
Қалыңмалға байланысты өлімдер – қалыңмал туралы дау-дамайлар салдарынан өлтірілген немесе өз-өзіне қол жұмсаған үйленген әйелдердің өлімі. Мұндай өлімдер көбінесе Үндістан, Бангладеш және Иран елдерінде кездеседі. Анықтама үшін, қалыңмал – үйлену рәсімінде күйеудің жағына әйелдің сыйлық ретінде беретін материалдық игіліктер. Үндістанда қалыңмалға байланысты өлімдердің саны ең жоғары көрсеткішті құрайды, 2010 жылы 8 391 жағдай тіркелді, яғни 100 мың әйелдің арасында 1,4 адам қайтыс болған. Үндістанда тіркелген барлық әйелдерді өлтіру деректерінің 40-50 пайызы қалыңмалға байланысты өлімдер құрайды, бұл 1999-2016 жылдар аралығындағы тұрақты үрдісті көрсетеді. Пакистанда әр жылы шамамен 2000 қалыңмалға байланысты өлім тіркелуі мүмкін деп болжанып отыр.
Үндістан
Қалыңдық өлімі – күйеуі мен оның отбасы қалыңдыққа наразы болғандықтан, некеден кейін көп ұзамай оның өзіне қол жұмсауы немесе олардың қолынан қаза болуы. Бұл көбінесе күйеуінің отбасы тарапынан жасалған бұрынғы үй ішіндегі зорлық-зомбылықтың соңғы нәтижесі болып табылады. Көптеген қалыңдық өлімдері жас әйелдің қиналысқа шыдамай, өзіне қол жұмсауынан туындайды. Мұндай өзіне қол жұмсаудың көпшілігі асылу, улану немесе өртке оралу арқылы жасалады. Кейде әйел күйеуі немесе қайын жұртының қолынан өртеліп өлтіріледі; бұл "келіншек өртеу" деп аталады және кейде өзіне қол жұмсау немесе апат ретінде жасырылады. Үнді әйелдерінің өртеу арқылы қаза табуы жиі қалыңдыққа байланысты жанжалдарға байланысты болады. Қалыңдық өлімінде күйеу жігіттің отбасы кісі өлтіруге немесе өзіне қол жұмсауға себепкер болады. Үндістанның Ұлттық қылмыс тіркеме бюросының мәліметінше, әлемде қалыңдыққа байланысты өлім-жітімнің ең жоғары көрсеткіші Үндістанда тіркелген. 2012 жылы Үндістан бойынша 8233 қалыңдық өлімі туралы хабарлама келіп түскен. Қалыңдық мәселелері Үндістанда 100 000 әйелге шаққанда жылына 1,4 өлімге әкеледі. 1996 жылғы Үндістан полициясының есебіне сәйкес, жыл сайын 2500-ден астам келіншек өртеу туралы хабарламалар түседі. Үндістанның Ұлттық қылмыс тіркеме бюросы (NCRB) 2011 жылы Үндістанда 8331 қалыңдық өлімі тіркелгенін, ал соңғы 10 жылда халық саны 17,6%-ға өскенін хабарлады. Бұл көрсеткіштердің дұрыстығына сыншылар көп көңіл бөлген, олар қалыңдық өлімі туралы мәліметтер жеткілікті емес деп санайды. Үндістанда қалыңдық өлімі кез келген дінмен шектелмейді.
