Кіріспе
Эквадордағы ұлттық парк Ясуни ұлттық паркі (Лангэс) - Амазонкалық Эквадордағы Пастаса және Орельяна провинцияларындағы Напо және Курарай өзендерінің аралығындағы қорғалған аймақ. Ұлттық парк Napo ылғалды ормандар экорегионында орналасқан және негізінен жаңбырлы орманды құрайды. Парк Китодан шамамен бір шақырым жерде орналасқан. 1989 жылы оны жақын маңдағы Ваорани этностық қорығымен бірге ЮНЕСКО биосфералық қорығы деп атады. Бұл жер Хуаорани жерлестерінің ата-бабаларының жерінде орналасқан. Ясуниде екі тайпа - Тагаэри мен Тароменендер тұрады. және су өсімдіктері Монрикардия линифера әдетте осы баяу жүретін өзендердің жиектерін алып жүреді, оларды көбінесе Игапос деп атайды. Паркте Эквадордың қорларының 40 пайызы - 1,7 миллиард баррель шикі мұнай бар. Бұл мұнайды өндіру жоспарлары жергілікті тұрғындардың қарсылығына ұшырап, ғалымдар тарапынан сынға ұшырады. 2007 жылы президент Рафаэль Корреа парктің табиғи ресурстарын қорғау мақсатында Ясуни ИТТ бастамасын іске қосты. Бұл бастама халықаралық қоғамдастықтан өтемақы алу үшін парк биологиялық әртүрлілігін қорғауға уәде берді, бірақ бұл күш жеткілікті ақша жинауға жеткіліксіз болды. Мұнай өндіру 2016 жылы басталып, 2019 жылы кеңейтілді. 2023 жылдың тамызында ұлттық паркте мұнай барлау туралы референдум өтті, бұл ұлттық паркте мұнай бұрғылауды тоқтатуды талап етті.
Yasuní National Park (Lang es) is a protected area comprising roughly between the Napo and Curaray Rivers in Pastaza and Orellana Provinces within Amazonian Ecuador. The national park lies within the Napo moist forests ecoregion and is primarily rain forest. The park is about from Quito and was designated a UNESCO Biosphere Reserve along with the adjacent Waorani Ethnic Reserve in 1989. It is within the ancestral territory of the Huaorani indigenous people. Yasuní is also home to two uncontacted indigenous tribes, the Tagaeri and the Taromenane. and aquatic plant Montrichardia linifera typically line the edges of these slow moving rivers, often referred to as Igapós. The park contains an estimated 1.7 billion barrels of crude oil – 40 percent of Ecuador's reserves. Plans to extract this oil were met with resistance from Indigenous people, and criticised by scientists. In 2007, president Rafael Correa launched the Yasuní ITT Initiative in an effort to protect the park's natural resources. The initiative promised to protect the park's biodiversity in exchange for compensation from the international community, but the effort did not raise enough money. Oil extraction began in 2016 and was expanded in 2019. In August 2023, a referendum on oil exploration in the national park passed, requiring a halt to oil drilling in the national park.
Биологиялық әртүрлілік
Ясуни ұлттық паркі (ЯСНП) - жер бетіндегі биологиялық жағынан ең көп санды жер және экватор, Анд таулары және Амазонка тропикалық орманы сияқты үш ерекше аймақтың шоғырлану нүктесі. Парк амфибия, құс, сүтқоректілер және тамырлы өсімдіктердің әртүрлілігі батыс жарты шарда ең жоғары деңгейге жететін шағын аймақтың ортасында орналасқан. Сонымен қатар, парк жергілікті масштабта (100 км2-ден аз) ағаш, қосмекенділер мен жарғанақтардың түрлерінің байлығы бойынша әлемдік рекордтарды бұзады. Сонымен қатар, батыс Амазонкадағы басқа жерлерге қарағанда, бұл саябақта көп түрлі амфибиялар бар.
Сүтқоректілер
Ұлттық паркте су, құрлық және ауада сүтқоректілердің көптеген түрлері өмір сүреді. Pteronura brasiliensis, әдетте алып семіргіш деп аталады, құрып кету қаупі төнген ұлттық парктегі және оның айналасындағы өзендерге тән, су деңгейінің тұрақты маусымдық өзгерістеріне бейімделуге мәжбүр, бұл бір мезгілде азық-түлікпен қамтамасыз етуді өзгертеді. Лофостома ясуни типті жарғанақтың бір түрі паркте ғана кездеседі, ал Амазонка бассейні 117 жарғанақ түріне ие, бірақ жергілікті масштабта Ясунидің салыстырмалы байлығы бар деп есептеледі. Көптеген маймыл түрлері өмірлерін шатырдың үстіңгі жағында бірге өмір сүреді, соның ішінде Шығыс Эквадордың алабұға маймылы (Saimiri cassiquiarensis macrodon) және Гумбольдттың алабұға маймылы (Saimiri cassiquiarensis), пигмей мармосеті (Cebuella pygmaea), Эквадордың ақ маңдайлы капуцині (Cebus aequatorialis), Қызыл тәжді Тити (Plecturocebus discolor), Napo saki (Pithecia napensis), Колумбияның қызыл ыңғырау (Alouatta seniculus), ақ белді жәндік маймыл (Atelesze belbuth), және қоңыр жүнді маймыл (Lagothrix lagothricha). Бұл тіршілік иелері экожүйенің көптеген трофикалық деңгейлерінің негізгі құрамдас бөліктері болып табылады, өйткені олар тұқым таратушылар ретінде қызмет етеді және өсімдіктерден азық үшін жәндіктерді алып тастайды.
Герптофауна
Амазонка бассейнінің 0,15% -дан азын алып жатқанға қарамастан, Ясуниде амфибиялар мен жорғалаушылар түрлерінің шамамен үштен бірі мекендейді. Парк әлемдегі рекордтық 150 қосмекенді түрін, салыстырмалы ландшафты бар жерлер мен батыс Амазонкадағы басқа сайттарға қарағанда қосмекенділердің жоғары әртүрлілігін қамтиды. Ағаштық бақа Остеоцефалус Ясуни парктің атымен аталған. Парктегі бауырымен жорғалаушылар да өте көп, олардың 121 түрі тіркелген.
Балық
Бұл саябақта балықтардың көп түр-түрлілігі бар, олардың саны шамамен 500-ге жуық. Алайда, бұл түрлердің нақты санының төмен бағалануы болуы мүмкін, себебі олар әртүрлі, морфологиялық жағынан оңай көрінбейтін, бірақ түрлер арасындағы ДНҚ зерттеулерін қолдану арқылы анықталатын айырмашылықтар. Бұл аймақтағы балық түрлерінің әртүрлілігіне маусымдық және тіршілік ортасы әсер етеді, бұл су жолдарындағы түрлердің кеңістігін түсіруге тырысқанда маңызды.
Құстар
Ясуниде, кем дегенде, 596 құс түрі мекендейді, бұл Амазонканың барлық жергілікті құс түрлерінің үштен бірін құрайды. PUCE жасаған далалық нұсқаулыққа сәйкес, Ясуни ғылыми-зерттеу станциясының айналасындағы аймақта құстардың көптеген түрлері бар, соның ішінде соколь, соколь, бүркіт сияқты әр түрлі жыртқыш құстар және басқа құстар, мысалы, ара, антрен, манакин, құсқұстар және басқа да көптеген түрлер бар. Қол жетімді шатырдың әртүрлі деңгейлері құстардың көптеген өмір салтын қолдады, соның ішінде кейбір өсімдіктер тобымен жақын қарым-қатынаста болатын колибри сияқты тозаңдырғыштар.
Құрт-құмырсқалар
Бұл ұлттық паркте жәндіктердің әртүрлілігі мен өсімдіктер мен жәндіктердің өзара қарым-қатынасы өте жоғары. Ясунидің бір гектарында 100 000-нан астам түрлі жәндіктер бар, бұл шамамен Солтүстік Америкада кездесетін жәндік түрлерінің саны.
Өсімдіктердің әртүрлілігі
Сондай-ақ, бұл саябақта әлемдегі ең бай тамырлы өсімдіктер бар. Бұл - әлемдегі 10 000 км2-ге 4000-нан астам тамырлы өсімдік түрлері бар тоғыз жердің бірі. Паркте көптеген ағаш және бұта түрлері бар, сондай-ақ, кем дегенде төрт әлемдік рекордтар бар, олар ағаш пен лиананың байлығы, сондай-ақ ағаш өсімдіктерінің түр-түрі бойынша үш әлемдік рекордтар бар. Жақында PUCE-мен бірлесіп бірнеше кітап жарияланды, онда Ясуни аймағындағы өсімдіктер туралы толық ақпарат берілген. Олардың бірі Ясуни аймағына тән 337 өсімдік, негізінен ағаштарды қамтиды. Сондай-ақ, саябақта 43 түрлі омыртқалы жануарлар түрлері мен 220720 түрлі өсімдік түрлері бар.
Мұнай қоры
Ясуни ұлттық паркіне Ішпинг Типутини Тамбокоча (ИТТ) мұнай кен орындарында шамамен 1,7 миллиард баррель шикі мұнай Эквадордың 40 пайыздық қоры жатады. Паркте мұнай іздеу жұмыстары 1995 жылы басталды. 2005 жылы саябаққа қосымша мұнай жолдарын салу жоспарлары Джейн Гудолл, Э.О.Уилсон және Стюарт Пимм сияқты экологтар мен ғалымдарды үкіметті ресурстарды игерілмей қалдыруға шақырды. Жергілікті халықтар мен экологиялық қорғаушылар бұл мәселе бойынша жалпыұлттық референдум өткізуді талап етті. Осыған жауап ретінде президент Рафаэль Корреа 2007 жылдың маусым айында парктің табиғи ресурстарын қорғау үшін Ясуни ИТТ бастамасын іске қосты. Алғашқыда халықаралық қауымдастықтан өтемақы алу үшін саябақты бұзбай қалдыруға уәде берді. Үкімет 12 жыл ішінде мұнай қорынан 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын 50 пайызды жинап алуға үміттенген. 2009 жылы бүкіл әлем бойынша қолдау уәделері шамамен 1,7 миллиард долларға жетті. Паркте бұрғылауды тоқтату ауаға 400 миллион тонна көмірқышқыл газын шығарудың алдын алады, - деді билік өкілдері. Актерлер Леонардо Ди Каприо мен Эдвард Нортон, кинорежиссер және әлемдік экологиялық белсенді / ғалым Майкл Чарльз Тобиас және АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті Аль Гор Эквадор үкіметін қолдауға уәде бергендердің қатарында болды. Қаржыны берген елдерге Түркия, Чили, Колумбия, Грузия, Австралия, Испания және Бельгия кірді. Алайда, Корреаның ақшаны қалай жұмсауды тек Эквадор ғана шешеді деген талабынан кейін, қаржы жинау әрекеттері тоқтатылды. Мұнай бұрғылау 2016 жылы паркте басталды, ал 2019 жылы президент Ленин Морено бұрғылау аймағын жергілікті қауымдастықтарды қорғау үшін арналған буферлік аймаққа кеңейтті.
2023 Эквадордың Ясуни ұлттық саябағында мұнайды пайдалану туралы референдум
Эквадорда 2023 жылдың 20 тамызында жалпы сайлаумен қатар Ясуни ұлттық паркіне мұнай өндіруге тыйым салу туралы референдум өтті. Егер бұл ұсыныс қабылданса, мұнай өндірумен байланысты барлық іс-әрекеттер бір жылдан кейін ресми нәтижелер жарияланғанда тоқтатылады және мемлекет блокта мұнай іздеуді жалғастыру үшін жаңа келісімшарттарды бастау туралы шешім қабылдамайды. Референдум 2023 жылдың мамыр айында Конституциялық сот ратификациялағанға дейін жергілікті қауымдардың он жылдан астам уақыт бойы талап еткен халықтық бастамасы болды. Ұсыныс мақұлданды. Бұл шешім бұрғылауды жақтаған президент Гильермо Лассоға соққы ретінде қаралды. Мемлекеттік мұнай компаниясы Петроэквадор алдағы айларда осы аймақтағы бұрғылау жұмыстарын тоқтатуы тиіс.
Паркке төнген басқа қауіптер
Қазіргі уақытта саябаққа отарлау, орманды жою, заңсыз ағаш кесу және тұрақты емес аң аулау әсер етіп жатыр.