Ирландия азамат соғысы (1922-1923)

Ирландия азамат соғысы (1922-1923): IRA фракциялары арасындағы қақтығыс, Англо-Ирландия шарты, ұлттық армия мен IRA арасындағы күрес, салдары мен себептері.

30 мин оқу

100%

Дереккөз: Irish Civil War — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1922–1923 жылдары ИРА фракциялары арасындағы қақтығыс. Әскери қолдау:
| жауынгер2 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Ирландия, Келісімге қарсы ИРА (келісімге қарсы күштер)
| командир1 = Әскери қолбасшылар: Саяси лидерлер: Артур Гриффит, #, В. Т. Косгрейв, Кевин О’Хиггинс
| командир2 = Әскери қолбасшылар: Саяси лидерлер: Эмон де Валера
| бөлімдер1 = Ұлттық армия (Ирландия), Ұлттық армия, Қылмыстық тергеу департаменті (Ирландия), CID, Garda Síochána#History, Азаматтық гвардия
| бөлімдер2 =
| күш1 = Ұлттық армия: соғыс аяқталғанда шамамен 55 000 әскер және 3 500 офицер, Әуе қызметі: 10 ұшақ, CID: 350
| күш2 = шамамен 15 000
| қазалар1 = 637 ирландтық Ұлттық армиясы қаза тапты
| қазалар2 = 426+ қаза тапты
| қазалар3 = Азаматтар: 336 қаза тапты. Бұл қақтығыс Ирландия Тәуелсіздік соғысынан кейін болды және Ұлыбританиядан тәуелсіз, бірақ Британ империясының құрамындағы Ирландия еркін мемлекетінің құрылуымен бірге жүрді. Азамат соғысы Ирландияның Уақытша үкіметі мен Ирландия Республикалық армиясының (1922–1969) (ИРА) арасында Англо-ирланд келісімі үшін болды. Уақытша үкімет (1922 жылдың желтоқсанында еркін мемлекетке айналды) келісім шарттарын қолдады, ал келісімге қарсы оппозиция оны 1916 жылғы Пасха көтерілісінде жарияланған Ирландия Республикасына жасалған сатқындық деп қарады. Көптеген жауынгерлер Ирландия Тәуелсіздік соғысы кезінде (1919–1922) Ұлыбританияға қарсы Ирландия Республикалық армиясында бірге соғысқан және осы қақтығыс аяқталғаннан кейін және келісім келіссөздері басталғаннан кейін бөлініп кетті. Азамат соғысын келісімді жақтаған Ұлттық армия жеңді, ол шілде айының басында Дублинді бақылауға алып, содан кейін оңтүстік пен батыстағы келісімге қарсы бекіністерге, әсіресе «Мунстер Республикасына» қарсы шабуылға шықты және тамыздың соңына дейін барлық қалалық орталықтарды сәтті басып алды. Ирландия Азамат соғысының партизандық кезеңі тағы 10 айға созылды, содан кейін ИРА басшылығы барлық бөлімшелерге «қаруды тастау» бұйрығын берді, бұл қақтығысты тиімді аяқтады. Ұлттық армия британ үкіметімен қамтамасыз етілген қару-жарақтан, әсіресе артиллерия мен бронемашиналардан пайдаланды. Бұл қақтығыс ирланд қоғамын ұрпақтар бойы бөліп, ашуландырып кетті. Бүгінде Ирландия Республикасындағы үш ірі саяси партия – Fine Gael, Fianna Fáil және Sinn Féin – соғыстың қарама-қарсы жақтарының тікелей ұрпақтары; Fine Gael – келісімді жақтаған тараптың жақтастарынан, Fianna Fáil – келісімге қарсы тараптың көпшілігінен құралған партия, оны Эмон де Валера құрды, ал Sinn Féin – келісімге қарсы және ирредентисттік республикалық партияның қалдықтарынан шыққан.

