Кіріспе
Құрама Штаттарда 9-56 жас аралығындағы адамдардың өлімінің екінші басты себебі – өзіне-өзі қол жұмсау. 2005 жылы АҚШ-та 25 жасқа дейінгі ерлер мен әйелдердің өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіші 26 жастан асқандарға қарағанда төмен болды. Өспірімдер арасында өзіне-өзі қол жұмсаудан болатын өлім-жітім 1980 жылы әйелдер арасында, ал 1994 жылы ерлер арасында ең жоғары деңгейге жетті. Ұлттық психикалық денсаулық институты мәліметінше, 10-14 жас аралығындағы жасөспірімдер арасындағы өлімнің екінші, ал 15-25 жас аралығындағы өлімнің үшінші себебі – өзін-өзі өлтіру. 2021 жылы Америка педиатрия академиясы, Америка балалар және жасөспірімдер психиатриясы академиясы және Балалар ауруханасы қауымдастығы жастарымыздың психикалық денсаулық дағдарысын жариялаған бірлескен мәлімдеме шығарды. Психикалық денсаулық мәселесі бойынша жедел жәрдемге келулер, әсіресе COVID-19 пандемиясынан кейін, күрт өсті. 2015 жылы CDC мәліметінше, шамамен 9,3 миллион ересек адам, яғни АҚШ халқының 4%-ы, бір жылдың ішінде өзін-өзі өлтіру туралы ойлады. 18 жастан асқан 1,3 миллион адам бір жыл ішінде өзіне-өзі қол жұмсауға тырысты, ал 1,1 миллион адам өзіне-өзі қол жұмсауды жоспарлады. Кіші жастағы жастар арасында 10-14 жас аралығындағы адамдардың өлімінің үшінші себебі – өзіне-өзі қол жұмсау. Ерлер мен әйелдердің өзін-өзі өлтіруге бейімделуінің әртүрлі екені белгілі. Мысалы, еркектер әйелдерге қарағанда өз өмірлерін шамамен төрт есе көп құртады. Барлық өзін-өзі өлтірулердің шамамен 77,9% -ы еркектерде, бірақ әйелдер арасында өзін-өзі өлтіру туралы ойлар еркектерге қарағанда жиірек кездеседі. Ер адамдар көбінесе атыс қаруын қолданады, ал әйелдер көбінесе у қолданады. 18-22 жас аралығындағы студенттер жасөспірімдерге қарағанда өзіне-өзі қол жұмсауға бейімдеуі аз. Өзін-өзі өлтіруді болдырмау орталығы мәліметінше, 15-25 жас аралығындағы әйелдер арасында ең көп кездесетін өзін-өзі өлтіру әдісі – тұншығу. CDC-тің Джонс Хопкинс университеті, Гарвард және Бостон балалар ауруханасының көмегімен жүргізілген соңғы зерттеуде кейбір штаттардағы өзін-өзі өлтіру көрсеткішінің төмендеуі сол штаттарда бір жынысты некелерді заңдастырумен байланысты екендігі анықталды. Жалпы алғанда, өзін-өзі өлтіру көрсеткіші шамамен 7%-ға төмендеді, бірақ гей, лесбиянка және бисексуал жасөспірімдер арасындағы көрсеткіш 14%-ға төмендеді. 2013 жылы жедел жәрдем бөлімдерінде өзін-өзі жаралаған, өлімге әкелмейтін жарақаттар үшін шамамен 494 169 адам емделді, бұл 10,4 миллиард долларға жуық медициналық және жұмыс күшінің жоғалуына байланысты шығындарға әкелді. Өзін-өзі өлтіру нәсіл және этникалық топқа байланысты өзгешеліктерді көрсетеді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы америкалық индейлер мен Алясканың жергілікті тұрғындары үшін өзін-өзі өлтіруді өлімнің 8-ші себебі деп санайды. 9-12 сыныптағы испан тілінде білім алатын оқушылардың арасында төмендегі көрсеткіштер байқалады: өзін-өзі өлтіруді ойластыру (18,9%), өзін-өзі өлтіру жоспарын жасау (15,7%), өзін-өзі өлтіруге тырысу (11,3%) және медициналық көмек қажет ететін жарақат, улану немесе шамадан тыс дозаға әкелетін өзін-өзі өлтіру әрекеті (4,1%). Бұл көрсеткіштер ақ және қара түсті оқушыларға қарағанда нашарлау. Мүмкін болатын белгілерге өзіне және басқаларға физикалық зорлық-зомбылықпен қауіп төндіру, үйден қашу, мүлікке зақым келтіру, мүлікті сыйға беру, өзін-өзі өлтіру туралы әзілдер айту немесе туралы сөздерді қолдану, есірткілерді пайдалану, өзін-өзі оқшаулау, тым көп немесе тым аз ұйықтау, шаршау, үмітсіздік және көңіл-күйдің күрт өзгеруі жатады. Мұндай белгілерді байқаған ата-аналарға баласымен дереу сөйлесу және психикалық денсаулыққа бағалау жүргізу ұсынылады.