Тыйым салу
1961 жылғы «Қалыңмалға тыйым салу туралы» заң, «некеге байланысты» қалыңмал сұрау, төлеу немесе қабылдауды тыйым салады, мұнда «қалыңмал» некеге тұру шарты ретінде талап етіліп немесе берілген сыйлық ретінде анықталады. Алдын ала шартсыз берілген сыйлықтар қалыңмал ретінде қарастырылмайды және заңды болып табылады. Қалыңмал сұраған немесе берген жандар алты айға дейін бас бостандығынан айырылуға немесе белгілі бір сомада айыппұл төлеуге жазаланады. Мәжбүрлеу нәтижесіндегі өлім мен өзіне-өзі зиян келтіру қылмыстық кодекспен реттеледі. Үнді әйелдерінің құқықтары үшін күрескендер 40 жылдан астам уақыт бойы қалыңмалдан туындаған өлімдерді болдырмау үшін заңдар қабылдауға ұмтылды, мысалы 1961 жылғы «Қалыңмалға тыйым салу туралы» заң және Үндістанның қылмыстық кодексінің 498-а бабы (1983 жылы қабылданған). Әйелдерді отбасылық зорлық-зомбылықтан қорғау туралы 2005 жылғы заңға (PWDVA) сәйкес, әйел отбасылық зорлық-зомбылықтан қорғау офицеріне жүгіну арқылы қалыңмалға байланысты қысымды тоқтатуға құқылы. Шаллу Нигам осы заңдардың тиімділігіне күмән келтіріп, «соттар көбінесе оларға міндетті кеңес берумен айналысады, бұл күтілмеген нәтижелерге және шектеулі мүмкіндіктерге әкеледі» деп жазды және «Заңдар құрбандардың шұғыл қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, сондай-ақ медициналық көмек, уақытша баспана, балаларға қарау орталықтары, психологиялық қолдау, тұрақты баспана немесе әйелдерге ең қажетті экономикалық және материалдық көмек көрсету тұрғысынан нақты шешімдер ұсына алмады» деп атап өтті. Үндістанда қалыңмалға қарсы заңдар ондаған жылдар бойы қолданылып келсе де, олар көбінесе тиімсіз деп сынға ұшырады. Қалыңмалдан туындаған өлімдер мен кісі өлтіру деректері Үндістанның көптеген аймақтарында тоқтатылмай, жалғасуда, бұл құқық қорғау органдарының алаңдаушылығын арттыруда.
Пәкістан
Пакистанда жалдамалы сыйлық беру және күту (жахез деп аталады) мәдениеттің бір бөлігі болып табылады, Пакистанның барлық аймақтарындағы некелердің 95%-дан астамы қалыңдықтың отбасынан күйеу жігіттің отбасына жалдамалы сыйлық беруді қамтиды. Пакистанда ондаған жылдар бойы қалыңдықтан туындаған өлім-жітім жағдайлары артып келеді. Пакистан тәуелсіздік алғаннан бері қалыңдықпен байланысты зорлық-зомбылық пен өлім-жітім кеңінен таралған. Пакистанда жылына шамамен 2000 адам қалыңдықпен байланысты қайтыс болады деп болжанып отыр. Пакистандағы қалыңдықтан туындаған өлім-жітім көрсеткіштері бойынша кейбір даулар бар. Кейбір жарияланымдар Пакистан шенеуніктері қалыңдықтан туындаған өлімдерді тіркемейтінін, ал өлім-жітім көрсеткіштері мәдени тұрғысынан төмен көрсетіліп, шынында жоғары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, Насрулла Пакистанда 100 000 әйелге шаққанда 33 әйелдің өртке қабылуы, оның 49%-ы қасақана жасалғаны, яғни 100 000 әйелге шаққанда шамамен 16 әйелдің өртке қабылуын хабарлайды. Пакистанның 2008 жылғы «Жалдамалы сыйлықтар мен неке сыйлықтарын (шектеу) туралы» заңы қалыңдықтың құнын 30 000 PKR (~300 АҚШ доллары) дейін, ал қалыңдық сыйлықтарының жалпы сомасын 50 000 PKR дейін шектейді. Бұл заң күйеу жігіттің отбасынан қалыңдық талап етуді, сондай-ақ, оны үйлену тойы алдында немесе той кезінде жариялауды заңсыз деп жариялайды. Алайда, бұл және 1967, 1976 және 1998 жылдардағы ұқсас қалыңдыққа қарсы заңдар, сондай-ақ 1964 жылғы Отбасылық сот туралы заң тиімді емес екені дәлелденді. SACHET, Пакистан сияқты белсенділер полицияның қалыңдықпен байланысты тұрмыстық зорлық-зомбылық және салдарынан туындаған жарақаттар туралы шағымдарды тіркеуден бас тартатынын мәлімдейді.
Бангладеш
Бангладеште қалыңдықты жоутук (бенгал тілінде: যৌতুক) деп атайды, және ол өлімнің маңызды себебінің бірі болып табылады. Соңғы жылдары 100 000 әйелге шаққанда 0,6 мен 2,8 келін қалыңдыққа байланысты зорлық-зомбылық салдарынан қайтыс болады деп хабарланады. Өлімге себеп болатын әдістерге: өз-өзіне қол жұмсау, өрт және тұрмыстық зорлық-зомбылықтың басқа түрлері кіреді. 2013 жылы Бангладеште 10 айдың ішінде 4470 әйел қалыңдыққа байланысты зорлық-зомбылықтың құрбаны болды, яғни Бангладеште 100 000 әйелге шаққанда жылына шамамен 7,2 келін зорлық-зомбылықтан зардап шекті.
