Кіріспе
1956-1962 жылдары ИРА мен Ұлыбритания арасындағы қақтығыс Шекаралық науқан (12 желтоқсан 1956 - 26 ақпан 1962) - Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) Солтүстік Ирландиядағы мақсаттарға қарсы жүргізген партизандық науқаны (кодтық атауы Operation Harvest), оның мақсаты - британдық билікті құлатып, Біріккен Ирландияны құру. Бұл іс-шараны кейбір ирландтық республикашыл белсенділер "қозғалыс науқаны" деп атаған. Бұл науқан әскери сәтсіздікке ұшырады, бірақ кейбір мүшелері үшін бұл IRA-ны келесі ұрпаққа жалғастыра бергендіктен ақталды.
The border campaign (12 December 1956 – 26 February 1962) was a guerrilla warfare campaign (codenamed Operation Harvest) carried out by the Irish Republican Army (IRA) against targets in Northern Ireland, with the aim of overthrowing British rule there and creating a united Ireland. It was also referred to as the "resistance campaign" by some Irish republican activists. The campaign was a military failure, but for some of its members was justified as it kept the IRA engaged for another generation.
Өмірбаян
Шекаралық науқан 1940 жылдан бері ИРА-ның алғашқы ірі әскери іс-шарасы болды, ол Ирландия Республикасы мен Солтүстік Ирландия үкіметтерінің қатал қауіпсіздік шаралары оны қатты әлсіретті. 1939 жылы ИРА Англияда саботаж / бомбалау науқанын (S жоспары) жүргізді. "S" жоспарының қорытынды сандары 300 жарылыс, 10 адам қаза тауып, 96 адам жарақат алған. 1942 жылдан 1944 жылға дейін Солтүстік Ирландияда да тиімді емес науқан ұйымдастырды. Шекараның екі жағында тұтқындалу, сондай-ақ ішкі қақтығыстар мен болашақ саясат туралы даулар ұйымның бәрін құртты. Бұл науқандар 1945 жылдың 10 наурызында ресми түрде тоқтатылды. 1947 жылы ИРА-ның өз штабының мәліметінше, 200 белсендісі ғана болды. Принцип бойынша, ИРА Ирландиядағы екі "бөлінуші" мемлекетті де, Солтүстік Ирландияны да, Ирландия еркін мемлекетін де құлатуды қалады, бұл екеуін де 1922 жылы Англия-Ирландия келісімінің кезінде Ұлыбританияның заңсыз субъектілері деп санайды. Алайда 1948 жылы Армияның Бас конвенциясы No No 8, "жақында жариялаған Ирландия Республикасының күштеріне қарсы кез келген қарулы әрекетті" тыйым салады, бұл мемлекеттің іс жүзінде танылуына тең. Жаңа ереже бойынша Ирландия Республикасында қару-жарақпен ұсталған ИРА еріктілеріне оларды тастап кету немесе жою және қорғаныс шараларын қолданбау бұйырылды. Сол кезден бастап қарулы іс-қимыл Солтүстік Ирландияға бағытталған, ол әлі де Ұлыбританияның бөлігі болды және протестанттық унионисттер үстем болды. Республикадан Солтүстік Ирландияға қарсы басталған науқан идеясы, алғаш рет Том Барри 1930 жылдары ұсынған, 1950 жылдары ИРА шеңберінде валютаға ие болды. 1954 жылы Армгамдағы Гоф казармасына қарулы шабуылдан кейін Боденстаундағы Вулф Тоны мерекесінде сөйлеген спикер ИРА саясаты тек Солтүстік Ирландиядағы британдық күштерге қарсы бағытталғанын қайталады. ИРА штаб бастығы Тони Маган "өткен онжылдықтың қарсылықтары мен жанжалдарынан таза жаңа армия құруға" кірісті, дейді Дж. Бойер Белл. Оның кеңесшілерінің бірі зейнеткер британдық генерал-майор Эрик Дорман Смит болды. IRA ресми түрде "саяси емес" болды, тек Ирландиядағы "британдықтар енгізген саяси институттарды" құлату үшін ғана болды. Алайда Маган саяси жұмылдырудың қажеттілігі бар деп санайды және 30-шы жылдары сіңген Синн Фэйнмен қарым-қатынас жақсарды. 1949 жылы ИРА Конвентінде ИРА өз мүшелеріне Синн Фэйнге қосылуға бұйырды, ол ішінара ИРА-ның "азаматтық қанаты" болады.
