Бала өлтіру (филицид) – ата-ананың өз баласын қасақана өлтіруі. АҚШ статистикасы бойынша, нәрестелерді аналар, ал ересек балаларды әкелер жиі өлтіреді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ата-ананың өз баласын қасақана өлтіруі
Deliberate act of a parent killing their own child
animals
Фелицид – ата-ананың өз баласын қасақана өлтіруі. "Фелицид" сөзі латын тіліндегі "filius" және "filia" ("ұл" және "қыз") сөздерінен, сондай-ақ "өлтіру" мағынасын беретін "caedere" сөзінен алынған "cide" жұрнағынан құралған. Бұл сөз қылмыстың өзін де, оны жасаған адамды да білдіруі мүмкін.
Filicide is the deliberate act of a parent killing their own child. The word filicide is derived from the Latin words filius and filia ('son' and 'daughter') and the suffix cide, from the word caedere meaning 'to kill'. The word can refer to both the crime and perpetrator of the crime.
Статистика
1999 жылы АҚШ Әділет министрлігі жүргізген зерттеуде 1976 жылдан 1997 жылға дейін АҚШ-та нәресте кезінде қайтыс болған балалардың көп бөлігі аналарының кінәсінен болса, сегіз жастан асқан балалардың өліміне әкелері көбірек кінәлі екені анықталды. Бес жасқа дейінгі балалардың өлімінің 61% ата-аналардың үлесінде. Кейде бала өлтіру деректерінде қастандық пен өзін-өзі өлтірудің араласуы байқалады. ФБР статистикасы бойынша, АҚШ-та әр жылы ата-аналары 450 шамасында баланы өлтіреді. 1997-2006 жылдар аралығында Ұлыбританияда бала өлтіруге (филицид) және филицидпен бірге өзін-өзі өлтіруге (филицидтік суицид) сотталған 297 жағдайды және 45 филицидтік суицидті терең зерттеу көрсеткендей, қылмыскерлердің 37%-ы сол кезде психикалық аурумен ауырған. Ең көп таралған диагноздар психоз емес, көңіл-күйдің бұзылуы және жеке тұлғаның бұзылуы болды, бірақ соңғысы жағдайлардың 15%-ын құрады. Дегенмен, үлкен Дания зерттеуіне ұқсас, көпшілігі бала өлтіруге дейін психикалық денсаулық сақтау қызметтерімен байланысқа түспеген, ал емделгендердің саны аз болды. Әйелдердің жасөспірім шағында бала тууы жиі кездеседі. Әкелер зорлық-зомбылық қылмыстары үшін сотталған, есірткі заттарын қолданған және бірнеше құрбанды өлтірген жағдайлар көбірек тіркелді. Сәбилер үлкен балаларға қарағанда құрбан болу ықтималдығы жоғары, сондай-ақ босанғаннан кейінгі депрессияның әсері болуы мүмкін екені айтылды.
A 1999 U. S. Department of Justice study concluded that mothers were responsible for a higher share of children killed during infancy between 1976 and 1997 in the United States, while fathers were more likely to have been responsible for the murders of children aged eight or older. Parents were responsible for 61% of child murders under the age of five. Sometimes, there is a combination of murder and suicide in filicide cases. On average, according to FBI statistics, 450 children are murdered by their parents each year in the United States. An in depth longitudinal study of 297 cases convicted of filicide and 45 of filicide suicide in the United Kingdom between 1997 and 2006 showed that 37% of the perpetrators had a recorded mental illness at the time. The most common diagnoses were mood disorders and personality disorders rather than psychosis, but the latter accounted for 15% of cases. However – similar to findings in a large Danish study – the majority had not had contact with mental health services prior to the murders, and few had received treatment. Female perpetrators were more likely to have given birth as teenagers. Fathers were more likely to have been convicted of violent offences and have a history of substance misuse, and were more likely to kill multiple victims. Infants were more likely to be victims than older children, and a link to post partum depression was suggested.
Филицидтің түрлері
Доктор Филипп Резник 1969 жылы бала өлтіру (филицид) туралы зерттеу жариялады және бала өлтірудің бес негізгі себебі бар екенін айтты, соның ішінде "алтруистік", "өлімге әкелетін қатыгездік", "қажетсіз бала", "ауыр психоз" және "ерлі-зайыптыдан кек алу". "Алтруистік" өлтірулер ата-ананың бала үшін әлем тым қатыгез деп сенгені немесе баланың азап шегіп жатқаны үшін (бұл шындыққа сәйкес келмесе де) болады. Өлімге әкелетін қатыгездікке байланысты өлтірулерде мақсат әрқашан баланы өлтіру болуы міндетті емес, бірақ өлім осылайша орын алуы мүмкін, ал Мюнхгаузен синдромының прокси нұсқасы осы санатқа жатады. Ерлі-зайыптылар арасындағы кек алу – бұл үй ішіндегі серіктеске тікелей зиян келтіру үшін жасалатын бала өлтіру; мұндай жағдайлар жиі кездеспейді.