Иран
Қалыңмал – бұл ежелгі парсы дәстүрі, жергілікті жерде оны яхаз (кейде жахизие деп те жазылады) дейді. Ирандағы қалыңмалға байланысты зорлық-зомбылық пен өлім жағдайлары ирандық газеттерде хабарланады, олардың кейбіреулері ағылшын тіліндегі БАҚ-та да жарияланады. Kiani және авторлар тобы 2014 жылғы зерттеуде Иранда қалыңмал үшін болатын өлім жағдайларын хабарлайды.
Халықаралық жоюға бағытталған шаралар
Қалыңмал үшін жасалған қырқындар туралы хабарлар қоғамның қызығушылығын тудырып, осы әдетті жоюға бағытталған жаһандық белсенділер қозғалысын күшейтті. Осы белсенділер қауымында Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықпен, оның ішінде қалыңмал үшін жасалған қырқындармен күресте шешуші рөл атқарды.
Біріккен Ұлттар Ұйымы
Біріккен Ұлттар Ұйымы 1945 жылы құрылғаннан бері әйелдердің құқықтарын жақтаушы болып келді, бұл туралы оның Жарғысының кіріспесінде, Адам құқықтары жөніндегі жалпыға бірдей декларацияда (1948 жылы қабылданған), Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде (1966 жылы қабылданған), Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіде (1966 жылы қабылданған) (бұл үш құжат бірлесіп Халықаралық құқықтар туралы билль деп аталады) және Әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенцияда (CEDAW) (2012) нақты көрсетілген. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ), әлемдегі балалардың білім сапасын жақсартуға басымдық бергенімен, қалыңдық үшін жасалатын қылмыстарға да белсенді қарсы тұрды. 2009 жылдың 9 наурызында (Халықаралық әйелдер күні) Вашингтон қаласында өткен баспасөз конференциясында ЮНИСЕФ-тің атқарушы директоры Энн М. Венаман қалыңдық үшін жасалатын қылмыстарды және кінәлілердің жазасыз қалуына мүмкіндік беретін заң жүйелерін ауызды ашып айыптады. 2009 жылы ЮНИСЕФ гендерлік теңдік бойынша өзінің бірінші стратегиялық әрекет жоспарын іске қосты, оған 2010 жылы екінші әрекет жоспары ілесіп келді. Бұл жоспарлардың мақсаты – ЮНИСЕФ-тің барлық халықаралық бағдарламалары мен қызметтерінде гендерлік теңдікті басымдыққа қою.
Жеке ұйымдар
Халықаралық Amnesty International ұйымы халықты ақпараттандыру мақсатында қалыңдық үшін өлтіруді әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың маңызды себебі ретінде атап көрсетті. Сонымен қатар, Amnesty International адам құқықтары жөніндегі жылдық бағалауларында Үндістанды қалыңдық үшін өлтіру оқиғалары мен осы қылмыстың жасаушыларына жазасыздық қарастыруы үшін сынап келеді. Human Rights Watch та 2011 жылы Үндістан үкіметін қалыңдық үшін өлтіруді жоюдағы прогреске жетпегені және қылмыскерлерді әділетке тартудағы нәтижесіздігі үшін сынады. 2004 жылы "Әлемдік әйелдер қоры" "Қазір немесе ешқашан" атты қаржыландыру жобасын бастады. Бұл науқанның мақсаты – ел ішінде қаражат жинап, осы арқылы бүкіл әлемдегі феминистік ұйымдардың, соның ішінде Үндістан әйелдер құқығын қорғаушыларының жұмысын қаржыландыру. 2007 жылға қарай "Қазір немесе ешқашан" қоры шамамен 7 миллион доллар жинап, таратып берді. "V Day" деп аталатын салыстырмалы түрде шағын ұйым әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты тоқтатуға өзін арнады. АҚШ-тың қалалары мен колледждерінде пьесалар, көрмелер және семинарлар сияқты іс-шараларды ұйымдастыру арқылы V Day қаражат жинап, гендерлік зорлық-зомбылық, оның ішінде қалыңдық үшін өлтіру туралы халықты хабардар етеді. Қалыңдық үшін өлтіру тақырыбындағы толық көлемді пьесалардың бірі – "Өртелмейтін келін".