and 1994 for males. According to the National Institute of Mental Health, suicide is considered the second leading cause of death for adolescents between the ages of 10 and 14, and the third leading cause of death for those between 15 and 25 In 2021, the American Academy of Pediatrics, the American Academy of ChiId and Adolescent Psychiatry, and the Children's Hospital Association released a joint statement announcing a mental health crisis among our youth. Emergency room visits for mental health issues have dramatically increased, especially after the COVID 19 pandemic. In 2015, the CDC also stated that an estimated 9.3 million adults, which is roughly 4% of the United States population, had suicidal thoughts in one year alone. 1.3 million adults 18 and older attempted suicide in one year, with 1.1 million making plans to die by suicide. Looking at younger youths, suicide is the third leading cause of death of individuals aged from 10 to 14. Males and females are known to have different suicidal tendencies. For example, males take their lives almost four times the rate females do. Males also account for approximately 77.9% of all suicides, however, the female population is more likely to have thoughts of suicide than males. Males more commonly use a firearm to die by suicide, while females commonly use a form of poison. College students aged 18–22 are less likely to attempt suicide than teenagers. The most common suicide method among females aged 15 to 25 is suffocation according to Suicide Prevention Resource Center. A recent study by the CDC with the help of Johns Hopkins University, Harvard, and Boston Children's Hospital has revealed that suicide rates dropping in certain states has been linked to the legalization of same sex marriage in those same states. Suicide rates as a whole fell about 7% but the rates among specifically gay, lesbian, and bisexual teenagers fell at a rate of 14%. In 2013, an estimated 494,169 people were treated in emergency departments for self inflicted, nonfatal injuries, which left an estimated $10.4 billion in combined medical and work loss costs. Suicide differs through the race and ethnic backgrounds. The Center for Disease Control and Prevention ranked suicide as the 8th leading cause for American Indians/Alaska Natives. Hispanic students in grades 9–12 have the following percentages: having seriously considered attempting suicide (18.9%), having made a plan about how they would attempt suicide (15.7%), having attempted suicide (11.3%), and having made a suicide attempt that resulted in an injury, poisoning, or overdose that required medical attention (4.1%). These percentages are consistently worse than those of white and black students. Potential signs include threatening the well being of oneself and others through physical violence, a desire to run away from home, property damage, giving away belongings, joking about/referencing suicide, using drugs, isolating themselves, sleeping too much or too little, fatigue, despair, and extreme mood swings, among other things. Parents witnessing such threats are recommended to immediately speak with their child and seek immediate mental health evaluation.
Жыныстық қатынас
АҚШ-та жасөспірім еркектердің өзіне-өзі қолына тигізу көрсеткіші, жасөспірім қыздарға қарағанда бес есе жоғары, бірақ қыздардың өзіне-өзі қолына тигізу әрекеттері еркектерге қарағанда үш есе жиі болады. Бұған себеп болуы мүмкін нәрсе – еркектер көбінесе өзіне-өзі қолына тигізу әрекетінде атыс қаруын пайдаланады, соның салдарынан өлімге ұшырау ықтималдығы 78-90% құрайды. Ал қыздар көбінесе басқа тәсілдерді қолданады, мысалы, у ішу. Қыздарда парасуицид жағдайлары көбірек кездеседі. Оларға есірткі дозасын асыру сияқты, көбінесе тиімсіз болатын әртүрлі тәсілдер кіреді.