1922–1923 conflict between factions of the IRA

Military support:
| combatant2 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Ireland Anti Treaty IRA(anti Treaty forces)
| commander1 = Military commanders:
Political leaders:Arthur Griffith, #, W. T. Cosgrave, Kevin O'Higgins
| commander2 = Military commanders:
Political leaders:Éamon de Valera
| units1 = National Army (Ireland), National Army, Criminal Investigation Department (Ireland), CID, Garda Síochána#History, Civic Guards
| units2 =
| strength1 = National Army: c. 55,000 soldiers and 3,500 officers by end of the war, Air Service: 10 planes, CID: 350
| strength2 = c. 15,000
| casualties1 = 637 Irish National Army killed
| casualties2 = 426+ killed
| casualties3 = Civilians: 336 killed was a conflict that followed the Irish War of Independence and accompanied the establishment of the Irish Free State, an entity independent from the United Kingdom but within the British Empire. The civil war was waged between the Provisional Government of Ireland and the anti Treaty Irish Republican Army (1922–1969) (IRA) over the Anglo Irish Treaty. The Provisional Government (which became the Free State in December 1922) supported the terms of the treaty, while the anti Treaty opposition saw it as a betrayal of the Irish Republic that had been proclaimed during the Easter Rising of 1916. Many of the combatants had fought together against the British in the Irish Republican Army (1919–1922) during the War of Independence, and had divided after that conflict ended and the treaty negotiations began. The Civil War was won by the pro treaty National Army, who first secured Dublin by early July, then went on the offensive against the anti Treaty strongholds of the south and west, especially the 'Munster Republic', successfully capturing all urban centres by late August. The guerrilla phase of the Irish Civil War lasted another 10 months, before the IRA leadership issued a "dump arms" order to all units, effectively ending the conflict. The National Army benefited from substantial quantities of weapons provided by the British government, particularly artillery and armoured cars. The conflict left Irish society divided and embittered for generations. Today, the three largest political parties in the Republic of Ireland, Fine Gael, Fianna Fáil, and Sinn Féin are direct descendants of the opposing sides of the war; Fine Gael from the supporters of the pro Treaty side, Fianna Fáil the party formed from the bulk of the anti Treaty side by Éamon de Valera, and Sinn Féin, descended from the rump anti Treaty and irredentist republican party left behind by De Valera's supporters.

Келісім және оның салдары

Ағылшын-ирландтық келісім 1919–1921 жылдардағы Ирландия Республикасы мен Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігі арасындағы Ирландия Тәуелсіздік соғысын аяқтау үшін келісілді. Келісім бойынша Ирландия өздігінен басқарылатын мемлекет болып, өз армиясы мен полициясы болады. Сонымен қатар, келісім Солтүстік Ирландияға (солтүстік-шығыстағы алты округ – Фермана, Антрим, Тайрон, Лондондерри, Армах және Даун, онда басым көпшілік протестант дінін ұстанады) жаңа мемлекеттен шығып, дереу Ұлыбританияға қайта оралуға мүмкіндік берді. Ирландияның бөлінуі нәтижесінде, жаңа құрылған Солтүстік Ирландияда екі жылдық қауымдық қақтығыс болды. Қараңыз: Солтүстік Ирландиядағы Қиындықтар (1920–1922). Ұлтшылдар күрескен тәуелсіз республика құрудың орнына, Ирландия еркін мемлекеті Канада және Австралия сияқты Британ монархы мемлекет басшысы болатын Британ империясының доминионы болады. Британдықтар келісім бойынша келіссөздер басталғанға дейін құпия хат алмасу арқылы доминион мәртебесін ұсынған, бірақ Синн Фэйн жетекшісі Эмон де Валера доминионды қабылдамады. Келісім сондай-ақ, жаңа Ирландия Оирахтас (парламент) мүшелері келесідей "Ант беруге" міндетті екенін белгіледі:
"Мен заңмен белгіленген Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына адал болуға және оған сөз беремін, сондай-ақ Ұлыбританиямен Ирландияның ортақ азаматтығы және Британ достастығын құрайтын ұлттар тобына мүшелігіне байланысты, оның Мажарлығы Георг V патшаға, оның мұрагерлеріне және заң бойынша тақ мұрагерлеріне адал болады деп сөз беремін. Ирландия еркін мемлекетінің Британ достастығындағы доминион мәртебесі және Ирландияның оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс жағалауларындағы стратегиялық келісім порттарын Ұлыбританияда сақтап қалуы, олар Корольдік теңіз күштерімен басылып отыруы керек еді. Осы мәселелердің барлығы ИРА-дағы жарылысқа және соңынан азаматтық соғысқа себеп болды. Ирландияның қаржы министрі және Ирландиялық Республикалық Бауырластықтың (IRB) президенті Майкл Коллинз, Дэйл Эйранда келісім "барлық ұлттар ұмтылатын және дамытатын толық тәуелсіздік емес, бостандыққа жету бостандығын" беретінін айтты. Алайда, келісімге қарсы болғандар оның Ирландияға толық тәуелсіздік әкелмейтініне сенді.