Қайта қаруландыру
Осы онжылдықтың ортасына қарай ИРА-ның қару-жарағы қайтадан көбейтілді. Бұл 1951-1954 жылдары Солтүстік Ирландия мен Англиядағы британдық әскери базаларға қарулы рейдтер арқылы жүзеге асырылды. Қарулар Дерри, Омах, Эссекс, Беркшир және Армах қалаларынан алынды. 1954 жылы маусымда Армадағы Гоф казармасына жасалған соңғы рейдте ИРА 250 Ли Энфилд мылтығын, 37 автоматты, тоғыз Брен мылтығын және 40 оқу мылтығын қолға түсірді. 1953 жылдың 25 шілдесінде Эссектегі жеке мектеп Фельстедтегі офицерлік оқу корпусының қару қоймасына ИРА қару-жарақты рейд жасады. Бұл шабуылда ИРА 108 мылтық, 10 Брен және 8 Стен пішіндерін, екі миномет пен миномет бомбаларының қалтасын жинады. Полиция бірнеше сағаттан кейін ұрланған қару-жарақтар салынған көлікті ұстап алды. 1955 жылы ИРА-да бөліністер пайда болды, өйткені бірнеше кіші топтар әрекетке асығып, Солтүстік Ирландияда өз шабуылдарын бастады. Осындай белсенділердің бірі Брендан О'Бойл сол жылдың жазында өзін-өзі жарылқаған. Лиам Келли Саор Улад ("Азаттық Ольстер") деп аталатын оқшаулаушы топты құрды және 1955 жылдың қарашасында Ферманаг графтығындағы Рослиадағы Корольдік Ольстер полициясының (RUC) казармаларына шабуыл жасады. Бір RUC адамы ауыр жарақат алды және оқиғадан республикалық жауынгер қаза тапты. Келесі жылдың тамызында Келли мен басқа бір ИРА диссиденті Джо Кристал шекарадағы кейбір кедендік бекеттерді өртеп жіберді. 1956 жылдың қарашасында ИРА өз шекаралық жорығын бастады. Олардың бір себебі - өздерінің ұйымында бұдан былай ешқандай жік пайда болмау керек еді. Олар сондай-ақ Ұлыбританияның 1955 жылғы жалпы сайлауының нәтижелерімен жігерленді, онда Синн Фейн (1949 жылдан бері негізінен ИРА мүшелері басым болды) кандидаттары Солтүстік Ирландияның Mid Ulster және Fermanagh және South Tyrone сайлау округтері үшін жалпы саны 152,310 дауыспен депутат болып сайланды. Бұл Солтүстік Ирландияда ирланд республикашылдарының қолдауының айтарлықтай базасы бар екенін көрсетті. Алайда, негізгі ұлттық партия сайлауға қатыспауға шешім қабылдағандықтан, оның жақтастары оның орнына Sinn Féin партиясына дауыс берді.
