Кіріспе

Ирланд республикалық армиясы (IRA; Óglaigh na hÉireann) – ирландтық республикалық революциялық жартылай әскери ұйым. Көптеген топтардың атасы, сондай-ақ Ирланд республикалық армиясы деп белгілі және олар "Ескі ИРА" деп аталды. Ол 1913 жылдың 25 қарашасында құрылған және 1916 жылдың сәуірінде Пасха көтерілісін ұйымдастырған Ирландиялық еріктілер ұйымынан шыққан. 1919 жылы Пасха көтерілісі кезінде жарияланған Ирландия Республикасы сайланған жиналыс (Дейл Эйрен) арқылы ресми түрде құрылды, ал Ирландиялық еріктілер Дейл Эйренмен өздерінің заңды әскері ретінде мойындалды. Содан кейін ИРА 1919-1921 жылдардағы Ирландияның тәуелсіздік соғысында Ирландияның британдық оккупациясына қарсы партизандық науқан жүргізді. 1921 жылы Англо-Ирландия келісіміне қол қойылды, ол Тәуелсіздік соғысын аяқтады. Келісімді қолдаған мүшелер Ирландия Ұлттық армиясының ядросын құрады. Дегенмен, ИРА-ның көп бөлігі келісімге қарсы болды. Келісімге қарсы ИРА 1922-1923 жылдары еркін мемлекет армиясына қарсы азаматтық соғыс жүргізді, мақсаты – толық тәуелсіз, біртұтас Ирландия республикасын құру. Азаматтық соғыста жеңілген бұл топ 1916 жылы жарияланған Ирландия Республикасын құру үшін Ирландия еркін мемлекеті мен Солтүстік Ирландия үкіметтерін құлату ниетімен әрекет етуін жалғастырды.

