Кіріспе

Коста-Риканың Пунтаренас провинциясындағы кантон, Монтеверде әкімшілік кантоны. Кордильера де Тиларан (Тиларан жотасында) орналасқан Монтеверде Орталық аңғардан шамамен төрт сағаттық жерде жатыр және елдің маңызды экотуризм орталықтарының бірі болып табылады. Ресерва Биологика Боске Нубосо Монтеверде (Монтеверде бұлт орманы қорығы) ең ірісі, одан басқа көптеген туристер мен табиғатты зерттеушілерді қызықтыратын табиғи көрікті жерлер де бар. National Geographic журналы Монтеверде бұлт орманын "бұлт орманы қорықтарының ең бағалы жоғарысы" деп атады. Newsweek журналы Монтевердені әлемдегі "жоғалудың алдында есте сақтау керек" 14-ші орынға қойды; Коста-Рика халқының көпшілік дауысымен Монтеверде Коко аралы, Ареналь жанартауы, Серро Чирипо, Рио Селесте, Тортугеро және Волькан Поаспен бірге елдің жеті табиғи кереметтерінің бірі деп танылды.

Топонимика

Монтеверде тікелей аударғанда ағылшын тілінде "жасыл тау" деген мағынаны білдіреді, бұл аймақтың бай табиғи сұлулығына деген құрметті көрсетеді. Салыстыру үшін, сөздің француз тіліндегі баламасы – вермонт, ал португал тілінде – montanha verde. Ресми түрде, атауы Монте Верде – екі сөзбен жазылады.

Климат

Монтеверде теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан, таулардағы жасыл, тұманды және ылғалды, бірақ желді және салқын жерде жатыр. Аймақтың орташа жылдық температурасы (Надкарни 2000: 17). Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен , ал ауаның ылғалдылығы 74% пен 97% аралығында өзгереді (Nadkarni 2000: 34).

Тарих

Колумбияға дейінгі әртүрлі артефакттар бір кездері осы аймақтағы ауылдарда егін өсірген және орманды аңшылыққа салған Кловис үндістерінің ертедегі халқының болғанын көрсетеді, шамамен б.з.д. 3000 жылы. Б.з.д. 3300 жылдан б.з.д. 2000 жылға дейін Ареналь аймағының жақын тайпалары халық санының азаюын бастан өткерді, бірақ б.з.д. 2000 жылдан б.з.д. 500 жылға дейін аймақта ауылдарды қайта құрды. Б.з.д. 500 жылдан б.з. 300 жылына дейінгі ғасырларда ауыл шаруашылығы күшейді, бұрынғы кішігірім тайпалық елді мекендердің орнына қарапайым басшылық қоғамдар келді; халық санының, егіншілік пен бау-бақша шаруашылығының өсуімен бірге орманның да белгілі бір бөлігі кесілді. Осы кезеңге жататын алғашқы тас іргетастар да табылды. Нефрит және одан құнды заттар жасау осы ауылдардың бағалы және ерекше белгісі болды. Б.з. 300 жылдан б.з. 800 жылға дейін күрделі басшылықтар қарапайым басшылықтарды ығыстырды, күрделі ауылдар пайда болды; ерте заманғы зираттар, кәсіпорындар және қоғамдық алаңдардың мысалдарымен қатар, алтын шеберлері өте құнды саналды, сонымен қатар тайпааралық сауда мен қақтығыстар да болды. Шамамен 1300 жылы Арэнал жанартауының белсенділігінің күшеюіне байланысты халықтың жалпы саны азайды. 1502 жылы испандықтар құрлыққа қонғаннан кейін Коста-Рика екі буын соғысқа шыдады. Қазіргі Коста-Рика аумағындағы жергілікті халықтың саны еуропалықтар келгенге дейін шамамен 400 000 болса, байланыс орналысқаннан кейін 50 жыл ішінде 80 000-ға дейін күрт азайды. Көптеген жазықсыз адамдар түрлі себептерге байланысты өмірін жоғалтты, құлдықтың (және қатал мәжбүрлі еңбек пен құлдықтың) салдарынан туындаған өмірлік жағдайлардың нашарлығынан бастап, конкистадорларға қарсы шыққандарға жасалған қатал жазалаулар мен тіпті кісі өлтіруге дейін. Мыңдаған адамдар көне әлемнің көптеген патогендері мен жұқпалы ауруларына, олардың иммунитеті болмағандықтан, қызылша, тұмау, шешек, бубондық оба, тиф, қызыл суық, пневмония, сифилис және безгек сияқты ауруларға шалдықты. Алайда, көршілес Никарагуа мен Панамадан айырмашылығы, Коста-Рика жергілікті еңбек және минералды ресурстарды көп мөлшерде бермеді, сондықтан аймақтың колонизациясы көптеген испан колонияларына қарағанда әлдеқайда баяу жүрді.

