Дэвид Брюс: Шотланд патологы және тропикалық медицинаның негізін қалаушысы

Кіріспе

Шотланд патологы (1855–1931)

Генерал-майор сэр Дэвид Брюс (29 мамыр 1855 – 27 қараша 1931) – тропикалық медицинаға маңызды үлес қосқан шотланд патологы және микробиологы. 1887 жылы ол қазір Бруцелла деп аталатын бактерияны ашты, ол Мальта қызуы деп белгілі ауруды тудырады. 1894 жылы ол Нанаганың (жануарлар трипаносомозы) қоздырғышы – Трипаносома брусеи атты протозоалық паразиттің табылды. Әскери медициналық қызметте және Корольдік әскери медициналық корпусында жұмыс істеген Брюстің негізгі ғылыми әріптесі – оның микробиолог әйелі Мэри Элизабет Брюс (туған тегі Стил) болды, олар 172 мақаласының шамамен отызын техникалық мақалалар түрінде жариялады. 1886 жылы ол өлімге алып келетін ауруды зерттеген Мальта қызуы комиссиясының төрағасы болды, осы аурудың себебін белгілі бір бактерия екенін анықтады. Кейіннен әйелімен бірге Зулустанда жануарлардың Нанага ауруының таралуын зерттеп, оның себебін – протозоалық паразитті анықтады. Ол Угандада адамдардың ұйықтамалық ауруының эпидемиясын зерттеген Корольдік қоғам ұйымдастырған екінші және үшінші ұйықтамалық ауру комиссиясын басқарды, онда цеце шыбығының осы адамдар мен жануарлар ауруларын тарататыны (векторы) анықталды. Бруцелла бактериясы және оның тудырған ауруы – бруцеллез, сондай-ақ Трипаносома брусеи протозоясы оның құрметіне аталған.

Ерте өмір және білім

Брюс 1850 жылғы алтын асығысында Австралияға көшіп келген шотландтық ата-анасы – инженер Дэвид Брюс (Эйрт қаласынан) және оның әйелі Джейн Расселл Гамильтон (Стирлинг қаласынан) отбасында Мельбурн қаласында, Виктория колониясында дүниеге келді. Ол жалғыз бала еді. Бес жасында отбасымен Шотландияға қайтып келді. Олар Стирлингтегі 1-Виктория алаңында тұрды. Ол Стирлинг орта мектебінде білім алды және 1869 жылы Манчестерде шәкірттікке түсті. Бірақ пневмонияға шалдыққаннан кейін одан бас тартып, өзінің мансабын қайта қарауға мәжбүр болды. Содан кейін ол зоологияны оқуға бел буды, бірақ 1876 жылы Эдинбург университетінде медицинаны оқуға ауысты. Ол 1881 жылы бітірді.