Шығу тегі

1913 жылы құрылған Ирландиялық еріктілер 1916 жылы Ирландиядағы британдық үстемдікті тоқтатуды мақсат тұтқан Пасхалық көтерілісін ұйымдастырды. Көтеріліс басылғаннан кейін мыңдаған еріктілер түрмеге қамалды немесе интернатталды, бұл ұйымның тарауына әкелді. 1917 жылы тұтқындар босатылғаннан кейін ұйым қайта құрылды. 1917 жылғы қазан айында Дублинде өткен армиялық съезде Эмон де Валера президент, Майкл Коллинз Ұйымдастыру директоры, ал Катал Бруга Резиденттік атқару комитетінің төрағасы болып сайланды, ол де-факто Штаб бастығы болды. 1918 жылғы жалпы сайлауда Синн Фейннің жеңісінен және Бірінші Дайлдің (Ирландия Республикасының заң шығару органы) құрылуынан кейін еріктілер Ирландия Корольдік полициясына (RIC) және кейіннен Британ армиясына қарсы әскери әрекеттерге кірісті. Бұл Солохедбег шабуылымен басталды, онда Сеумас Робинсон, Сеан Трейси, Дэн Брин және Сеан Хоган басқаратын Үшінші Типперри бригадасының мүшелері гелигнитті тартып алды, нәтижесінде екі RIC констеблі қаза тапты. Дайл басшылығы еріктілердің өздерінің билігін қабылдамайтынынан қаушады, өйткені олардың өзіндік конституциясына сәйкес, олар тек өздерінің атқарушы органына ғана бағынуға міндетті емес еді. 1919 жылдың тамызында Бруга Дайлге еріктілердің Дайлге адалдық ант беруін сұрауды ұсынды, бірақ бір комментатор осы қозғалыстың 1920 жылдың тамызында ғана Ирландия Республикасы мен оның үкіметіне адалдық ант беруге келгенін айтады. Ирландия тәуелсіздігі үшін күрестегі замандасы 1919 жылдың соңында "Ирландия Республикалық армиясы" (IRA) термині күнделікті қолданыста "еріктілер" терминін ығыстырғанын атап өтті. Бұл өзгеріс Дайлдің билігін қабылдаған еріктілерге "Ирландия Республикасының армиясы" деп, кеңінен "Ирландия Республикалық армиясы" деп белгіленуіне байланысты болды. 1917 жылдың қыркүйегінде Клэр және Типперри округтерінен келген заңсыз жаттығулар жасаған адамдар өздерін "Ирландия Республикалық армиясының" сарбаздары деп жариялап, соттың заңдылығын мойындамады және оларды соғыс тұтқындары ретінде қарауды талап етті. Бруга мен Коллинз арасындағы билік күресі жалғасты, екеуі де министрлер кабинетінде кімнің ықпалы зор екенін анықтауға тырысты. Бруга номиналды түрде Қорғаныс министрі ретінде жоғары тұрды, бірақ Коллинздің билік базасы IRA-ның Ұйымдастыру директоры лауазымынан және Ирландия Республикалық бауырластығының (IRB) Жоғарғы кеңесіндегі мүшелігінен туындады. Де Валера Коллинздің айқын билігі мен ықпалына наразы болды, оны құпия IRB-ден, TD және Aireacht-тегі министр лауазымынан гөрі көбірек деп санады. Бруга мен де Валера екеуі де IRA-ны үгіт-насихат үшін ірі, дәстүрлі әскери әрекеттерге шақырып, бірақ Коллинз бен Малкахи оларды елемеді. Бруга бір кезде бүкіл британдық кабинетті өлтіруді ұсынды. Бұл британдық қоғамдық пікірге кері әсер ететінінен қауіптенгендіктен ескерілмеді. Сонымен қатар, Дайлдің көптеген мүшелері, әсіресе Артур Гриффит, IRA-ның зорлық-зомбылығын мақұлдамады және британдық үстемдікке қарсы пассивті қарсылық науқанын артық көрді. Дайл 1921 жылдың сәуір айында Ирландия Тәуелсіздік соғысының аяқталуына үш ай қалғанда ғана IRA әрекеттеріне жауапкершілікті мойындады. Іс жүзінде IRA-ға Коллинз басшылық етті, Ричард Малкахи екінші болып тағайындалды. Бұл екеуі бүкіл елдегі IRA партизандық бөлімшелеріне бұйрықтар мен нұсқаулар бере алды және кейде белгілі бір аймақтарға қару-жарақ пен ұйымдастырушыларды жібере алды. Алайда, соғыстың жергілікті және ретсіз сипатынан олар Том Барри, Корктегі Лиам Линч және Лонгфордтағы Шон Мак Эон сияқты жергілікті IRA командирлеріне шектеулі бақылау жасай алды. IRA жалпы саны 70 000 адам деп мәлімдеді, бірақ тек 3 000-ға жуығы ғана Корольге қарсы күресте белсенді түрде қатысты. IRA Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық армияда соғысқан ирландтықтарды әлеуетті хабаршылар ретінде сенбеді, бірақ Эммет Далтон, Том Барри және Мартин Дойл сияқты бірқатар ерекшеліктер болды. Сонымен қатар, IRA-ның 5 000-ға жуық адамы тұтқындалды немесе интернатталды, ал 500-ден астамы қаза тапты. Коллинз бен Малкахи тиімді партизандық күштердің саны 2 000-3 000-ға дейін төмендеді деп есептеді. Алайда, 1921 жылдың жазында соғыс кенеттен аяқталды. Ұлыбритания бірінші дүниежүзілік соғыстың жүздеген ардагерлерін RIC-ке қабылдап, оларды Ирландияға жіберді. RIC формаларының жетіспеуіне байланысты ардагерлер бастапқыда қара-жасыл RIC формалары мен хаки британдық армия формаларының комбинациясын киді, бұл оларға "Қара және қоңырлар" деген лақап атты берді. "Қара және қоңырлардың" қатыгездігі жақсы белгілі, бірақ Корольдік күштеріне ең көп зорлық-зомбылық жазылғандарының көпшілігі Констебулярдың қосымша бөлімшесі болды. "Қара және қоңырлардың" ең қатал сыншыларының бірі V Георгий король болды, ол 1921 жылдың мамырында Леди Марджери Гринвудқа "ол 'Қара және қоңырлар' идеясынан жиренетінін" айтты. IRA сонымен қатар Манстердегі көптеген салтанатты үйлерді қиратуға қатысты. Ирландия шіркеуінің газеті 1920-ші жылдардың басында юнионистер мен лоялистердің атылып, өртеліп немесе үйлерінен қуылғаны туралы көптеген деректерді тіркеді. 1920 жылдан 1923 жылға дейін Корк округінде IRA 200-ден астам азаматтық тұрғындарды атып тастады, олардың 70-тен астамы (немесе 36%) протестанттар болды: бұл азаматтық халықтағы протестанттардың пайызынан бес есе көп. Бұл протестанттардың Біріккен Корольдікке адалдығына тарихи бейімділігіне байланысты болды. 1922 жылдың мамырында Дублинде өткен Ирландиялық протестант шіркеулерінің съезі "протестанттарға олардың діні бойынша жасалған жаулықты жиырма алты округте, протестанттар азшылықта болатын жерлерде, дерлік немесе толығымен білмегендігін" жазған резолюцияны қабылдады. Соғыс кезінде Ирландияда көптеген тарихи ғимараттар қиратылды, ең танымалсы Дублиндегі кеден үйі, ол де Валераның талабы бойынша апатты түрде шабуылға ұшырады, бұл әскери тәжірибелі Коллинзді қорқытты. Оның қорқынышы расталды, бұл қирату Республика үшін пирр жеңісіне айналды, өйткені IRA-ның көптеген адамы қаза тапты немесе тұтқындалды, нәтижесінде Дублиндегі IRA ауыр соққыға ұшырады. Бұл Ирландиядағы әлеуметтік дүрбелеңнің кезеңі болды, жиі ереуілдер және басқа да таптық қақтығыстардың көріністері болды. Осыған байланысты IRA, ұлттық күресте таптық бірлік сақтау қажеттілігімен жетекшілік ете отырып, әлеуметтік бақылау мен тұрақтандыру агенті ретінде әрекет етті және кейде ереуілдерді тоқтату үшін пайдаланылды. IRA кампаниясының тиімділігіне қатысты бағалаулар әртүрлі. Олар ешқашан дәстүрлі соғыс жүргізуге қабілетті болған жоқ. Ирландияда қалудың саяси, әскери және қаржылық құны британдық үкімет төлеуге дайын болғаннан жоғары болды, бұл оларды ирландиялық саяси көшбасшылармен келіссөздерге мәжбүр етті. Тарихшы Майкл Хопкинсонның сөзіне сәйкес, партизандық соғыс "көбінесе батыл және тиімді" болды. Тарихшы Дэвид Фитцпатрик былай деп атап өтеді: "Партизандық күштер Корольдік күштерінен әлдеқайда көп санды болды. Ирландиялық еріктілердің осылай ұзақ уақыт бойы тірі қалуы ерекше құбылыс".