Үгітті жоспарлау
Шекаралық науқанның жоспарын - "Жасқыр операциясы" деп аталатын - Сеан Кронин ойлап тапты. Ол ұшқыштар деп аталатын партизандық топтарды қолдануды қарастырды, бастапқыда әрқайсысы 50 адамнан тұратын төрт топ. Олар Ирландия Республикасынан әрекет етіп, Солтүстік Ирландиядағы әскери және инфрақұрылымдық нысаналарға шабуыл жасайтын болды. Кронин RUC казармаларына, әскери қондырғыларға және үкіметтік ғимараттарға шабуыл жасаудың күшті науқаны қауіпсіздік күштерін қалалардан, ауылдардан және шағын қалалардан шығаруға мәжбүр етеді, осылайша солтүстіктің үлкен бөліктерін басқаруға болмайды деп сенді. Сонымен қатар, тағы жиырма ұйымдастырушы Солтүстік Ирландияның әртүрлі жерлеріне жаңа бөлімшелерді оқыту, ақпарат жинау және Дублиндегі басшылыққа есеп беру үшін жіберілді. ИРА құжатында, болжам бойынша, Даблинде, Крониннің пәтеріне шабуыл кезінде, 1957 жылдың 8 қаңтарында, науқанның мақсаты: "жаудың өз күшін кері қайтаруға мәжбүр болғанға дейін, басып алынған аймақтағы әкімшілігін бұзу. Біздің әдісіміз - басып алынған аймақта партизандық соғыс жүргізу және оның тұрғындарына бағытталған үгіт-насихат. Біз күштерімізді күшейтіп, үлкен аумақтарды азат етіп, оларды басқа азат етілген аймақтармен байланыстыра аламыз деп үміттенеміз, яғни жаудың билігі енді қолданылмайтын аймақтар". Солтүстік Ирландияның астанасы және ең ірі қаласы Белфастта ешқандай іс-шаралар болмақ емес. Бұл іс-шарадан бас тартылды, өйткені Белфаст операциялық қолбасшысы және Армия кеңесінің мүшесі Пэдди Дойл тұтқындалды және бөлімше бұзылып кетті, бірақ Хэнли мен Миллар Белфаст ИРА-ның қатысуын ИРА-ның жоспарларына хабаршылар қол жеткізді деп қорқып отыр. Сондай-ақ, лоялистердің католик / ұлтшыл халыққа қарсы кек алуына себеп болғысы келмеді. Бұл 1920-1922 жылдары Ирландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде және одан кейін кең көлемде орын алды.
"break down the enemy's administration in the occupied area until he is forced to withdraw his forces. Our method of doing this is guerrilla warfare within the occupied area and propaganda directed at its inhabitants. In time as we build up our forces, we hope to be in a position to liberate large areas and tie these in with other liberated areas – that is areas where the enemy's writ no longer runs". No actions were to take place in Belfast, the capital and biggest city in Northern Ireland. It was excluded because Paddy Doyle, the Belfast operational commander and a member of the Army Council, was arrested and the unit was disorganised, although Hanley and Millar attribute the non participation of the Belfast IRA to fears that informers had access to the IRA's plans. There was also a desire not to provoke reprisals by loyalists against the Catholic/nationalist population there. This had happened on a large scale in 1920–22, during and after the Irish War of Independence.
1956 жыл
12 желтоқсанда науқан басталды, ерте сағатта 150-ге жуық ИРА мүшелері шекарадағы нысаналарға бір мезгілде шабуыл жасады. Дериде BBC релейлік хабар таратушысы бомбаға ұшырады, 18 жасар Сеймус Костелло бастаған бөлімше Магерафелттегі сот ғимаратын өртеп жіберді, Ньюридің маңында Б-Специалдың посты және Эннискиллендегі жартылай салынған армия казармасы жарылды. Армагтағы Гоф казармасына жасалған шабуыл қысқаша атыс-жарыстан кейін тоқтатылды. ИРА науқанның басталғанын жариялаған мәлімдеме жасады: "Айрландияның азаттық күрескерлерінің бастауымен біздің халқымыз жаумен күресті ұлт-азаттық күрестен жаңа Ирландия пайда болады, тік және еркін. Жаңа Ирландияда біз барлық халқымыз өмір сүретін ел құрамыз. Біздің мақсатымыз - тәуелсіз, біріккен, демократиялық Ирландия Республикасы. Сондықтан біз жауды елден қуып шығарып, жеңіске жеткенше күресеміз". Рим-католик иереті ИРА-ны ресми түрде айыптап отырғанына қарамастан, көптеген бөлімшелерге операцияға шығудан бұрын кешірім берілді. 14 желтоқсанда: Сеан Гарландтың IRA колоннасы Лиснаскеа RUC станциясының алдында төрт бомбаны (оның бірі алдыңғы қабырғаға жарылды) жарылды. Сол күні Деррилин мен Рослиадағы РУК казармаларына жасалған басқа шабуылдар болдырмалды. 21 желтоқсан: Базиль Брук басқарған Солтүстік Ирландия үкіметі мәлімдемеге жауап ретінде бірнеше жүзді республикалық күдіктілерді сотсыз қамауға алу үшін Арнайы өкілеттіктер туралы заңды қолданды. 1957 жылы 12 қаңтарда 100-ден астам адам тұтқындалды. Бұл уақыт өте келе ИРА-ның Солтүстік Ирландияда бөлімшелер құру мүмкіндігін қатты шектеді. 30 желтоқсан күні кешке Ноэль Каванагтың басшылығымен Тилинг колоннасы Деррилин RUC казармасына тағы шабуыл жасап, RUC констеблін Джон Скаллиді өлтірді, бұл науқанның алғашқы өлімі болды. Бұл шабуылға қатысқандардың арасында екі IRA-ның көрнекті адамдары Чарли Мерфи мен Руари О Брейдаг бар.
1957 жыл
1957 жыл ИРА-ның ең белсенді жылы болды, 341 оқиға тіркелді. Бүкіл науқанның ең әсерлі шабуыл 1 қаңтарда болды: Сеан Гарланд, Алан О'Брайен, Пэдди О'Реган және Даита О Конайл сияқты 14 ИРА еріктілері Брукбородағы RUC / B арнайы казармаларына шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ олар қате ғимаратқа шабуыл жасады. Шабуыл кезінде бірқатар еріктілер, соның ішінде Сеан Гарланд жарақат алды. Фергал О'Хенлон мен Шон Саут қашып бара жатқанда жарақаттан қайтыс болды. Топтың қалған бөлігін шекарадан 400 RUC, B Specials және британдық сарбаздар қуып өтті. Республикадағы Оңтүстік пен О'Хенлонның жерлеу рәсімі сол жердегі көпшілік арасында қатты эмоциялық реакция тудырды. Екі адам әлі күнге дейін Ирландиялық республикашылдар ортасында шейіт болып саналады. Олардың жерлеу рәсіміне 50 мыңға жуық адам қатысты. Көп ұзамай республика үкіметі, оның басшысы Джон Костелло Fine Gael, IRA-ның әрекеті оны Ұлыбританиямен дипломатиялық қақтығысқа итермелейді деп қорықты. Ол мемлекеттік құқық бұзушылық туралы заңды ИРА басшыларының көпшілігін, оның ішінде штаб басшысы Шон Кронинді тұтқындау үшін қолданды. Clann na Poblachta (бұрынғы IRA штаб бастығы Seán MacBride басқарған) осы саясатқа наразылық білдіру үшін үкіметті қолдамай қалды. 1957 жылы Ирландияда өткен жалпы сайлауда Синн Фейн төрт орынға ие болды және 65 640 дауыс жинады (болғандардың шамамен 5% -ы), ал Кланн на Поблахтаның дауысы күрт төмендеді. Алайда, Clann na Poblachta бастапқыда Sinn Féin кандидаттарды ұсынған сайлау округтерінде өте әлсіз болды. Эмон де Валера бастаған жаңа Фианна Фейл үкіметі ИРА-ға бұрынғысына қарағанда жауыздық танытты. 1957 жылдың шілдесінде RUC ер адам өлтірілгеннен кейін де Валера ИРА күдіктілерін сотсыз тұтқындауға енгізді. Ирландия шекарасының екі жағында тұтқындауды қолдану ИРА-ға мүмкін болмады, оның басшылығының көпшілігі түрмеде болды, олардың науқанының қарқынын сақтап қалу. 11 қарашада: ИРА-ның төрт мүшесі Edentubber, County Louth фермасында бомба дайындап жатып, мерзімінен бұрын жарылғанда, ең үлкен өмірін жоғалтқан. Үйдің иесі де қаза тапты. Олардың Солтүстік Ирландиядағы бос кеден бекетіне және электр бағаналарына шабуыл жасамақ болғаны белгілі. Кейіннен оларды республикашылар "Эдентуберлік шейіт" деп атады.