Этностық топтар
Өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері әртүрлі этникалық топтарда мәдени ерекшеліктерге байланысты өзгереді. 1998 жылы еуропалық американдықтардың өзін-өзі өлтіруі жастардың барлық өлімдерінің 84% құрады, оның 61% еркектер, ал 23% әйелдер. Дегенмен, американдық индейлер арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 100 мың адамға 19,3 адамды құрады, бұл жалпы көрсеткіштен (100 мың адамға 8,5 адам) әлдеқайда жоғары. 1981 жылдан бері афроамерикандықтардың өзін-өзі өлтіру көрсеткіші екі еседен астамға өсті. 1999 жылы өткізілген жалпыұлттық орта мектеп оқушыларының сауалнамасы бойынша, испаниялық студенттердің өзін-өзі өлтіруге талпыну көрсеткіші ақ студенттерге қарағанда екі есе жоғары. 5-12 жас аралығындағы афроамерикандық балалардың өзін-өзі өлтіру көрсеткіші ақ балалардың көрсеткішінен екі есе көп. Афроамерикандық жастар қалыпты жасөспірімдік кезеңнің қиындықтарымен қатар, жүйелі нәсілшілдік пен кемсітушілік тудырған мәселелермен де күреседі. Денсаулық сақтау жүйесіндегі және басқа да институттардағы нәсілдік теңсіздіктер мен психикалық денсаулыққа байланысты стигма афроамерикандық жасөспірімдердің ем алуына кедергі келтіреді.
2007 жылғы зерттеу
2007 жылдың 6 қыркүйегінде Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары америкалық жасөспірімдер арасындағы (әсіресе 10-24 жас аралығындағы ұлдар) өзін-өзі өлтіру көрсеткішінің 8%-ға (2003-2004 жылдары) өскенін, бұл соңғы 15 жылдағы ең үлкен өсім екенін хабарлады. 2004 жылы 10-24 жас аралығындағы америкалықтардың 4,599-ы өз-өзіне қол жұмсады, бұл 2003 жылғы 4,232 көрсеткіштен жоғары, нәтижесінде 100 мың адамға шаққанда 7,32 адамды құрады. Бұрын, 1990 жылы 100 мың адамға шаққанда 9,48 болған көрсеткіш 2003 жылы 6,78-ге дейін төмендеген болатын. Кейбір психиатрлар бұл өсімнің себебі 2003 жылдан бері жастарға Прозак сияқты антидепрессанттарды жазып берудің азаюымен байланысты екенін, осының салдарынан ауыр депрессиямен күресіп жатқан көптеген жандар емдеуден тыс қалғанын айтады. 2006 жылдың желтоқсан айында жарияланған «Американ психиатрия журналы»ндағы зерттеуге сәйкес, кәмелетке толмағандарға антидепрессанттарды жазып берудегі бірнеше пайыздық төмендеу АҚШ-тағы өзін-өзі өлтіру көрсеткішінің 14%-ға өсуімен бірге жүрді; ал Нидерландыда рецепттер азайғаннан кейін өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 50%-ға өсті. Дегенмен, зерттеуде айтылғандарға қарамастан, нәтижелер кейінгі жылдардағы өзін-өзі өлтірудің нақты көрсеткіштерімен тікелей қайшы келеді. Жастар арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 2005 жылдан 2007 жылға дейін жыл сайын төмендеді және 2007 жылы рекордтық ең төмен деңгейге жетті, тіпті басқа топтардағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіші өскен кезде де.