Атыс бітіру және келісім

Дэвид Ллойд Джордж, сол кездегі британ премьер-министрі, жағдайды жақсарту үшін (халықаралық және Британ аралдары ішінде) күшейіп келе жатқан қысымға тап болды. Бұл оның бұрынғы ұстанымынан толыққанды кері кету болды. Ол осы уақытқа дейін ИРА-ны "кісі өлтірушілер тобы" деп атап келген. Күтпеген бейбітшілік ұсынысы король Георг V-тен келді, ол Белфастта сөйлеген сөзінде барлық тараптарды келісуге шақырды, жағдайды өзгертіп, британдық және ирландтық республика үкіметтеріне бітімге келісуге мүмкіндік берді. Бітімге 1921 жылдың 11 шілдесінде қол қойылды. 8 шілдеде де Валера Ирландиядағы британдық бас қолбасшы, генерал Невил Макредимен кездесіп, келісімге келді. ИРА қаруын сақтап қалуға міндетті болды, ал британдық армия бейбіт келіссөздер барысында казармаларда қалуға тиіс еді. Көптеген ИРА офицерлері бітімді тек уақытша тынығу деп түсіндірді. Олар еріктілерді қабылдауды және оқытуды жалғастырды, нәтижесінде 1922 жылдың басына қарай ИРА қатарында 72 000-нан астам адам болды. 1921 жылдың соңында Лондонда Англо-Ирландия келісімі туралы келіссөздер өтті. Ирландиялық делегацияны Артур Гриффит және Майкл Коллинз басқарды. ИРА үшін келісімдегі ең даулы мәселелер – 1919 жылы жарияланған Ирландия Республикасының таратылуы, Ирландия еркін мемлекетінің Британ Доминионы мәртебесі және Ирландияның оңтүстік жағалауындағы «Келісім портындарын» британдықтардың сақтап қалуы болды. Осы мәселелер ИРА-ның бөлінуіне және соңында Ирландия Азамат соғысына әкеп соқты. 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңға сәйкес Ирландия екіге бөлінді – Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландия. 1921 жылдың 6 желтоқсанындағы Англо-Ирландия келісімі (1919-1921 жылдардағы соғысты аяқтады) Солтүстік Ирландияға жаңа мемлекет – Ирландия еркін мемлекетінен шығу және Ұлыбританияның құрамында қалу мүмкіндігін берді. Солтүстік Ирландия парламенті осылай шешім қабылдады. Содан кейін шекараны қарау үшін Ирландия шекара комиссиясы құрылды. Ирландия басшылары Солтүстік Ирландияның аумағын ұлттық аймақтарды Ирландия еркін мемлекетіне беру арқылы қысқарту арқылы оны экономикалық тұрғыдан тұрақсыз етуді күтті. Келісімді қолдаушылар мен қарсыластары арасындағы басты айырмашылық емес еді; екі тарап та Шекара комиссиясы Солтүстік Ирландияны айтарлықтай қысқартады деп күтті. Сонымен қатар, Майкл Коллинз ИРА-ны пайдалана отырып, Солтүстік штатқа қарсы құпия партизандық науқан жоспарлап отырды. 1922 жылдың басында ол шекаралық аймақтарға ИРА бөлімшелерін жіберді және солтүстік бөлімшелеріне қару-жарақ жеткізді. Тек содан кейін, бөліну бекітілгеннен кейін, біріккен Ирландия келісімге қарсы республикашылардың мақсатына айналды.