Dr. Phillip Resnick published research on filicide in 1969 and stated that there were five main motives for filicide, including "altruistic", "fatal maltreatment", "unwanted child", "acutely psychotic" and "spousal revenge". "Altruistic" killings occur because the parent believes that the world is too cruel for the child, or because the child is enduring suffering (whether this is actually occurring or not). In fatal maltreatment killings, the goal is not always to kill the child, but death may occur anyway, and Munchausen syndrome by proxy is in that category. Spousal revenge killings are killings of children done to indirectly harm a domestic partner; they do not frequently occur.
Қауіп шеккен балалар
2013 жылы АҚШ-та балалар өлімінің басты бес себебінің бірі – кісі өлтіру болды, ал 1 мен 4 жас аралығындағы балалардың өлімінің үш негізгі себебінің бірі осы қылмыс еді. Балаларға жасалған зорлық-зомбылық пен балалардың кісі өлтіру көрсеткіштері арасында тікелей байланыс бар екені анықталды. Зерттеулерге сәйкес, өз ата-аналары өлтірген балалар өлімге дейін олардан физикалық зорлық көрген.
In 2013, in the United States, homicide was in the top five causes of deaths of children, and in the top three causes of death in children between 1 and 4 years old. A direct correlation has been identified between child abuse rates and child homicide rates. Research suggests that children murdered by their parents were physically abused by them prior to their death.
Белгілі мысалдар
Жертве(лер)Қылмыскер(лер)Балаға қатысты ата-ананың қатысыКүніОрынЕскертулерЖәпфтахтың қызы (кейде Сейла немесе Ифис)ЖәпфтахӘкесіБелгісізКөне ИзраильЖәпфтах – Ескі өсиетте айтылған, Құдайға (Яхвеге) қасақана уәде беріп, қызын құрбан етуге мәжбүр болған тұлға, ол оны өз еркімен құрбан етуге келіседі. Тит және Тиберий Юний БрутЛуций Юний БрутӘкесі509 б.ж.ж.Рим РеспубликасыЛуций Юний Брут, Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербусты құлатып, Рим Республикасын құрған деп есептеледі, ол монархияны қалпына келтіруге қатысқан күдікпен ұлдары Тит пен Тиберийді өлімге кесті. Аул Постумий Тубертустың ұлыАул Постумий ТубертусӘкесі431 б.д.д.Рим РеспубликасыБір әңгіме бойынша, б.д.д. 431 жылы диктатор болған Аул Постумий Тубертус, өзіне берілген бекетті тастап, жауға шабуыл жасаған кезде ұлын өлтірді. Рим тарихшысы Ливий бұл оқиғаға күмән келтіреді, себебі бұл оқиға Тит Манлий Империоз Торкватустың отбасы туралы әңгімелерге ұқсас (төменде қараңыз). Тит Манлий Империоз Торкватустың ұлыТит Манлий Империоз ТоркватусӘкесі340 б.д.д.Латиум, Италия түбегі, Рим РеспубликасыЛатын соғысы кезінде римдік консул Тит Манлий Империоз Торкватус латындықтар тобына шабуыл жасау үшін өз орнын тастағаннан кейін өз ұлын өлімге кесті, бұл оның отбасында өте қатаң тәртіптің белгісі болды. Decimus Junius Silanus ManlianusТит Манлий ТоркватусӘкесі140 б.д.д.Рим РеспубликасыМакедонияда претор қызметін атқарып жүрген кезінде Decimus Junius Silanus Manlianus македониялық елшілермен сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталды. Оның әкесі Тит Манлий Торкватус, аға сенатор, өз үйінде жеке сот жүргізуге рұқсат алды. Отбасылық құрметті сақтау ережесі ұлын өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр ететінін білгеніне қарамастан, Тит ұлын көзінен тасалауға үкім шығарды, бұл Манлианның өз өмірін өз қолымен алуына себеп болды. Оның қатаңдығы оның теңдей қатаң Тит Манлий Империоз Торкватустан (жоғарыда қараңыз) шыққан ұрпағынан шықты деп болжанады. Квинт Фабий Максим Эбурнның ұлыКвинт Фабий Максим ЭбурнӘкесіш. 116 б.д.д.Рим Республикасы116 б.д.д. консулы Квинт Фабий Максим Эбурн өзінің бір ұлын "әдепсіздік" үшін өлімге кесті. Цзинь Нонг'ерЦзинь МидиӘкесі121–87 б.д.д.