Кіріспе

Рондоут-Крик – Нью-Йорк штатының Ольстер және Салливан округтеріндегі Гудзон өзенінің 63.3 мильдік (102 км) саласы. Ол шығыс Катскилл тауларындағы Роки тауынан басталып, оңтүстікке қарай Нью-Йорк қаласының сумен жабдықтау желісінің бөлігі – Рондаут су қоймасына құяды, содан кейін Катскилл мен Шавангунк қырқасы арасындағы аңғарға ағып, Хай-Фолс сарқып өтеді және ақырында Кингстон қаласында Гудзонға қосылады, саясында Уолкилл өзенін қабылдайды. Рондоут-Крик атауы оның сағасына жақын жерде салынған бекіністен (редуттан) шыққан. Голланд тілінде «редут» сөзінің эквиваленті – reduyt. Алайда, Голландияның Уайлдвик жазбаларында осы бекіністі белгілеу үшін қолданылған жазу ерте кезеңдерде әрдайым Рондуйт болып келген, ал қазіргі «рондаут» (көбінесе үлкен әріппен) түрі 1666 жылғы 22 қарашада алғаш рет пайда болған. Рондоут-Крик 19 ғасырда экономикалық маңызға ие болды, өйткені Делавэр және Гудзон каналы Напаночтан Рондоут ауылына дейін, қазір Кингстонның бөлігіне дейін оның жанынан өтті, бұл каналдың солтүстік порты ретінде тез өркендеуіне әкелді. Бүгінде ол су қоймасы үшін ғана емес, сонымен қатар балық аулау және басқа да демалыс мүмкіндіктерін ұсынады. Уолкилл өзенінің арқасында, ол Нью-Джерси штатының Сассекс округіне дейін 2849 шаршы километрді (1100 шаршы миль) алып жатқан кең аумақты суарып тұрады. Жоғарғы ағысындағы биік таулар және үш су қоймасынан су жиналатын су қоймасы да оның су ағынын арттырады.

Курс

Рондут айналасындағы географиялық өзгерістер мен оның суын пайдаланған канал және суқоймасы сияқты бұрынғы даму салдарынан бірнеше түрлі сатылардан өтеді. Суқоймасының жоғары жағындағы бастауы – типік тау өзені. Суқоймасының төменгі жағында тасты болып қалады, бірақ тар аңғардың түбіне қарай кеңейеді. Напанохта солтүстік-шығысқа бұрылып, өзінің алғашқы маңызды саласы Вер-Ной Киллді қабылдаған жерде, ол және оны құрғататын аңғар кеңейеді де тереңдейді. Швангканк тауларының солтүстігінде, Уолкилл өзені Стерджен-Пулдан төгілетін жерде, ол кейбір учаскелерде Рондут өзені деп аталатын деңгейде кең болады. Криклокста, бұрынғы солтүстік канал шығу орнында, ол кеме жүзуге қолайлы болу үшін жеткілікті кең және терең болады, ал Кингстонға қарай, аузына жақын жерде, өзеннің жағалауында бірнеше мариналар орналасқан, ені 30 метрден асады.

Кэтскиллдер мен бассейндер

Рокки-Маунтин мен Балсам-Кэп арасындағы жотадан төмен ағып, Рондоут-Крик Рокки-Маунтиннің беткейімен оңтүстікке қарай тар аңғарға құяды, сол жағынан Пикет-Брук саласын, ал оң жағынан Пикамуз-Маунтиннің беткейінен үш аты жоқ өзенді қабылдайды. Көзінен бір-екі шақырымдай жерде ол жеке меншікке көшіп, алғашқы жолы Пикамуз жолымен (Ульстер округі 42) кесіседі. Алғашқы екі милінде 439 метрге төмендейді. Оңтүстік-батысқа бұрылып, кеңірек аңғармен ағады, бұл жер бейресми түрде Пикамуз шатқалы деп аталады. Өзенді қоршаған жердің көп бөлігі Нью-Йорк орман қорығының құрамына кіреді, ол "мәңгілік жабайы" деп жарияланғандықтан дамытылмаған. Тасты өзенде бірнеше танымал жүзу орындары бар, олардың бірі терең судың көкшіл түсіне байланысты Көк шұңқыр деп аталады. Пикамуз көлінен шығатын кішкентай арнаның оңтүстігінде ол Пикамуз жолымен кесісіп, одан кейін оның бойымен ағып өтеді, алғашқыда өзеннен жоғары орналасқан, бірақ кейін оған жақын жүреді. Осы жерде оң жағынан бірнеше салалар құяды – аузында сол аттас сарқырамасы бар Баттермилк-Фолс Брук, Хай-Фолс Брук және Беар-Хоул Брук, олардың көпшілігі, Рондоут сияқты, батыстағы Слайд-Маунтин жабайы аймағынан бастау алады. Шығыс жағында тағы бір орман қорығы – Сандаун жабайы орман орналасқан. Осы жерден аты жоқ бірнеше салалар ағып шығады. Өзеннің екі жағындағы қорғалған аумақтар мен қоғамдық қолжетімділік оңай болғандықтан, бұл аймақ Кэтскиллдердегі танымал форель өзендерінің біріне айналды және маусым кезінде балық аулаушыларды көруге болады. Ол Пикамуз жолының астынан өтеді, осы жерде Ұзақ жолдың жаяу жолы да өтеді, шағын Пикамуз жабайы орманның танымал кемпинг аймағының солтүстігінен, содан кейін Сандаун ауылынан өтіп, су тасқыны пайда болатын жерде сәл кеңейеді. Өзен бойындағы жерлердің көп бөлігі қазір жеке меншікте, сондықтан Салливан округіне өтетін жерде оған қоғамдық қолжетімділік шектеулі.

Напанокқа дейінгі су қоймасы

NY 55A астынан өткеннен кейін, ол Грэмсвиллдің төменгі жағында орналасқан су қоймасына кеңейеді және шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай ағып бастайды. 55 және 55А тас жолдары су қоймасын оңтүстік және солтүстік жақтан қоршайды. Су қоймасының 9 мильдік (14 км) ұзындығының үштен бірінде ол қайтадан Ольстер округіне өтеді. Қазір 840 фут (256 м) биіктікте, өзен бұрынғы Лаккавок поселкесінің орнында қайтадан басталады, Кэтскилл саябағынан шығып, енді шығысқа қарай, тасты, кеңірек арнамен, аздап дамыған жерлер арқылы ағады. Ол 55-ші тас жолымен жақыннан өтеді, тек оның солтүстікке қарай Хонк көліне бұрылғанда ғана одан ауытылады, Хонк көлі – тағы бір су жинағыш. Бұл жерден өтіп, ол қайтадан 55-ші тас жолының астынан өтеді және Напанокқа келіп жетеді. 209-шы АҚШ тас жолының астынан өткеннен кейін және Вер-Ной құлынды алғаннан соң, ол солтүстік-шығысқа бұрылады, Шавангунк жотасымен және Кэтскилл платосының жиегімен қатарласа ағады.

Рондоут аңғары

Бұл жерде кеңірек және тереңдейтін өзен шығыс түзеу мекемесінен солтүстік-шығысқа қарай ағып, кеңейіп бара жатқан аңғардың арнасын құрайды. Мұнда каналдың алғашқы қалдығы – ескі теміржол станциясының қасындағы бос каналды көруге болады. Өзен Керхонксонға қарай жалғасады, онда 55-ші бағдарламалық жол және 44-ші АҚШ тас жолы қиылысады. US 209 Рондаутқа параллельді түрде High Falls-қа дейін созылады, содан кейін жотаның солтүстік жағынан шығысқа қарай иіле бастайды. Осы жерде, NY 213-тің төмен жағында, осы елді мекенге атын берген әсем сарқырамадан өтеді. Жақында бұл сарқырамалар туралы көп пікір болды, себебі олар танымал жүзу орыны және қауіпті көңіл көтеру орны саналды. Жергілікті өрт сөндіру бөлімі, жердің иесі болғандықтан, жауапкершілік сақтандыру төлемдерін төлей алу үшін оны сатуға мәжбүр болды, ал жаңа иесі де сол себепті мүлікті сатуға дайындап қойған.