Медициналық мансап

Рейгейт қаласында қысқа мерзімге жалпы тәжірибелік дәрігер болып жұмыс істегеннен кейін (1881–83), ол әйелі Мэримен танысып, үйленді. Содан кейін ол Гэмпширдегі Нетлидегі Корольдік Виктория ауруханасындағы Армия медициналық мектебіне түсті. 1883 жылы әскери емтиханды сәтті тапсырып, Армия медициналық қызметіне қабылданды (онда 1919 жылға дейін қызмет етті). Алғашқы қызметтік орны 1884 жылы Корольдік армияның медициналық корпусына қосылып, Мальтадағы Валетта қаласына орналасу болды. 1889 жылы Брюс Нетлидегі Армия медициналық мектебінде патология профессорының көмекшісі болып тағайындалды және бес жыл бойы сол қызметте болды. 1899 жылы Екінші Бур соғысы басталғанда, әйелімен бірге Лэдисмит қамалында (2 қараша 1899 жылдан 28 ақпанға дейін) далалық госпиталь басқарды. Соғыстағы қызметі үшін ол подполковник шындығына көтерілді. 1899 жылы Брюс Эдинбург университетінің терапия саласы бойынша Камерон жүлдесін жеңіп алды. 1900 жылы ол әскери лагерьлердегі дизентерияны зерттеу үшін құрылған армия комиссиясына қосылды, сонымен қатар Корольдік қоғамның ұйқы ауруы жөніндегі комиссиясында жұмыс істеді. Ол бірден Листер институтының басқару кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Мансабы барысында ол тоқсан жетіден астам ғылыми мақала жариялады, олардың шамамен отызы әйелімен бірлесіп жазылған. 1886 және 1887 жылдар аралығында ол Мальта қызуынан қайтыс болған бес науқасты зерттеді. Өліктердің көкбауырларынан ол «микрококк» деп аталатын бактерияны бөліп алды және оны былай сипаттады: «Бұл [мәдениет] колонияларының бірінен алынған өте шағын бөлігі стерильденген су тамшысына салынып, жоғары ұлғайтумен [микроскоп] астында қарағанда, сансыз көп шағын микрококктар көрінеді. Олар өте белсенді, көбінесе жеке-жеке, кейде жұптарда, сирек қысқа тізбектерде қозғалады». Брюстің ассистенті, хирург-капитан Мэтью Луис Хьюз бұл ауруды «толқынды қызба» деп атады, ал бактерияны – Micrococcus melitensis деп атады. Инфекцияның көзі нақты болмады, Хьюз оның топырақтан және ауа арқылы жұққан бактериядан тарағанын болжады. Брюс 1887 жылы «The Practitioner» журналында осы жайтты былай баяндады: «Менің ойымша, мыналар жеткілікті дәлелденген болып табылады: а) Мальта қызуының жағдайларында нақты микроорганизм бар; және б) бұл микроорганизмді адам организмінен тыс өсіруге болады. Соңғысына қатысты, мен төрт буынды өсірдім. Енді бұл микроорганизмнің сау жануарларға қандай әсер ететінін, температураның және т.б. қандай жағдайларда гүлденетінін, оның қайда табылғанын, оның адам иесіне қалай енетінін және тағы да көптеген мәселелерді анықтау керек. Осының бәрін зерттеу үшін көп уақыт қажет. Сондықтан мен осы алдын ала хабарламаны жарияладым, басқа зерттеушілердің назарын өзімше тартымды сала деп санайтын салаға аудару үшін». Брюстің құрметіне Micrococcus туысы Brucella деп өзгертілді және ол жарамды атау ретінде қабылданды. Осыған байланысты ауру бруцеллез деп аталды.

After a brief period as a general practitioner in Reigate, Surrey (1881–83), where he met and married his wife Mary, he entered the Army Medical School in Hampshire at the Royal Victoria Hospital, Netley. He passed the military examination in 1883 and joined the Army Medical Services (in which he served until 1919). For his first post he joined the Royal Army Medical Corps in 1884 and was stationed in Valletta, Malta. Bruce was appointed assistant professor of pathology at the Army Medical School in Netley in 1889, and served there for five years. When the Second Boer War broke out in 1899, accompanied by his wife, he ran the field hospital during the Siege of Ladysmith (2 November 1899 until 28 February 1900). For his service during the war he was promoted to Lieutenant Colonel. In 1899, Bruce was awarded the Cameron Prize for Therapeutics of the University of Edinburgh. In 1900, he joined the army commission investigating dysentery in military camps, at the same time working for the Royal Society's Sleeping Sickness Commission. He was immediately appointed chairman of the governing body of the Lister Institute. During his career he published more than ninety seven technical articles, of which about thirty were co authored by his wife. Between 1886 and 1887, he studied five patients having Malta fever who died of the disease. From the spleen of corpses, he recovered a bacterium which he referred to as Micrococcus, which he described:When a minute portion taken from one of these [culture] colonies is placed in a drop of sterilized water and examined under a high power [of microscope], innumerable small micrococci are seen. They are very active, and dance about—as a rule singly, sometimes in pairs, rarely in short chains. Bruce's assistant, Surgeon Captain Matthew Louis Hughes named the disease "undulant fever" and the bacterium, Micrococcus melitensis. The source of the infection was not clear, Hughes believing it to come from soil and the bacterium inhaled from the air. Bruce reported the discovery in The Practitioner in 1887 with the conclusion:<blockquote>I think it will appear to be sufficiently proved: (a) that there exists in the spleen of cases of Malta fever a definite micro organism; and (b) that this micro organism can be cultivated outside the human body. On the latter point I may remark that I have already cultivated four successive generations. It now remains to be seen what effect, if any, this micro organism has on healthy animals; what are the conditions of temperature, &c., under which it flourishes; where it is to be found; how it gains entrance to its human host; and many other points. All of these will take a long time to investigate. I have therefore published this preliminary note in order to draw the attention of other workers to what seems to me to be an attractive field. The genus Micrococcus was changed to Brucella in honour of Bruce and is accepted as a valid name. Accordingly, the disease has been renamed brucellosis.

Ұйқы ауруы мен ұш ауруы

Брюс Оңтүстік Африкаға ауыстырылған кезде, оны Зулуландқа жергілікті тұрғындар нанага, ал еуропалықтар – шыбық ауруы деп атаған жануарлар ауруының пайда болуын зерттеу үшін жіберді. 1894 жылы ол әйелімен бірге аурудың ірі қара, есек, жылқы және иттің арасында кең таралғанын анықтады. Олар осындай жұқтырған жануарлардан қан үлгілерін жинап, Брюс «гематозоон» (қан паразиті болып табылатын алғашқы жануарларға жатады) типіндегі паразиттерді дұрыс анықтады, ол 1895 жылғы есебінде былай деп сипаттады: «Осы сәтте, мен осы ауруға шалдыққан жануарлардың қанында тапқан паразиттің нақты сипаттамасын беру және оны аурудың тікелей себебі деп санауға болатын себептерді келтіруім ыңғайлы болады деп ойлаймын. Әзірге, мен оны шыбық ауруының гематозооны немесе қан паразиті деп атаймын, бірақ болашақта оның Сурраның гематозоонымен – Trypanosoma Evansi немесе осы туысқа жататын түрмен бірдей екені анықталуы мүмкін». Ол сондай-ақ паразиттің бірегей организм ретінде анықталу белгілерін жасады:

When Bruce was transferred to South Africa, he was sent to Zululand to investigate the outbreak of animal disease which the natives called nagana, and the Europeans, the fly disease. In 1894, he and his wife found that the disease was prevalent among cattle, donkey, horses and dogs. They collected blood samples from such infected animals, and found parasites which Bruce identified correctly as a type of "Haematozoon" (attributed to protozoans that are blood parasites), as he described in his report in 1895:At this point I think it will be convenient to give a definite description of the parasite discovered by me in the blood of animals affected by this disease, and to bring forward my reasons for considering it to be the proximate exciting cause of the disease. For the present I shall call it the Haematozoon or Blood Parasite of Fly disease, although in all probability on further knowledge it will be found to be identical with the haematozoon of Surra, which is called Trypanosoma Evansi or at least a species belonging to that genus He also made accurate identification characters of the parasite as unique organisms:<blockquote>
[Under a microscope] can be seen transparent elongated bodies in active movement, wriggling about like tiny snakes and swimming from corpuscle to corpuscle, which they seem to seize upon and worry. They appear to be about a quarter of the diameter of a Red Blood Corpuscle in thickness, and 2 or 3 times the diameter of a corpuscle in length. They are pointed or somewhat blunt at one end, and the other extremity is seen to be prolonged into a very fine lash, which is in constant whip like motion. Running along the cylindrical body between the two extremities can be seen a transparent delicate longitudinal membrane or fin [later named undulating membrane] which is also constantly in wave like motion These parasites evidently belong to a very low form of animal life, namely the infusoria, and simply consist of a small mass of protoplasm surrounded by a limiting membrane, and without any differentiation of structure, except in so far as the membrane is prolonged to form the longitudinal fin and flagellum.