ХХ ғасырдың басында

ХХ ғасырдың алғашқы үш онжылдығында, шамамен 1900-1930 жылдары, креол халқы қазіргі Монтеверде аймағына шағын топтармен келді; көптеген ер адамдар Гуасимал алтын кенінде жұмыс істеді; одан да көп адамдар әйелдері мен отбасыларымен бірге осы кеншілерге және олардың үлкен қауымдастықтарына қажетті тауарлар мен қызметтермен қамтамасыз етті. Кейбір отбасылар жақын маңдағы Сан-Луистің төменгі, жылы аңғарында қоныстанды. Осы қоныстанушылардың көп бөлігі Алабама штатының Фейрхоп қаласынан келген, олардың арасында квакер емес бейбітшілдікке ұмтылушылар мен сана-сезімімен қарсылық білдірушілер де болды. Топтың өкілі Хьюберт Менденхолл болды, ол 1949 жылы фермерлер тобының құрамында Коста-Рикаға келген сүт шаруашылығымен айналысушы еді. Бұл квакерлер мен бейбітшілдер бұл аймақты салқын климатының арқасында сүт шаруашылығын дамытуға қолайлы болғандықтан, сондай-ақ елдің зорлық-зомбылықсыз, әскерден бос конституциясы мен достық Коста-Рика халқының болуына байланысты таңдады. Квакерлер үлкен жерді басқарды және оның бір бөлігін табиғатты қорғау үшін бөліп қойды, қазір ол Reserva Biológica Bosque Nuboso Monteverde (Монтеверде бұлт орманы биологиялық қорығы) деп аталады. Бұл орын бүгінде маңызды туристік орталыққа айналды.

2005 жылғы банктік рейд

2005 жылдың 8 наурызында үш қарулы никарагуалық адам Санта-Еленадағы мемлекеттік Ұлттық банктің (Banco Nacional) бөлімшесіне шабуыл жасап, тонауға әрекеттенді. Қауіпсіздік күзетшісі қарулы екі адамды өлтірді. Бірақ, бір шабуылшы 28 сағат бойы банк клиенттерін кепілге алды. Билік банкке қайта ие болуға сәтті әрекеттенген кезде, жоғары дәрежелі полиция офицері мен тоғыз бейбіт азамат қаза тапты, ал шабуылдаушылардың біреуі ғана тірі қалды. Бұл оқиға бүкіл елде никарагуалықтар мен костарикалықтар арасындағы жағдайды шиеленістірді және көптеген ұлттық банктердегі қауіпсіздік шараларын күшейтті.

Кантон құру

Пунтаренас кантонының ауданы ретінде Монтевердеде муниципалдық округтік кеңес арқылы өз жергілікті басқару органына ие болды, себебі Пунтаренас кантонының муниципалитетінің жергілікті басқару кеңселерінен қашықтығы алыс болғандықтан, тұрғындары өз кантоны болуға ұмтылды. 2021 жылдың 4 тамызында Заңнамалық ассамблея №21618 нөміріндегі құжатты бекітті, ал президент Карлос Альварадо Кесада 2021 жылдың 29 қыркүйегінде №10019 заңға қол қойды, осы заң ауданды Пунтаренас кантонынан бөліп, Монтеверде кантонына айналдырды. Дегенмен, №6068 заңға сәйкес, өзгеріс 2022 жылдың 3 сәуірінен кейінге шегерілді, өйткені сайлауға он төрт ай қалғанда аумақтық-әкімшілік бөліністі өзгертуге болмады, ал 2022 жылғы Коста-Риканың жалпы сайлауының екінші туры сол күні өтті. Кантон 2024 жылғы жергілікті билік сайлауында өз алғашқы муниципалитеті мен әкіміне ие болады.