Төменгі Рондоут пен Кингстон

Шавангунгс өзенінің солтүстік жағында Минневаска мемлекеттік қорығының көптеген салалары құяды: Петерс-Килл, Стони-Килл және Коксинг-Килл. Ол қайтадан шығысқа қарай иесіліп бастайды. 213-жол Рондоут өзенінің жанында 209-жолды алмастырады, ал каналдың құрғақ арнасы Розендейлге дейін екеуінің де жанынан өтеді – келесі елді мекен, ол каналдың маңында өсіп, кейін өнімдерін нарыққа жеткізу үшін бұл өзенді пайдаланған жергілікті цемент өнеркәсібіне айналды. Мұнда ол 213-жол мен NY 32-жолдың астынан тасқа толы су тасқынынан қорғау арнасымен өтеді, бірақ жақын арада Нью-Йорк штатының тас жолының астынан ағып өту үшін табиғи арнасына оралады. Тас жолдың шығысындағы орманды аймақтарда, Стерджен-Пулдың ағысын баяулатқан Уолкилл өзені оңтүстіктен қосылады. Рондоут солтүстікке, содан кейін тағы да шығысқа бұрылып, 213-жолды қайтадан кесіп өтеді. Криклокста соңғы шлюз бен каналдың соңы әлі де көрінеді. Кингстон қаласында өзен кеңейіп, екі көпірдің астынан ағады – тарихи Кингстон-Порт Эвен аспалы көпірі, көршілес Джон Т. Лафран көпірі салынғанға дейін 9W тас жолын тасымалдаған. Қаланың батыс жағалауындағы жағалау аймағы соңғы жылдары жаңартылды және жазғы демалыс күндері мұнда көптеген қайықтарды кездестіруге болады. Ескі кеме жасау фабрикалары солтүстік жағалауда орналасқан, ал олардың бірі Гудзон өзенінің теңіз мұражайына айналдырылған. Кингстон Пойнт маңындағы батпақты, сирек дамыған жазықтардан сәл иіліп, Рондоут Ринклифке қарсы орналасқан Рондоут маяғында Гадсонға құяды.

Колониялық дәуір

Голландияның алғашқы қоныс салушылары өзеннің отарлау ниеттері үшін қаншалықты құнды екенін түсінді. Алайда, 17 ғасырдың басында Рондоуттың аузында сауда бекеті немесе бекініс орнатылғаны туралы пікір Марк Б. Фрайдтың «Кингстон және Ольстер округінің ерте тарихы, Нью-Йорк» еңбегінде (3–14 және 155–61 беттер) толығымен жоққа шығарылған. Бұл жердегі алғашқы, жергілікті емес құрылым, әлбетте, 1653 жылы Кристоффель Давитстің үйі болды, ал 1660 жылы отаршылдық үкімет мұнда бекініс салды. Жергілікті американдықтар да осы аймаққа жиі келіп тұратын. 1652 жылы ағылшын Томас Чемберс, жақын жерде, Есопус өзенінің бойында (мол жақсы егістік жері бар) үндістерден жерді сатып алған алғашқы адам болды, осылайша қазіргі Кингстонның қалыптасуы басталды. Рондоуттың аймақтың алғашқы қоныстанудағы рөлі – Эсопус өзені бойындағы қоныс үшін порты болды [«Кингстонның ерте тарихы», 2-тарау].