Орташа азайту
Джонсон мен Койн Бисли жастардың атыс қаруы сияқты өлімге әкеп соқтыратын құралдарға қолжетімділігін шектеу, нақтырақ айтқанда атыс қаруына байланысты суицидтің көрсеткіштерін төмендетті деп санайды. Балалардың қаруға қол жеткізуіне қатысты заңдар 17 жасқа дейінгілердің атыс қаруынан туындаған өлімдерін азайту мақсатында қабылданды. CAP заңдарының басты назары ату қаруын сақтандырудың салдарынан туындаған жағдайларға аударылады, осы арқылы қару иелерін қаруды қауіпсіз сақтауға және оған қолжетімділікті шектеуге ынталандыруға болады. CAP заңдары штаттар бойынша өзгешеліктерге ие, бірақ егер салдарынан абайсызда сақтау оқиғасы орын алса, қылмыстық жаза қарастырылуы мүмкін. Екінші бағыт – жауапсыз қару беру, яғни балаларға қару тапсырып, одан кейін оқиға орын алуы. Бұл заңдар балалардың суицид, қылмыс және жазатайым оқиғалар салдарынан көптеп қаза болуына жауап ретінде қабылданды, ең жоғары көрсеткіш 1993 жылға келді. 1993 жылы атыс қаруына байланысты оқиғаларда 100 мың адамға шаққанда 4,87 бала қаза тапты. Бұл заңдардың нәтижесінде 2009 жылға қарай атыс қаруына байланысты оқиғалар көрсеткіші 100 мың адамға шаққанда 1,87-ге дейін төмендеді, бұл 3000-нан 1400-ге дейін азайды.
Өзін-өзі өлтіру туралы ақпарат беру бағдарламалары
Мектептерде жастардың өзін-өзі өлтіруіне қатысты бағдарламалар оқушылардың проблема туралы хабардарлығын арттыру, тәуекел топтарына жататын жасөспірімдердің мінез-құлқының ерекшеліктері туралы білім беру (мысалы, тексеру тізімдері) және қолжетімді емдеу немесе кеңес беру ресурстарын сипаттау мақсатымен әзірленді. Алайда, 1999 жылы Американың бас дәрігері Дэвид Сатчер "өзін-өзі өлтіру туралы кеңінен таралған ақпаратты тарату және тым толық тексеру тізімдерін пайдалану өзін-өзі өлтіруді әдеттегі қиындықтарға шешім ретінде қарастыруға немесе суицидтік ойлар мен мінез-құлықты стреске нормативті жауап деп санауға ықпал етуі мүмкін" деп ескертті. Бірақ, Сатчердің 1991 жылғы зерттеуге (есепте 45-ші сілтеме) сілтемесінде тек екі мектеп 18 ай бойы зерттелді, ал зерттеу авторлары өзін-өзі өлтіру туралы хабардар ету бағдарламасының әсері болмағанын қорытындылады. Сэтчердің бұл пікірі дұрыс болғанымен, денсаулық сақтау мамандары арасындағы консенсусқа негізделмеген. Канадалық қоғамдық денсаулық журналында жасөспірімдерге арналған хабардар ету бағдарламаларының әсерін зерттейтін тоғыз зерттеу жүргізіліп жатқаны айтылған. Бұл зерттеулер көбінесе АҚШ-та жүргізілді, олардың бесеуі жасөспірімдерге оң әсер етіп, көмекке жүгінуге бейімдегенін көрсетті. Дегенмен, бір зерттеу жасөспірімдерге өз проблемаларын шешудің орнына, өзін-өзі өлтірудің мүмкін екенін түсіндіру арқылы кері әсер етті. Бұл зерттеу сонымен қатар ерлердің әйелдерге қарағанда өзін-өзі өлтіруді шешім ретінде ұсынуға көбірек бейім екенін анықтады.
Өзін-өзі өлтіру қаупі
Америкалық өзін-өзі өлтіруді болдырмау қоры өзін-өзі өлтіру туралы айтылған қауіп-қатерлерді қабылдауға шақырады. Барлық өзін-өзі өлтіру оқиғаларының 75 пайызы өз ниеттерін достарына немесе туыстарына білдірген адамдардың арасында болады. SAVE, Suicide Voices of Education Foundation ұйымы, өзін-өзі өлтіру туралы қауіп-қатерлер адамның өз өмірін өз қолымен аяқтауының басты ескерту белгілері екенін мәлімдейді. Ескерту белгілеріне өзін-өзі өлтіруді жоспарлау, өзін-өзі өлтіру туралы сөйлеу немесе өзіне зиян келтіру үшін қару іздеу жатады. Мұндай белгілер адамның денсаулық сақтау мамандарының немесе өзін-өзі өлтіруді болдырмау ұйымдарының дереу араласуын қажет етеді. Өзін-өзі өлтіру қаупі бар адамдар психикалық ауруға байланысты қоғамдағы жағымсыз пікірлерден қорқып, өз ниеттерін мойындаудан бас тартуы мүмкін. Бұл өзін-өзі өлтіруді болдырмау жұмысындағы тағы бір қиындық, себебі адамдар психикалық денсаулығымен байланысты айыпталуын қаламайды. Қауіп-қатер тудырып жүрген адамға отбасымен, діни қызметкерлермен, клиникалық мамандармен немесе өзін-өзі өлтіруді болдырмау ұйымдарымен кеңесу ұсынылуы мүмкін.