Бүгін

Соңғы жылдары аймаққа келіп жатқан туристердің саны күрт өсіп, басқа қалалар мен елді мекендерден костарикалықтардың көптеп қоныс аударуына әкелді. Қазір Монтевердеге жылына шамамен 250 мың турист келеді. Соңғы жылдары жақсарған тауарлар мен қызметтер, оның ішінде жартылай асфальтталған жолдар пайда болды. 2007 жылы костарикалықтар Монтевердені Коста-Риканың жеті кереметінің бірі деп таныды, олардың қатарында Коко аралы, Тортугеро, Ареналь жанартауы, Серро Чиррипо, Рио Селесте және Поас жанартауы бар. Ресми және Коста-Риканың көп бөлігіндегідей, ең көп қолданылатын тіл – испан тілі. Дегенмен, квакерлердің және үш екі тілді мектептің болуына байланысты ағылшын-испан тілділігі кеңінен таралған.

Білім

Бұл аймақта бірнеше мемлекеттік бастауыш және орта мектептер бар. Олардың ішінде Санта-Елена, Серро-Плано мектептері және Сан-Луис қаласындағы екі мектеп бар. Colegio San Rafael және Colegio Técnico Professional (сонымен қатар Санта-Елена колледжі деп те аталады) аймақтағы орта білім берудің басым бөлігіне жауапты. Монтеверде аймағында жеке білім беру жақсы дамыған. 1951 жылы квакерлер квакерлер үйін салды, ол сыныптар мен жалпы дүкен ретінде пайдаланылды. Кейін ол Монтеверде Достар мектебі (MFS) деп аталды және бүгінде шамамен 120 оқушыға мектепке дейінгі білімнен 12-сыныпқа дейін екі тілде білім береді. 1991 жылы құрылған, квакер емес үлкен екі тілді (ағылшын/испан) Cloud Forest School қазір 200-ге жуық оқушыны мектепке дейінгі білімнен 11-сыныпқа дейін оқытады, олардың 90% астамы – Коста-Рика азаматтары. CFS Коста-Рика үкіметімен аккредиттелген, ал оның түлектерінің 50% астамы жоғары білім алады. Escuela Adventista – шағын жеке адвентист мектебі, ол да екі тілде білім береді. Монтевердеде жоғары білім берудің тек бір мекемесі бар – қашықтықтан оқытуды ұсынатын Мемлекеттік Университет (UNED). Аймақта көптеген жергілікті және шетелдік бакалавриат және магистратура бағдарламалары бар. Оларға Монтеверде институты, EAP, CIEE және Джорджия университеті кіреді (төменде қараңыз). Монтеверде тұрғындарының көпшілігі Орталық аңғарда, Коста-Рика университеті сияқты оқу орындарында жоғары білім алады. Монтевердеде көптеген шетелдік ғалымдар да тұрады. Қаланың тұрғыны, бұрынғы британдық new wave тобы Japan-ның жетекші гитарисі Роберт Дин, қазір кәсіби орнитолог-жазушы болып жұмыс істейді.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы тарихи тұрғыдан Коста-Рика тұрғындары мен квакерлер үшін негізгі табыс көзі және күнкөріс құралы болған. Алғашқы креол халқы көбінесе өндірістік егіншілікпен және Гуасимал кеніш қаласымен сауда жасауға сүйенген. Бастапқыда жергілікті тұрғындар тапирлерді, бұғыларды, пакаларды, маймылдарды және құстарды аулаған, бірақ олардың саны азайды. Содан кейін шошқа, жүгері, бұршақ, көкөністер, жемістер, шөптер және мал шаруашылығына көшті. 1950 жылдары квакерлер мен костарикалықтар сарымсақ, сиыр еті, зығыр және үй ірімшігін өндірді. Квакерлер 1960 жылдардағы инфрақұрылымдық жақсартулардан пайдаланып, ірімшік пен сиыр етін елдің басқа бөліктеріне экспорттады. Дегенмен, мал жайылымының артық болуына байланысты 1970 жылдары сүт өнеркәсібі төмендеді. Бұл халықты кофе өндіруге итермеледі. 1990 жылдардың ортасына қарай кофе өсірушілер кофе дәндері үшін әлемдегі ең жоғары бағаларды алды. 1990 жылдардың ортасында 210 отбасы жергілікті сүт зауытына сүт жеткізіп, 5,2 миллион долларлық табыс тапты. Монтеверде Коста-Риканың туристік маршрутының маңызды бөлігіне айналды, оған қол жеткізу қиын болса да. Елдің жетекші газеті La Nación оны «Коста-Риканың жеті кереметінің» бірі деп таныды. Монтевердеге жылына шамамен 250 мың турист келеді, олардың шамамен 70 мыңы қорыққа бару үшін келеді. Монтеверде бұлтты орманның көп бөлігі Монтеверде бұлтты орман қорығында орналасқан. Парк кіреберісі маңындағы аймақ ең көп танымал, онда жалпы ұзындығы 13 км болатын алты негізгі жол бар, олар жақсы күтілген және қол жетімді. Қорықта жақсы қол жетімді емес көптеген жолдар мен бірнеше зерттеу станциялары бар, олардың екеуінде он адамға дейін, ал біреуінде қырық үш адамға дейін сыйымдылық бар, бірақ қазір олар зерттеушілердің пайдалануына ғана шектелген. Монтеверденің шығысында әлемнің барлық мектептері мен балалары қаржылаған Балалар мәңгілік жаңбырлы орман (El Bosque Eterno de los Niños) табиғат қорғау аймағы орналасқан. Bosque Eterno аймақтағы ең ірі қорық болып табылады. Одан солтүстікке қарай Санта-Елена қорығы орналасқан. Бұл аймақ Монтеверде қорығына қарағанда аз туристерді тартады, бірақ далалық станция және Ареналь жанартауының көрінісін ұсынады.