Батыс Хан империясыЦзинь Миди өзінің ұлы Нонг'ерді император хареміне кіргеннен кейін өлтірді. Бұл Цзинь Мидиге, шыққан тегі бойынша Сюньну ханзадасына, Хан императоры Вудан болған құрметті нығайтты; кейіннен Цзинь күйме мен ат әскерінің генерал дәрежесіне көтерілді. Иосифтің айтуынша, Ирод Яһудея патшасы ұлдары Ескендір мен Аристобулды өзінің билігін басып алудан қорқып өлтірді. Клавдия Ливия (Ливилла)Антония КішіАна31Рим империясыЛивилла өзінің сүйіктісі Сеянмен бірге император Тиберийдің ұлы Друз Юлий Цезарды уладырған деп айыпталды. Тарихшы Кассиус Дионың айтуынша, Тиберий Ливилланы анасы Антонияның қарамағына тапсырды, ол оны аштықтан өлтіретін бөлмеге қамады. Аул Вителлиус ПетронийВителлиусӘкесі69Рим империясыСуетоний Вителлиус өзінің ұлын өлтіріп, оның әжесі мен атасының байлығын мұра еткен деп көпшілікке мәлімдеді. Бұл жазбада Вителлиус өзінің ұлының ата-анасын өлтіруге тырысқанын және өзін-өзі өлтіргенін айтады. Лю Ченнің балалары (Шу Хан)Лю Чен (Шу Хан)Әкесі263 желтоқсанШу Хан, ежелгі ҚытайҮш патшалықтың жазбаларында Лю Ченнің әкесі беріліп, Шу Хан империясының құлдырауына әкелгеннен кейін өзін және отбасын өлтіргені жазылған. КриспасКонстантин ҰлыӘкесі326Пула, Истрия, Рим империясыАқылды себептермен Криспасты 326 жылы әкесі император Константин Ұлы өлім жазасына кесті. Константин VII-нің анасы Ирене АфиналықАнаш. 797 (805 жылға дейін)Византия империясыИрене Афиналық өзінің ұлы Константин VI-ды жойып, Византия империясының жалғыз билеушісі болу үшін заговор ұйымдастырды. 797 жылы 19 тамызда оның жақтастары оның көзін ойып алып, түрмеге қамауға алды. 805 жылы қайтыс болған, мүмкін ол жарақаттанған. Савчи БейМурад IӘкесіш. 1373Осман империясыИоанн V Палеологтың ұлы Андроник IV Палеологтың уәдесіне сенген Савчи Бей билікті басып алу үшін өзінің әкесі Мұрад I-ге қарсы көтерілді. Ол сәтсіз аяқталып, әкесі оны өлтірді. КристобальАксотекатлӘкесі1527Тлаксала, Жаңа ИспанияКристобаль өзінің отбасының жергілікті дінінен католицизмге ауысқаннан кейін, ол отбасының үйіндегі діни иконаларды жоюға кірісті. Бұл оның әкесі Аксотекатлдың жаңа сенімінен бас тартуға мәжбүрлеу үшін оны қатты ұрып-соғуына себеп болды, содан кейін ол ұлын отпен өртеді. Ол Тласкаланың бала шейітінің бірі.Шехзада МұстафаСүлейман ҰлыӘкесі6 қазан 1553Эрегли, Осман империясыОсман империясының сұлтаны Сүлейман I өзінің ұлы Шехзада Мұстафаның өзіне қарсы сөз байласып жатқанына қате сенгеннен кейін өлтіруді бұйырды. Бұл үшін жауапкершілік әдетте Рюстем-пашаға жүктеледі. Царевич Иван ИвановичИван ГрозныйӘкесі19 қараша 1581Александров Кремль, Ресей патшалығыДәл деректері расталмаған болса да, Иван Иванович өзінің жүкті әйелі Елена Шереметьеваға Иван IV Василийевич (Иван Грозный) тарапынан физикалық зорлық көрсетілгенінен кейін әкесімен бетпе-бет келгені белгілі, бұл оның түсігіне себеп болған болуы мүмкін. Бұл қақтығыс дауға әкелді, оның барысында патша Иван ашуға беріліп, ұлын жезден жасалған таяқшамен ұрып, бірнеше күннен кейін одан қайтыс болды. Патша Иван бұл әрекеттен өте қайғырды, ал оның қайғысы Илья Репиннің "Иван Грозный және оның ұлы Иван" картинасында бейнеленген. Мохаммад Бакер МирзаАббас ҰлыӘкесі1615Рашт, Сафавид ИраныӨзінің ұлы Мохаммад Бакер Мирзаны билікті басып алуға тырысып жатқанына сенгеннен кейін, Аббас Ұлы Бехбуд Хан Черкеске оны Рашт қаласындағы хаммамда өлтіруді бұйырды. Ол шешіміне бірден өкініп, үлкен қайғыға батты. Царевич Алексей ПетровичРесей Петр ҰлыӘкесі26 маусым 1718Петропавловская бекінісі, Ресей империясыАлексейдің Ресей патшасы Петр I-ге қарсы сөз байласып жатқаны күдік тудырды, ол оны мойысқанға дейін азаптады – мүмкін осы процеске жеке қатысты. Алексей сотталды және өлім жазасына кесілді, бірақ жазаны орындауға дейін жарақаттарынан қайтыс болды, көбінесе оған қамшының қырықтан астам соққысы тигендіктен.