Канал дәуірі

Елді мекендер ішкі аймаққа біртіндеп еніп, дамыды, бірақ Рондут экономикалық тұрғыдан маңызды бола бастағанға дейін Америка тәуелсіздігінен соң көп уақыт өтті. 1820-жылдардың басында Филадельфиялық екі кәсіпкер, дамытылмаған Солтүстік-Шығыс Пенсильваниядағы көбінесе өндірілмеген жоғары сапалы антрацит көмірін Нью-Йорк қаласының тиімді нарықтарына жеткізудің жолын тапса, зор пайда табуға болатынын түсінді. Теміржолдар әлі жетілмегендіктен, олар Пенсильвания штатындағы Хонсдейлден Гудзон өзеніне, сол кездегі Рондут ауылына дейін канал салу мүмкіндігін көріп білді. 1828 жылы олар осы мақсатта компанияларына жарғы алды, ал бірнеше жылдан кейін Делавэр және Гудзон каналы ашылды. Рондутта көмір канал баржаларынан өзен кемелеріне ауыстырылып, ол қала тез өркендеді. Канал 19 ғасырдың соңына дейін табысты жұмыс істеді, содан кейін теміржол тасымалы қолжетімдірек болды және 1904 жылы, Розендейл цементін қысқа мерзімге тасығаннан кейін, қызметін тоқтатты. Каналдың бұрынғы терминалдық портының ауданы қазір Кингстонның Рондут Батыс Жағалау тарихи ауданы болып табылады және Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген.

Су қоймалары дәуірі

20 ғасырдың ортасында өзеннің тағы бір маңызды қолданысы табылды. Табиғатты зерттеуші Джон Берроуз оны ғасырдың басында досымен бірге өзеннің бастауын зерттегенде болжаған болатын. Ол өзінің "Бұтақтар төсегі" атты эссесінде өзен суларының тазалығы және адам мен балыққа тигізетін пайдасы туралы жазды:

Мен тау өзендерінің осындай әсемдігін ешқашан көрген емеспін. Су ауадай мөлдір болды, тіпті сұйық ауа сияқты. Көлеңкеге оранып жатқан немесе тік күн сәулесінің кездейсоқ шағылысында жарқыраған құдықтар мен ойыстарда ол көзге шұғыла жарық беріп, мәңгілік тойға айналды – соншалықты салқын, терең және таза; әрбір бөлігі мен ойысы зор бұлақ сияқты. Жатып су ішіп немесе кесеңе су құйып ішсең, керемет сергітетін суына тәнті боласың. Осындай өзендердегі судың мөлдірлігіне ешқашан дайын болмайсың. Бұл әрқашан таң қалдырады. Жыл сайын он екі жыл бойы олармен кездесіп жүрсең де, алғаш рет көріп қалғанда, таңданғандықтан сөз таппайсың. Мен Адирондак тауларында да, Канадада да мұндай көрген емеспін. Судың тазалығы соншалық, өзен төсі мен оның ішіндегі балықтар жақын сияқты көрінеді. Форель өзендерінің өзінде де кейде сәл "түссіз" болады дейді, бірақ мен жазып отырған аймақтағы сулар нағыз сәулемен жарқырайды; бұл таза және зауалымсыз алмаз. Егер мен форель болсам, Рондоутты тапқанша барлық өзендерді бойлай жүзер едім. Бұл – идеалды өзен. 1915 жылдан бастап Эшокан суқоймасымен Нью-Йорк қаласы Кэтскиллдегі суқоймалар арқылы сумен жабдықтау жүйесін кеңейтіп келді. 1937 жылы Лаккавокке жақын Мерриман бөгетінің құрылысын бастады, ол көп ұзамай мәңгілікке суға батып, өсіп келе жатқан қаланың Берроуз жазған таза суды пайдалануына мүмкіндік берді. Бұл сулар 1951 жылы қалаға жетіп, үш жылдан кейін суқойма толыққанды аяқталды. Бүгінде Делавэр су құбыры арқылы, ал одан Неверсинк су құбыры арқылы батыстағы Неверсинк, Пепактон және Каннонсвилл суқоймаларына қосылып, жоғарғы Рондоуттың су жинауын толықтыра отырып, қаланың күнделікті су тұтынуының жартысын қамтамасыз етеді.