ИРА және ағылшын-ирландтық келісім

ИРА басшылығы Дэйлдің келісімді ратификациялау шешімі бойынша терең дауға түсті. Майкл Коллинз – ИРА-ның де-факто басшысы – келісімді келіссөздер арқылы қол жеткізгеніне қарамастан, көптеген ИРА офицерлері оған қарсы болды. Бас штабтың (ГШК) қызметкерлерінің тоғызы келісімді қолдаса, төртеуі қарсы болды. ИРА қатарының көп бөлігі келісімге қарсы болды; 1922 жылдың қаңтар-маусым айларында олардың наразылығы Ирландияның сайланған уақытша үкіметіне ашық қарсылыққа ұласты. Екі тарап та ИРА-ның Ирландия Республикасының (сайланған) Дэйліне адал екендігіне келісті, бірақ келісімге қарсы жақтағылар Дэйлдің келісімді қабылдауы (және Ирландия Республикасын тоқтатуы) ИРА енді осы органға адал емес екенін білдіреді деп мәлімдеді. Олар ИРА-ның Дэйлдің билігінен бас тартуын және армияны басқаруды ИРА атқару комитетіне тапсыруын қалады. 16 қаңтарда Эрни О’Малли басқаратын ИРА-ның бірінші дивизиясы – 2-ші Оңтүстік дивизиясы – ГШК билігін мойындамады. Бір айдан кейін, 18 ақпанда ИРА-ның Орталық Лимерик бригадасының командирі Лиам Форд: «Біз енді армияның қазіргі басшысының билігін танымаймыз және қазіргі Ирландия Республикасына адалдығымызды жаңартамыз» деп мәлімдеді. Бұл келісімді қолдаған үкіметтен алғаш рет бөлінген ИРА бөлімшесі болды. 22 наурызда Рори О’Коннор танымал баспасөз мәслихатын өткізіп, ИРА енді Дэйлге бағынбайтынын жариялады, себебі (оның сөзіне қарағанда) ол Ирландия Республикасын қолдауға ант берген. Ол «Біз Дэйлді жоққа шығарамыз. Біз ел бойынша ИРА-ға бұйрық беретін атқару комитетін құрамыз» деді. Олардың әскери диктатура құруға ниеттенгендері туралы сұраққа О’Коннор: «Қаласаңыз, солай түсініңіз» деді. 28 наурызда (келісімге қарсы) ИРА атқару комитеті Қорғаныс министрінің (Ричард Малкахи) және Штаб бастығының (Эон О’Даффи) енді ИРА-ны бақылауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол уақытша үкіметтің жаңа әскери және полиция күштеріне қабылдауды тоқтатуға бұйрық берді. Бұдан өзге, ол барлық ИРА бөлімшелеріне 2 сәуірде Ирландия Республикасына адалдығын қайта растауды тапсырды. Осылайша келісім бойынша азамат соғысының негізі қаланды.

Азаматтық соғыс

Келісімге қол қойған ИРА бұдан аздан кейін Коллинз бен Ричард Малкахи құрған жаңа (қалыпты) Ирландия Ұлттық Армиясының ядросына айналды. Британдық қысым және ИРА-ның келісімді қолдаған және қарсылас топтары арасындағы шиеленіс қанды азамат соғысына алып келді, нәтижесінде келісімге қарсылас топ жеңіліске ұшырады. 1923 жылдың 24 мамырында (келісімге қарсы) ИРА Бас штабының бастығы Франк Эйкен атысты тоқтату туралы жарлық жариялады. Көптегендер саяси қызметтен толығымен бас тартты, бірақ аз бөлігі "заңсыз" келісім арқылы құрылған жаңа Ирландия еркін мемлекетінің заңсыз екенін мойындады. Олар өздерінің "ИРА Әскері Атқару комитеті" әлі де бар Ирландия Республикасының нақты үкіметі екенін мәлімдеді. Азамат соғысы кезіндегі ИРА және кейіннен осы атауды қолданған ұйымдар осы топтан тараған екенін айтады, оның толық тарихы Irish Republican Army (1922–1969) еңбегінде жазылған. Ирланд Республикалық Армиясы атауын пайдаланған кейінгі ұйымдар туралы ақпарат алу үшін төмендегі кестеге жүгініңіз. 1922 жылдан кейін ИРА атауын қолданған ұйымдардың генеалогиясы үшін Ирландия Республикалық Армиясы деп аталған ұйымдар тізімін қараңыз.