Өзін-өзі өлтіргендер
SAVE ұйымы өз өмірін өз қолымен аяқтаған адамдардың достарын немесе туыстарын осы оқиғадан зардап шеккендер деп атайды. Өмірден кету өмірден кетуге алып келуі мүмкін, себебі жақынын жоғалту сол адамды өз өмірін өзі құрту қаупіне ұшыратады. 1993 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, өз өмірін аяқтағандардың жақындарының өзіне-өзі зиян келтіру туралы ойлары жиілеп, ПТСР (посттравматикалық стресс синдромы) сияқты басқа да психологиялық мәселелер пайда болады. Қоғамда бірнеше адамның қатарынан өмірден кету жағдайлары жиі кездеседі, себебі бұл психикалық жұқпалы ауру сияқты, ол басқаларды да осындай әрекетке итермелейді. Мұндай жағдайлардың алдын алу үшін CDC осы оқиғалардан зардап шеккендерге көмек көрсету бойынша ұсынымдар жасады. Құрбанмен "жақын" қарым-қатынаста болған адамдарға мүмкіндігінше ертерек кеңес беру керек, содан кейін қажет болған жағдайда қосымша емдеуге бағыттау керек. Төмендегі бөлімде тәуекел топтарына кіретін адамдарға арналған емдеу түрлері тізімі келтірілген.
Емдеу
Жас, өзін-өзі өлтіру ойымен күресіп жүрген науқастарды емдеудің ең көп қолданылатын тәсілі – дәрі-дәрмекпен емдеуді (мысалы, имипрамин немесе флуоксетин) және «сөйлесу арқылы» терапияны (мысалы, когнитивтік-мінездік терапевтке жолдау) бірге қолдану. Бұл терапияның мақсаты – өзін-өзі зиянды және ақылға сыймайтын ойлау үдерістерін өзгерту. Егер жағдай шиеленіссе, ауруханаға немесе жедел жәрдем клиникасына жүгініп кәсіби көмек алуға болады. Өрімдегілердің өзін-өзі өлтіруіне қатысты көмекке бірнеше телефон нөмірлері бар, олар сіздің орналасқан жеріңізге (елге/штатқа) байланысты өзгереді. АҚШ-та 988 нөміріне қоңырау шалсаңыз, сізді ең жақын қолдау желісімен байланыстырады. Кейде шұғыл қызметтерге хабарласу қажет болады.
Колледждердегі өзін-өзі өлтіру
АҚШ-тағы колледждер мен университеттерде студенттердің арасында өлімге алып келетін ең көп таралған себептердің бірі – суицид. Жыл сайын шамамен 24 000 студент суицидке тырысады, ал 1 100 студент өз өмірін өз қолымен аяқтайды, бұл АҚШ колледж студенттері арасында өлімнің екінші негізгі себебіне айналады. Колледж студенттерінің шамамен 12%-ы колледждегі алғашқы төрт жылда суицидтік ойларға тап болғанын хабарлайды, ал 2,6%-ы тұрақты суицидтік ойлармен күреседі. Ұлттық Психикалық Аурулар Одағының (NAMI) мәліметтері бойынша, білім беру жүйесіндегі студенттердің шамамен 49%-ы депрессия диагнозы алған немесе одан емделген. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, төменгі курс студенттері жоғары курс студенттеріне қарағанда, есеп-шоттар немесе жұмыс туралы алаңдамауларының арқасында суицид жасауға көбірек бейім емес. Олардың көпшілігі ата-аналарымен бірге тұрады.