Сақтау

Монтеверде бұлтты орманы қорығы – аймақтың басты тартымдылығы, негізінен өте жақсы сақталған және жартылай сақталған ортасы мен әлемдік деңгейдегі биологиялық әртүрлілігінің арқасында. Ғалымдар бұл аймақты планетадағы ең көп орхидеялардың – 500 түрінің мекені деп анықтады, олардың 34-і соңғы кезде ғана ашылған. Мұнда 58 түрлі қосмекенділер, оның ішінде Монтевердеге тән, құрып кеткен алтын бақа табылған. Бұл аймақ 91 түрлі көшпенді құстың тоқтау орны болып табылады. Әйгілі кветзал маусымды түрде осы жерде қоныстанады. Монтевердедегі 134 сүтқоректі түріне Солтүстік және Оңтүстік Америкадан келген өкілдер кіреді, оның ішінде алты қапшықты, үш сусар, кем дегенде 58 жартар, үш маймыл, жеті тіссіз, екі қоян, бір дала тышқаны, үш түрлі белгіш, бір түрлі тікенді егеуқұйрық, кем дегенде 15 түрлі ұзын құйрықты тышқан мен егеуқұйрық (Muridae тұқымдасы), бір түрлі кірпі, бір түрлі агути, бір пака, екі иті, бес мысықты, төрт түрлі ракун, алты түрлі мысық, екі түрлі қабан, екі түрлі бұлан және бір тапир кіреді.

Коста-Риканың ААБ

Джорджия университеті Монтеверде аймағынан тыс, Сан-Луис қауымдастығының төменгі жағында 155 акрлық серіктес кампусын пайдаланады. UGA Коста-Рика көптеген шетелде оқу бағдарламаларын, экологиялық және ормандық зерттеулерді, сондай-ақ кампустағы Ecolodge San Luis арқылы экотуризмді жүзеге асырады. Бұған қоса, UGA Коста-Рика Сан-Луис алқабындағы түрлі қорғау және тұрақты даму жобаларына жауапты, атап айтқанда, оның көміртегі офсеттеу бағдарламасы мен Паяро Кампана биологиялық дәлізіндегі орманды қайта өсіру жұмыстары. 2019 жылдың мамыр айында кампустың меншігі CIEE (Халықаралық білім беру алмасу кеңесі) ұйымына берілді, ол тек Джорджия университетінің және басқа да академиялық топтардың қатысуын ұйымдастырады, туристерді емес.