+Victim(s)Perpetrator(s)Relation of parent to child(ren)DateLocationNotesJephthah's daughter (sometimes Seila or Iphis)JephthahFatherUnknownAncient IsraelJephthah is a biblical figure who is described in Judges 11 as inadvertently promising to sacrifice his daughter to Yahweh, which he does with her encouragement. Titus and Tiberius Junius BrutusLucius Junius BrutusFather509 BCRoman RepublicLucius Junius Brutus, who is usually credited with overthrowing the final King of Rome Lucius Tarquinius Superbus and establishing the Roman Republic, executed his sons Titus and Tiberius when they were implicated in a plot to restore the monarchy. Son of Aulus Postumius TubertusAulus Postumius TubertusFather431 BCRoman RepublicThere is a story that Aulus Postumius Tubertus, who served as dictator in the year 431 BC, had his son put to death when he abandoned a post assigned to him in order to attack the enemy. The account is doubted by Roman historian Livy, due to similarities to stories about the family of Titus Manlius Imperiosus Torquatus (see below). Son of Titus Manlius Imperiosus TorquatusTitus Manlius Imperiosus TorquatusFather340 BCLatium, Italian Peninsula, Roman RepublicDuring the Latin War, Roman consul Titus Manlius Imperiosus Torquatus executed his own son after he left his post in order to attack a group of Latins, leading to a reputation in his family for extreme discipline. Decimus Junius Silanus ManlianusTitus Manlius TorquatusFather140 BCRoman RepublicWhile serving as Praetor in Macedonia, Decimus Junius Silanus Manlianus was accused of corruption by Macedonian envoys. His father Titus Manlius Torquatus, a senior Senator, was granted permission to privately try his son in his home. Despite knowing that the family code of honour would compel his son to commit suicide, Titus sentenced his son to banishment from his sight, causing Manlianus to take his own life. His severity was supposedly inspired by his descendance from the equally severe Titus Manlius Imperiosus Torquatus (see above). Son of Quintus Fabius Maximus EburnusQuintus Fabius Maximus EburnusFatherc. 116 BCRoman RepublicQuintus Fabius Maximus Eburnus, consul in 116 BC, condemned one of his sons to death for "immorality". Jin Nong'erJin MidiFather121 87 BCWestern Han EmpireJin Midi killed his own son Nong'er after the latter entered the imperial harem. This cemented the respect Jin Midi, by descent a Xiongnu prince, already had from Emperor Wu of Han; later Jin ascended to the rank of general of chariots and cavalry. Alexander I and Aristobulus IVHerod the GreatFather7 BCHerodian Kingdom of JudeaAccording to Josephus, King Herod of Judea had his sons Alexander and Aristobulus strangled because he feared they would usurp him. Claudia Livia (Livilla)Antonia MinorMother31Roman EmpireLivilla, along with her lover Sejanus, was accused of poisoning Drusus Julius Caesar, the son of Emperor Tiberius. According to historian Cassius Dio, Tiberius placed Livilla in the custody of her mother Antonia, who locked her up in a room where she was starved to death. Aulus Vitellius PetronianusVitelliusFather69Roman EmpireSuetonius wrote that Vitellius was widely believed to have murdered his son in order to inherit the fortune of the boy's maternal grandparents. In this account, Vitellius claimed that his son had attempted parricide beforehand and killed himself out of shame. Children of Liu Chen (Shu Han)Liu Chen (Shu Han)FatherDecember 263Shu Han, Ancient ChinaIt is recorded in the Records of the Three Kingdoms that Liu Chen killed himself and his family after the surrender of his father led to the fall of the Shu Han empire. CrispusConstantine the GreatFather326Pula, Istria, Roman EmpireFor unclear reasons, Crispus was sentenced to death by his father Emperor Constantine the Great in 326 AD. Constantine VIIrene of AthensMotherc. 