1958-1960 жылдар
1958 жылы науқанның алғашқы қарқыны біразға созылып кетті. IRA-ның кейбір іс-әрекеттері қоғамдық қарсылықты тудырды және 1958 жылы IRA-да көптеген адамдар науқанды тоқтатуды жақтады. Мысалы, Корк ИРА-сы іс жүзінде кері қайтты. Бостандыққа шыққаннан кейін кейбір тұтқынға алынған басшылар Шон Кронинмен Лаоис округінің фермасында кездесті және "жалынды жандандыру" науқанын жалғастыруға көндірілді. 1960 жылы оқиғалар саны 26-ға дейін төмендеді. Сонымен қатар, бұл әрекеттердің көбі саботаждық әрекеттерден, мысалы жолдарды бұзып тастаудан тұрады. Сол жазда екі ИРА ер адам Ферманаг округінің шекарасында RUC-мен жеке-жеке атыс-жарыстарда қаза тапты, шілдеде Алойсиус Хэнд және тамызда Джеймс Кроссан. 1958 жылдың жазынан кейінгі кезеңде ИРА кампаниясының қарқындылығы күрт төмендеді. ИРА-ның науқаны 1960 жылы аяқталғанын Ирландия Республикасының үкіметі оңтүстіктегі интернияланғандарды қосқан Кураг лагерін 1959 жылдың 15 наурызында жапты (олар бұдан былай қауіп төндірмеді деп есептейді). Солтүстік Ирландия үкіметі 1961 жылы 25 сәуірде осыған еліктеді.
1961 жыл
1961 жылы қарашада Армгам графтығының оңтүстігінде ИРА-мен атыста Уиллиам Хантер атты офицер қаза тапты. Бұл қақтығыстың соңғы өлімі болды. Әділет министрі Чарльз Хоги арнайы қылмыстық сотты қайта іске қосты, ол сотталған ИРА ер адамдарына ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын берді.
Акцияның аяқталуы
1961 жылдың соңында науқан аяқталды. Бұл оқиға сегіз ИРА ер адамдарының, төрт республикашылдардың және алты RUC мүшелерінің өмірін қиды. Сонымен қатар, 32 әскери қызметкер жараланды. Осы кезеңде Солтүстік Ирландияда барлығы 256 республикашыл тұтқындалды, ал Республикада тағы 150-ге жуық адам тұтқындалды. Солтүстік Ирландиядағылардың 89-ы өз бостандығына айырбас ретінде зорлық-зомбылықтан бас тарту уәдесіне қол қойды. 1950 жылдардың аяғында бұл науқан тоқтап қалғанмен, 1962 жылы 26 ақпанда науқан ресми түрде тоқтатылды. Сол күні шыққан баспасөз хабарламасында, Руари О Брэдай армия кеңесінің мүшелерімен қоса, басқа да бірнеше адаммен кеңескен, IRA армия кеңесінде былай деп жазылды: Айтылымын Ирландиялық республикалық жария бюросы шығарды және "Дж. МакГаррити, хатшы" деп қол қойды. Бұл мәлімдемеде IRA-ның 1957 жылы уәде еткен бастамасынан кейін, оның науқанына көп халықтық қолдау таба алмағаны туралы мойындау болды.