[Микроскоп астында] белсенді қозғалыста, кішкентай жыландар сияқты иілген, денесінен денеге жүзіп, оларды ұстап, мазалайтын сияқты көрінетін мөлдір, созылған денелерді көруге болады. Олардың қалыңдығы қызыл қан денешесінің диаметрінің төрттен бірін, ал ұзындығы денеше диаметрінен 2-3 есе артық. Олардың бір жағы сүйір немесе сәл жуан, ал екінші жағы өте жіңішке, қамшы тәрізді ұзартылған, ол үнемі қамшы сияқты қозғалады. Екі жағының арасындағы цилиндрлі дене бойымен мөлдір, нәзік бойлық мембрана немесе қанат (кейіннен толқынды мембрана деп аталды) жүреді, ол да үнемі толқын тәрізді қозғалады. Бұл паразиттер жануарлар әлемінің өте төменгі деңгейіне, атап айтқанда, инфузорияларға жатады және жай ғана шектеуші мембранамен қоршалған кішкентай протоплазма массасынан тұрады, мембрана бойлық қанат пен жалаушаны құру үшін созылғаннан басқа, құрылымдық ешқандай айырмашылығы жоқ.

Ұйқы ауруы жөніндегі комиссия

Угандада 1900 жылдан бері ұйқы ауруы пайда болды. 1901 жылға қарай, ол өте ауыр болды, нәтижесінде шамамен 20 000 адам қаза тапты. Екі онжылдыққа созылған эпидемияда 250 мыңнан астам адам көз жұмды. Бұл аурудың жануарлар ауруымен байланысы белгілі болған жоқ. Ол кезде адамдардағы ауру бактериялық немесе гельминт инфекциясы деп есептелді. 1902 жылы Корольдік қоғам эпидемияны зерттеу үшін үш мүшеден тұратын Ұйқы ауруы жөніндегі комиссия құрды. Лондондық гигиена және тропикалық медицина мектебінің профессоры Джордж Кармайкл Лоу басқарған топқа оның әріптесі Алдо Кастеллани және Үндістанның Бомбей қаласындағы медицина қызметкері Кэтберт Кристи кірді. Экспедиция сәтсіз аяқталды, себебі бактериялар мен гельминттер ауруға себеп емес екені анықталды. 1902 жылғы екінші комиссия Брюске тапсырылды, оған Университет колледжінің ауруханасынан Дэвид Нунес Набарро көмектесті. 1903 жылдың тамызында Брюс және оның командасы аурудың цеце шыбығы, Glossina palpalis арқылы жұғатынын анықтады. Жануарлардағы аурумен байланысы анық болды. Үшінші комиссия (1908–1912) Брюс пен оның әріптестері цеце шыбығындағы трипанозоманың толық даму сатыларын анықтады.

Құрметтер мен марапаттар

Брюс 1899 жылы Корольдік қоғамның мүшесі (FRS) болып сайланды. 1904-1908 жылдары Корольдік армия медициналық корпусы журналының редакторы қызметін атқарды. 1901 жылы Эдинбург университетінің Камерон сыйлығына ие болды. 1904 жылы Корольдік қоғамның Корольдік медалімен, 1905 жылы Мэри Кингсли медалімен және Британ медициналық қауымдастығының Стюарт сыйлығымен марапатталды. 1915 жылы Корольдік дәрігерлер колледжінде Круния лекциясын оқыды. Брюстің есімі Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінің фризінде бейнеленген. 1926 жылы Кеппель көшесінде салынған мектеп ғимаратында қоғамдық денсаулық сақтау және тропикалық медицина саласындағы 23 пионердің есімдері таңдалды. Брюс 1904-1932 жылдар аралығында трипаносомоз бойынша жасаған жаңалығы үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына 31 рет ұсынылды, бірақ таңдалған жоқ.