797 (before 805)Byzantine EmpireIrene of Athens organised a conspiracy to have her son Constantine VI eliminated so she could become sole ruler of the Byzantine Empire. On 19 August 797, her supporters gouged out his eyes and had him imprisoned. He died sometime before 805, possibly as a result of his injuries. Savcı BeyMurad IFatherc. 1373Ottoman EmpireConvinced by Andronikos IV Palaiologos, son of John V Palaiologos, Savcı Bey rebelled against his father Murad I, Sultan of the Ottoman Empire, in an attempt to seize power. He was unsuccessful and his father had him executed. CristobalAcxotécatlFather1527Tlaxcala, New SpainAfter Cristobal converted from the indigenous religion of his family to Catholicism, he started to destroy religious icons in his family home. This provoked his father Acxotécatl to viciously beat him – in an attempt to make him renounce his new faith – before he burnt his son to death over a fire. He is one of the Child Martyrs of Tlaxcala.Şehzade MustafaSuleiman the MagnificentFather6 October 1553Ereğli, Ottoman EmpireSuleiman I, Sultan of the Ottoman Empire, ordered the death of his son Şehzade Mustafa after mistakenly believing that he was conspiring against him. The responsibility for this is usually placed on Rüstem Pasha. Tsarevich Ivan IvanovichIvan the TerribleFather19 November 1581Alexandrov Kremlin, Tsardom of RussiaAlthough exact details are unconfirmed, it is believed that Ivan Ivanovich confronted his father Tsar Ivan IV Vasilyevich (Ivan the Terrible) after his pregnant wife Yelena Sheremeteva was physically assaulted by him, which possibly caused her to subsequently miscarry. The confrontation led to an argument, during which Tsar Ivan became enraged and hit his son over the head with a sceptre, an injury which he died from a few days later. Tsar Ivan felt great regret following the act, and his grief is famously depicted in Ilya Repin's painting, Ivan the Terrible and His Son Ivan. Mohammad Baqer MirzaAbbas the GreatFather1615Rasht, Safavid IranAfter starting to believe that his son Mohammad Baqer Mirza was planning to overthrow him, Abbas the Great ordered Behbud Khan Cherkes to murder him in a hammam in the city of Resht. He immediately regretted the decision and was plunged into despair. Tsarevich Alexei Petrovich of RussiaPeter the GreatFather26 June 1718Petropavlovskaya fortress, Empire of RussiaAlexei was suspected of being involved in a plot to overthrow his father, Tsar Peter I of Russia, who had him tortured into making a confession – possibly taking part personally. Alexei was convicted and sentenced to death, but died of his injuries before the execution could be carried out, most likely due to him having received over forty lashes with a knout.
Кино және теледидар
Инуяша шоуында Тайгокумару дәйёкай өзінің ұлы Цукуйомаруды, оның адам әйелі Шидзудің ауылын қорғауға үйренгеннен кейін өлтірді. 1987 жылғы "Атасы" фильмі Джон Листтің қылмыстарынан шабыттанды. 2017 жылғы "Ана мен әке" фильмінің негізгі идеясы теледидар мен радионың кедергісі ата-аналардың өз балаларын өлтіруіне әкеледі.
In the show Inuyasha, the bat daiyōkai Taigokumaru killed his son Tsukuyomaru after he learned to protect his human wife Shizu's village. The 1987 film The Stepfather was loosely inspired by the crimes of John List. The premise of the 2017 film Mom and Dad involves television and radio static causing parents to murder their children.
Ойындар
Nintendo DS видеоойыны «Инуяша: Құдай асыл тастың құпиясы» бойынша, 1000 жылғы Хэйан дәуірінде Цугуми мен Датараның үйлену тойының тоқтатылуы кезінде, солтүстік жерлердің Иесі, жартылай демон Горай Датараны демон маскасын киюге мәжбүрлеген соң, Цугуми найзағай мөрлеу жебесін қолданып күйеуін мөрлеп, демонның қолына тиюінен сақтау үшін жартылай құдай баласын өлтіреді.
In the Nintendo DS video game Inuyasha: Secret of the Divine Jewel, in 1000 AD Heian period, during the interruption of Tsugumi and Datara's wedding ceremony, after the cat half demon Gorai, Lord of the Northern Lands forced Datara to wear the demon mask, Tsugumi use the Lightning Sealing Arrow to seal her husband and kill her demigod child from falling into the hands of the demon.