The statement was released by the Irish Republican Publicity Bureau and signed "J. McGarrity, Secretary." Implicit in the statement was a recognition that the IRA, after a promising start in 1957, had failed to mobilise much popular support behind its campaign.
Танымал мәдениетте
2007 жылы бұл науқан TG4 телеарнасының деректі фильмінде көрсетілді. Бұл науқан Джон Дрейктің ИРА ұясын ашуға тырысқан "Қорық адамының баспанасы" эпизодында айтылған. 2020 жылы науқан Пол Уотерстің қылмыс триллері Blackwatertown-ға негіз болды, оны Unbound баспасы қағаз және электронды кітап түрінде, ал W. F. Howes енді RBMedia аудиокітап түрінде жариялады. 1957 жылдың 1 қаңтарында Брукбородағы RUC / B Specials казармаларына жасалған шабуыл, Ферманга округіне Шон Оңтүстік Гарьовен әнінде сілтеме жасалған.
Салдары
Шекаралық науқанды кейбір ИРА мүшелері апат деп санады, себебі ол Солтүстік Ирландияның ұлттық тұрғыны тарапынан ешқандай қолдау таппады. Үгіт-насихат аяқтай берместен бұрын, ұйым ішіндегі кейбір адамдар ұйымның мақсаттарына жету үшін басқа жолдарды қарастыра бастады. Шекаралық науқанға қатысқандардың көбі қолдаудың жоқтығын қарапайым халықтың әлеуметтік және экономикалық мәселелерін шешпеуден туындаған деп санайды. Мұндай мәселелерді шешудің алғашқы тұқымдары 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдардың басында Синн Фэйннің сайлау материалдарында кездеседі. Солтүстік Ирландиядағы үлкен одақтас халық науқан арқылы ирландтық республикашылдықтан одан әрі алшақтады және оның интернаттау саясаты жұмыс істеді деп есептеді. Алайда, бұл саясат 1970 жылдары қайталанғанда сәтсіз болды. 1962 жылы ИРА штабының бастығы болған Катал Гулдинг ИРА-ны таза милитаризмнен солшыл және ақыр соңында марксистік саясатқа қарай жылжытуға тырысты. Бұл процесс республикалық қозғалыстың ресми ИРА мен Уақытша ИРА қанаттары арасындағы 1969/70 жылғы бөлінумен аяқталды. Гулдингтің басшылығымен ресмилер қозғалысты парламенттік және көше саясатына қатысатын революциялық партияға айналдырғысы келді, ал Руари О Брэйдайдың басшылығымен уақытшалар қозғалыстың парламенттік саясатқа қатысудан бас тартуын сақтағысы келді. Тез арада Уақытша фракция Белфастағы католик қауымын Солтүстік Ирландияда басталған азаматтық қақтығыста ("Тәуекелдердің" басталуы) лоялисттік шабуылдардан қорғау үшін қарулы күш қолдануды қалады, бірақ Гулдинг бастаған ресми ИРА да Белфаст қорғаушылары ретінде қатысады. Негізгі айырмашылық - бұл, түпкілікті алғанда, Уақытша партия жаңа қарулы науқанды бастау үшін ИРА-ның әскери қабілетін қалпына келтіргісі келді. 1969 жылы ресмилер мен уақытшалар өз-өздеріне бөлініп кетті. Ресми ИРА 1972 жылға дейін қарулы әрекеттерді жалғастырды, бірақ оларды "қорғау" деп сипаттады. 1970 жылдары екі ИРА арасындағы қақтығыстар жиырмаға жуық адамның өмірін жалмады. Уақытша ИРА шекаралық кампаниядан гөрі ұзаққа созылған және деструктивті кампанияны бастады, ол 1969-1997 жылдар аралығында 1800 адамның өмірін жалмады.