The Anglo Irish Treaty was agreed upon to end the 1919–1921 Irish War of Independence between the Irish Republic and the United Kingdom of Great Britain and Ireland. The treaty provided for a self governing Irish state, having its own army and police. The Treaty also allowed Northern Ireland (the six north eastern countiesFermanagh, Antrim, Tyrone, Londonderry, Armagh and Down where collectively the majority population was of the Protestant religion) to opt out of the new state and return to the United Kingdomwhich it did immediately. With the Partition of Ireland a two year period of communal conflict took place within the newly formed Northern Ireland. See: The Troubles in Northern Ireland (1920–1922). Rather than creating the independent republic for which nationalists had fought, the Irish Free State would be a dominion of the British Empire with the British monarch as head of state, in the same manner as Canada and Australia. The British suggested dominion status in secret correspondence even before treaty negotiations began, but Sinn Féin leader Éamon de Valera rejected the dominion. The treaty also stipulated that members of the new Irish Oireachtas (parliament) would have to take the following "Oath of Allegiance":
Blockquote|I do solemnly swear true faith and allegiance to the Constitution of the Irish Free State as by law established, and that I will be faithful to His Majesty King George V, his heirs and successors by law in virtue of the common citizenship of Ireland with Great Britain and her adherence to and membership of the group of nations forming the British Commonwealth of nations. the status of the Irish Free State as a dominion in the British Commonwealth and the British retention of the strategic Treaty Ports on Ireland's south western and north western coasts which were to remain occupied by the Royal Navy. All these issues were the cause of a split in the IRA and ultimately civil war. Michael Collins, the Irish finance minister and Irish Republican Brotherhood (IRB) president, argued in the Dáil Éireann that the treaty gave "not the ultimate freedom that all nations aspire and develop, but the freedom to achieve freedom". However, those against the treaty believed that it would never deliver full Irish independence.

Ұлттық қозғалыста бөліну

Шартқа байланысты пікірлер жеке сипатта болды. Екі тараптағы көптеген адамдар Тәуелсіздік соғысы кезінде жақын дос және серік болған. Бұл олардың келіспеушіліктерін одан да ащы етті. 6 қаңтар 1922 жылы Дублиндегі Мансион-хауста Ішкі істер министрі Остин Стэк президент де Валераға Шартқа қол қойылғанын хабарлаған кешкі жаңалықтарды көрсетті: де Валера оған тек бір көз жүгірді; ал қайтып келген ирландтық делегацияның бір бөлігі Эамонн Дуган оған оны растайтын конвертті ұсынғанда, ол оны жаңға қарай итерді. Де Валера 14-21 шілдеде Лондонда Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Ллойд Джорджпен құпия келіссөздер жүргізді. Делегацияның мүшесі Коллинз (басқалармен бірге) бұл талқылаулар бұрынғы хат алмасуды растады, яғни британдықтардың Республиканы қабылдамауы. Де Валера, Стэк және қорғаныс министрі Катал Бруга сол кезде Лондонға делегацияға қосылудан бас тартты. Коллинз оның өкілетті өкіл ретінде қатысуы де Валераның "құрылысы" болғанын, ол туралы ескертілгенін, қарсылық көрсеткенін, бірақ "әскерге бағынған сарбаз ретінде" оған барыпты. Делегация төрағасы Артур Гриффит де Валераға бұйрықтарды орындау туралы осыған ұқсас пікір білдірді. Өзара күдік пен шатасу болды; делегация кабинеттің нұсқауларына түсініксіздік танытты және жеке-жеке құлап қалуға дейін ауыртпалық сезінді. Коллинз келісімге байланысты кінәні күтті және былай деп жазды: "Бүгін таңертең мен өлім жазасына қол қойдым". Де Валера мен басқалар Шартты қолдаудан бас тартқанда және достық бұзылғанда, ол ренжіді және кейде эмоционалды болды. 1922 жылдың 7 қаңтарында Dáil Éireann (Ирландия Республикасының Парламенті) Аңгло-ирландтық шартты 64 дауысқа 57 қарсы қабылдады. Шартты ратификациялаудан кейін, Шарттың 17-бабына сәйкес, британдықтар Ирландия еркін мемлекетінің Уақытша үкіметін мойындады. Шарт бойынша оның өкілеттігі Ирландия еркін мемлекеті құрылғанға дейін "Оңтүстік Ирландияны басқару үшін уақытша шаралар жасау" болды. Келісімге сәйкес Ұлыбритания үкіметі "өз міндеттерін орындау үшін қажетті өкілеттіктер мен механизмдерді" берді. Ұлыбритания үкіметі мұндай өкілеттіктерді беруге дейін Уақытша үкіметтің мүшелері әрқайсысы "[Шартты] қабылдағанын жазбаша түрде растады". Шарт ратификацияланғаннан кейін де Валера Республика Президенті лауазымынан кетіп, 60-қа 58 дауыспен қайта сайланбады. Ол Дэйлдің шартты бекіту құқығын даулап, оның мүшелері Ирландия Республикасына берген анттарын бұзды деп мәлімдеді. Осы арада ол жаңа Ирландия еркін мемлекетінің Британдық Достастық құрамына мүше болудың орнына "сыртқы қауымдастық" құрамына кіретін келісімді ілгерілетуді жалғастырды (Ұлттар Достастығына республикаларды енгізу 1949 жылға дейін ресми түрде жүзеге асырылмады). Наурыздың басында де Валера Sinn Féin мүшесі болып қала отырып, Cumann na Poblachta ("Республикалық қауымдастық") партиясын құрды және 1922 жылдың 17 наурызында республикалық Мюнстер провинциясы бойынша саяхат бастады. Саяхат барысында ол Каррик-он-Суир, Лизмор, Дунгарван және Уотерфорд қалаларындағы сөздерімен келіспеушілік тудырып, бір кезде былай деді: "Егер Шарт қабылданса, бостандық үшін күрес жалғасады, ал ирландтықтар шетелдік сарбаздармен күресудің орнына ирландтықтар құрған ирланд үкіметінің ирландтық сарбаздарына қарсы күресуге мәжбүр болады". Бірнеше күннен кейін Тюрлсте ол осы бейнелерді қайталады және ИРА "азаттыққа жету үшін Ирландия үкіметінің сарбаздарының қанын, мүмкін, Ирландия үкіметінің кейбір мүшелерінің қанын жуып өтуі керек" деп қосты. 23 наурызда Irish Independent газетіне жазған хатында де Валера оның қан арқылы "өту" туралы пікірін растады, бірақ газеттің оны жариялағанына өкініш білдірді. Одан да маңыздысы, Ирландия Республикалық армиясының (ИРА) көптеген офицерлері де шартқа қарсы болды, ал 1922 жылдың наурыз айында Армия конвенциясы шартты қабылдау үшін Дэйлдің өкілеттігін жоққа шығарды. Керісінше, Қорғаныс министрі Ричард Малкахи 28 сәуірде Дэйлде Дублиндегі жағдай Конвент өткізуге кедергі келтіргенін, бірақ делегаттар таңдалып, антқа дауыс бергенін мәлімдеді. Шартқа қарсы ИРА өздерінің "Армиялық атқарушы органы" құрды, оны елдің нағыз үкіметі деп жариялады, 1921 жылғы жалпы сайлау нәтижесіне қарамастан. 26 сәуірде Малкахи көптеген ИРА мүшелерінің алдыңғы үш айда жасаған заңсыз әрекеттерін, оларды "көшпенді еріктілер" деп сипаттады, оның ішінде жүздеген қарақшылықтарды қорытындылады. Дегенмен, бұл бөлінген армия Ирландия Республикалық полициясы таратылғаннан және Корольдік ирландтық констеблері (RIC) таратылғаннан кейін жердегі жалғыз полиция күші болды. 28 сәуірде Сеан МакЭнти Дэйлге Мулкахиге он сұрақ қойып, Армиялық атқарушы органы 1917 жылдан бері Республика құру үшін өздігінен әрекет еткенін, өзгермеген конституциясы болғанын, ешқашан Дэйл бақылауына түспегенін және "Ирландия Республикалық армиясының тиісті түрде шақырылған конвенциясы ғана Еріктілік атқарушы органы таратуға құзырлы" екенін мәлімдеді. – Дэйл емес. Шартты қабылдап, Республикадан бас тартып, Дэйл көпшілігі Армиялық атқарушы органынан тиімді түрде бас тартты. Жауабында Малкахи бұл түсіндіруді жоққа шығарды. МакЭнтидің жақтастары 26 сәуірде Мулкахи шағымданған көптеген қарақшылықтардың Дэйлдің еріктілерге төлем мен жабдықтама жасаудан бас тартуының салдары болғанын қосты.

The split over the Treaty was deeply personal. Many on both sides had been close friends and comrades during the War of Independence. This made their disagreement all the more bitter. On 6 January 1922, at the Mansion House, Dublin, Austin Stack, Home Affairs minister, showed president de Valera the evening news announcing the signing of the Treaty: de Valera merely glanced at it; when Eamonn Duggan, part of the returning Irish delegation, handed him an envelope confirming it, he pushed it aside. De Valera had held secret discussions with UK Prime Minister David Lloyd George from 14 to 21 July in London. Collins, also part of the delegation, supposed (with others) that these discussions confirmed the earlier correspondence, i. e. no British acceptance of a Republic. De Valera, Stack and Defence minister Cathal Brugha had then all refused to join the delegation to London. Collins wrote that his inclusion as a plenipotentiary was "a trap" of de Valera's which he was forewarned of, argued against, but walked into anyway, "as a soldier obeying his commanding officer." Arthur Griffith, the delegation chairman, had made a similar comment about obeying orders to de Valera himself. Mutual suspicion and confusion pertained; the delegation was unclear about the cabinet's instructions and individually became burdened to the point of breakdown. Collins expected the blame for the compromise within the Treaty and wrote: "Early this morning I signed my death warrant." Notwithstanding this, he was frustrated and at times emotional when de Valera and others refused to support the Treaty and friendships died. Dáil Éireann (the parliament of the Irish Republic) narrowly passed the Anglo Irish Treaty by 64 votes to 57 on 7 January 1922. Following the Treaty's ratification, in accordance with article 17 of the Treaty, the British recognised Provisional Government of the Irish Free State was established. Its authority under the Treaty was to provide a "provisional arrangement for the administration of Southern Ireland during the interval" before the establishment of the Irish Free State. In accordance with the Treaty, the British Government transferred "the powers and machinery requisite for the discharge of its duties". Before the British Government transferred such powers, the members of the Provisional Government each "signified in writing [their] acceptance of [the Treaty]". Upon the Treaty's ratification, de Valera resigned as President of the Republic and failed to be re elected by an even closer vote of 60–58. He challenged the right of the Dáil to approve the treaty, saying that its members were breaking their oath to the Irish Republic. Meanwhile, he continued to promote a compromise whereby the new Irish Free State would be in "external association" with the British Commonwealth rather than be a member of it (the inclusion of republics within the Commonwealth of Nations was not formally implemented until 1949). In early March, de Valera formed the Cumann na Poblachta ('Republican Association') party while remaining a member of Sinn Féin, and commenced a speaking tour of the more republican province of Munster on 17 March 1922. During the tour he made controversial speeches at Carrick on Suir, Lismore, Dungarvan and Waterford, saying at one point, "If the Treaty were accepted, the fight for freedom would still go on, and the Irish people, instead of fighting foreign soldiers, will have to fight the Irish soldiers of an Irish government set up by Irishmen." At Thurles several days later he repeated this imagery, and added that the IRA "would have to wade through the blood of the soldiers of the Irish Government, and perhaps through that of some members of the Irish Government to get their freedom." In a letter to the Irish Independent on 23 March, de Valera accepted the accuracy of their report of his comment about "wading" through blood, but deplored that the newspaper had published it. More seriously, many Irish Republican Army (IRA) officers were also against the treaty, and in March 1922 an ad hoc Army Convention repudiated the authority of the Dáil to accept the treaty. In contrast, the Minister of Defence, Richard Mulcahy, stated in the Dáil on 28 April that conditions in Dublin had prevented a Convention from being held, but that delegates had been selected and voted by ballot to accept the Oath. The anti Treaty IRA formed their own "Army Executive", which they declared to be the real government of the country, despite the result of the 1921 general election. On 26 April Mulcahy summarised alleged illegal activities by many IRA men over the previous three months, whom he described as 'seceding volunteers', including hundreds of robberies. Yet this fragmenting army was the only police force on the ground following the disintegration of the Irish Republican Police and the disbanding of the Royal Irish Constabulary (RIC). By putting ten questions to Mulcahy on 28 April, Seán MacEntee argued that the Army Executive had acted continuously on its own to create a republic since 1917, had an unaltered constitution, had never fallen under the control of the Dáil, and that "the only body competent to dissolve the Volunteer Executive was a duly convened convention of the Irish Republican Army" – not the Dáil. By accepting the treaty in January and abandoning the republic, the Dáil majority had effectively deserted the Army Executive. In his reply, Mulcahy rejected this interpretation. MacEntee's supporters added that the many robberies complained of by Mulcahy on 26 April were caused by the lack of payment and provision by the Dáil to the volunteers.

Төрт соттың жұмыс істеуі

1922 жылғы 14 сәуірде 200-ге жуық келісімге қарсы ИРА жауынгері, Рори О'Коннор олардың өкілі ретінде, Дублиннің орталығындағы Төрт сот және бірнеше басқа ғимараттарды басып алды, бұл керістің күрделі жағдайына әкелді. Бұл келісімге қарсы республикашылар британдықтармен жаңа қарулы қақтығыстың туындауын қалады, олардың үміті осы арқылы ИРА-ның екі фракциясын ортақ жауға қарсы біріктіру болды. Дегенмен, еркін мемлекетті тұрақты, өздігінен басқарылатын ирланд мемлекетіне айналдыруға бекінгендер үшін бұл олардың, британдықтардың емес, басып тастауы тиіс болатын көтеріліс еді. Артур Гриффит осы жауынгерлерге дереу күш қолдануды жақтады, бірақ Майкл Коллинз, қандай да бір бағамен азамат соғысынан қашынғысы келген, 1922 жылғы маусымның соңына дейін Төрт сот гарнизонын өз күшімен қалдырды. Осы кезде келісімді қолдаған «Синн Фэйн» партиясы жалпы сайлауда үлкен көпшілік дауысқа ие болды, сондай-ақ келісімді қолдаған басқа партиялар да болды. Коллинзге Лондоннан Дублинде үкіметтік билікті бекіту үшін үнемі қысым көрсетіліп тұрды.

Маусымдағы сайлауға дейін кешіктіру

Коллинз ИРА-ны қайта біріктіру үшін "армияны қайта біріктіру комитетін" құрды және де Валераның келісімге қарсы саяси жақтастарымен сайлау пактісін ұйымдастырды. Олар 1922 жылы Ерақыт Мемлекеттің алғашқы сайлауында бірлесіп науқан жүргізіп, содан кейін коалициялық үкімет құрды. Ол сондай-ақ келісімге қарсы ИРА басшыларымен келісімге келуге тырысты, жаңа мемлекет үшін республикалық үлгідегі конституцияға (британ монархиясы туралы ешқандай ескерту жоқ) келісуге дайын болды. Лиам Линч сияқты ИРА басшылары осы келісімді қабылдауға дайын болды. