Кіріспе
Сүтқоректілер түрі
Бэрд тапирі (Tapirus bairdii), сондай-ақ Орталық Америка тапирі деп те аталады, Мексика, Орталық Америка және Оңтүстік Американың солтүстік-батысына тән тапирдің бір түрі. Бұл Америкаға тән үш тапир түрінің ең ірісі, сонымен қатар Орталық және Оңтүстік Американың ең үлкен құрлықтағы сүтқоректісі.
Аттар
Бейрдтің тапирі 1843 жылы Мексикаға сапар шегіп, жануарларды бақылаған американдық табиғат зерттеушісі Спенсер Фуллертон Бейрдтің құрметіне аталған. Дегенмен, бұл түрді алғаш рет басқа бір американдық табиғат зерттеушісі, У. Т. Уайт сипаттаған. Басқа американдық тапирлер сияқты (тау тапирі және Оңтүстік Америка тапирі), Бейрдтің тапирін барлық аймақтардағы адамдар «данта» деп атайды. Оахака және Веракрус аймақтарында оны «антебурро» деп атайды. Панамалықтар мен колумбиялықтар оны «мачо де Монте» деп атайды, ал Белизде, Бейрдтің тапирі ұлттық жануар саналатын жерде, оны «тау сиыры» деп біледі. Мексикада ол тзельтал тілінде «тземен» деп аталады; Лакандон тілінде «каш и тцимин» деп аталады, яғни «орман жылқысы», ал тохолаб'ал тілінде «нигуанчан» деп аталады, яғни «үлкен жануар» деген мағынаны білдіреді. Панамада Куна халқы Бейрдтің тапирін өздерінің күнделікті тілінде (Түле кая) «моли» деп, саяси тілінде (Сакла кая) «олооликиниялиле», «олосвикиниялилер» немесе «олооликинияппи» деп, ал рухани тілінде (Суари мими кая) «эквирмакка» немесе «эквиламакаттола» деп атайды.
Тіршілік ету ортасы
Бейрдтің тапирі әртүрлі өсімдік жамылғыларында кездеседі. Олар теңіз деңгейінен жоғары биіктіктерге дейін шыдай алады. Бұл жануар мангр орманды, батпақты жерлерді, сазды аймақтарды және ылғалды тропикалық жаңбыр ормандарын сияқты сулы жерлерде табалады. Сонымен қатар, ол жағалаулық тоғайлар, жапырақты ормандар және тау бұлтты ормандары сияқты құрғақ жерлерде де мекендейді. Егер мүмкіндік болса, тапир қоректік өсімдіктердің және қорғану үшін жапырақ арасындағы өсімдіктердің көп болуына байланысты екіншілік өсу ормандарын жақсы көреді. Азық-түлік пен судың болуы, сондай-ақ қорғаныс мекенді таңдаудағы маңызды факторлар болып табылады.
Сипаттама
Берд тапирінің бетінде, мойнында және құлақтарының ұштарында ерекше қаймақ түсті белгілер, әр екі жағында, көзінің артында және астында қара дақтар болады. Қалған жүні қара қоңыр немесе сұрғылт қоңыр түсті. Бұл жануар өте күшті және шамамен кішкентай есектей болады. Ұзын, жіңішке шошасы бар, бірақ ол әрдайым көзге түспейді. Оның екі кішкентай, сопақ көзі басының қабырғасына жақын орналасқан. Құлақтары үлкен, сопақ пішінді және көп қимылдамайды. Берд тапирінің орташа ұзындығы 1,8-2,5 метрге жетеді, оның ішінде 10-15 см болатын қысқа, қалыптаспаған құйрығы және биіктігі 0,9-1,2 метр аралығында болады. Ересектердің дене салмағы 130-275 кг аралығында болуы мүмкін. Басқа тапир түрлері сияқты, олардың да кішкентай, қысқа құйрықтары бар. Оның мұрыны мен үстінкі еріні алға қарай созылып, ет тәрізді, иілгіш түбіршек құрайды. Бұл түбіршек – олардың ең күшті сезім мүшесі, ол тамақ табуға және физикалық тітіркендіргіштерді анықтауға көмектеседі. Аяқтары қысқа және жіңішке, бұталардың арасынан жылдам қозғалуға бейімделген. Әр алдыңғы аяғында төрт саусақ, ал әр артқы аяғында үш саусақ болады.
Өмір циклі
Жүктілік кезеңі шамамен 400 күнге созылады, одан кейін әдетте бір бала туады. Балалар, барлық тапир түрлері сияқты, қызыл қоңыр түсті, ақ дақтар мен жолақтары бар жүнді болады. Бұл өрнек оларға орманның көлеңкелі жапырақтары арасында жақсы қорғаныш беретін камуфляж құрайды. Бұл өрнек уақыт өте келе ересектерге тән түске өзгереді. Бейрд тапирінің жас төлдері өмірінің алғашқы аптасында анасы азық іздеп қайта оралатын оңаша жерлерде жасырынып тұрады. Кейіннен жас тапирлер аналарымен бірге азық іздеуге шығады. Үш апталық шағында жастар жүзуге үйренеді. Бала бір жылдан кейін анасынан бөлінеді, ал жыныстық жетілуге 6 айдан 12 айға дейін уақыт қажет. Бейрд тапирі 30 жылдан астам өмір сүре алады.
Мінез-құлық
Бейрдтің тапирі күндіз де белсенді болуы мүмкін, бірақ көбінесе түнгі уақытта қозғалады. Ол жапырақтар мен түскен жемістерді іздейді, орманның тығыз өсімдіктері арқылы зигзаг тәрізді өтетін, тапирлердің тағысымен жасалған ескі жолдарды пайдаланады. Бұл жануар көбінесе суға жақын болады және жүзуді, су тоқтауларды ұнатады – әсіресе ыстық күндері, олар сағаттап тек бастары судан көтеріңкіп, суда демалады. Қауіп сезгенде, олар суға қашады. Әдетте жалғыз өмір сүреді, бірақ шағын топтамалар кездеседі, және әртүрлі жастағы жануарлар (анасымен жас тапирлер, ересектермен жасөспірімдер) бірге көрінуі жиі. Олар өткір сыңғырлау мен қысқа дауыстар арқылы бір-бірімен байланысады. Бейрдтің тапирі жұптасқанда, ұзақ мерзімді моногамдық жұптар құрайды. Бұл жұптар өз аумақтарын қорғайды. Олар жыл бойында көбейе алады, бірақ көбінесе жаңбырлы маусымға дейін көбейеді. Екі ата-ана да балаларды тәрбиелеуге қатысады, бірге қозғалып, бірге ұйықтайды. Анасы баласын хоботымен итеріп, жол көрсетеді.
Экологиялық қатынастар
Байрд тапирі өзінің жүнінен қыстырмаларды алып тастайтын тазалаушы құстармен симбиоздық қарым-қатынаста болады: сары басты қарақара (Milvago chimachima) және қара қарға (Coragyps atratus) екеуі де тапирлерден қыстырмаларды алып тастап жегендері байқалған. Байрд тапирі көбінесе тазалану үшін жатады, сондай-ақ аяқтарын көтеріп, бір жағынан екінші жағына ауналып, қыстырмаға шалған жерлерін тазалаушы құстарға ұсынады. Бұл жануарлар тұқым таратушы ретінде де шамалы, бірақ көзге көрінетін әсерге ие. Гуанакаст (Enterolobium cyclocarpum), Саподилла (Manilkara zapota) және Энцина (Quercus oleoides) кейде тапирдің ас қорыту жүйесінен өтетіні анықталған. Бұл қатты тұқымдарды қарқынды шайнау оларды өніп шығар алдында сыртқы қабығын сырып, тұқымның сәтті өсу мүмкіндігін арттырады.
Диета
Бейрдтің тапирі шөпқоректі, орман төңірегінде және жер бетінде азық іздейді. Олардың тамақтану режимінің басым бөлігін түрлі өсімдіктердің жапырақтары құрайды, бірақ бұтақтар, гүлдер, қалың бұталар, шөптер мен жемістерді де жейді. Жемістер маусымында көбірек жеңіледі, бірақ бұл олардың қолжетімділігіне байланысты. Тамақтанған өсімдік түрлерінің құрамы маусымға қарай өзгереді. Егер өсімдікте қорғаныш немесе зиянкес жәндіктер болса да, олар оны жеуден бас тартпайды. Олар оянған уақыттарының көп бөлігін зигзаг қозғалыспен азық іздеуге жұмсайды.
Адамдарға ықтимал қауіп
Адамдарға шабуыл жасау сирек кездеседі және көбінесе өзін қорғау мақсатында болады. 2006 жылы Коста-Риканың бұрынғы Қоршаған орта және энергетика министрі Карлос Мануэль Родригес Эчанди Берд тапирінен шабуылға ұшырап, жарақат алды, себебі ол оның ізінен жолдан шығып кеткен. Олардың үлкендігіне байланысты ересек тапирлер адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін, сондықтан жабайы табиғатта кездессе, оларға жақындаспаған жөн. Жануар адамды қысқа ғана уақытқа қуып жете алады, бірақ сирек жағдайларда шабуылдап, тістеген жағдайлар да болыпты.
Қауіптер
IUCN-нің мәліметінше, Бейрд тапирінің саны азайып, құрып кету қаупі төніп тұр. Түрдің азаюына ормандарды жою, орман өрттері және ірі масштабты өнеркәсіптік жобалар салдарынан тіршілік ортасының жоғалуы сияқты көптеген факторлар себеп болады. Белгілі бір аймақтарда браконьерлік, үй жануарларынан жұққан аурулар, жергілікті су қоймаларының ластануы және климаттың өзгеруінің күшейе түсуі осы түрге қауіп келтіреді. Адамдардың аз ғана тобы осы жануарды аулайтын болса да, кез келген өлім тапир популяциясы үшін ауыр соққы болып табылады, әсіресе олардың өрбу қарқыны өте төмен болғандықтан.
Қорғау
Мексика, Белиз, Гватемала, Коста-Рика және Панамада Бейрд тапирлерін аулау заңсыз, бірақ оларды қорғауға бағытталған заңдар көбінесе орындалмайды. Қорғалатын аймақтардағы заңсыз ағаш кесу мәселесі де осы жануарларға қауіп төндіреді. Сондықтан көптеген табиғатты қорғаушылар жергілікті аумақтармен әріптестікті күшейту арқылы қолданыстағы қоныстану орталарын күтіп ұстау және қорғауды жақсарту арқылы оларды қорғауға шақырады. Мақсаттарының ішінде Мезоамерикалық биологиялық дәлізін қоса алғанда, қолданыстағы қоныстану орталары арасындағы байланыс дәліздерін қайта құру және жергілікті тұрғындардың биоәртүрлілікті сақтау және қорғау туралы білімін арттыру да бар. Шаруашылыққа бейімделген өсіру бағдарламалары көптеген ірі құрлықтағы түрлерге көмектеседі, бірақ Солтүстік және Орталық Америка зообақтарындағы Бейрд тапирінің шағын популяциясында туыстық байланыс және жабайы популяциядан айырмашылық бар екенін көрсететін зерттеулер бар. Табиғатты қорғаушылар генетикалық әртүрлілікті сақтауға бағытталған өсіру бағдарламаларына сақ және ойластырылған тәсілдерді қолдануға шақырады.
Жыртқыш жануарлар
Өлшеміне байланысты ересектегі Бейрд тапирінің табиғи жауы өте аз, тек үлкен ересектегі американдық крокодилдер (немесе одан да ірілері) және ересектегі ягуарлар ғана Бейрд тапиріне жем бола алады. Мұндай жағдайларда да нәтижелер алдын ала болжауға қиын, көбінесе Бейрд тапирінің пайдасына аяқталады, мысалы, Корковадо ұлттық паркінде тіркелген бірнеше Бейрд тапирінің денесіндегі үлкен тырнақ іздері осыны көрсетеді. Дегенмен, жас тапирлерді кішірек крокодилдер мен пумалар жеуі мүмкін. Ал қашықтан бақыланатын видеокамераға көздікті аюдың ересек тапирге шабуыл жасап, тіпті одан екі есе ауыр салмақты жемтікке шабуыл жасағаны түсірілді.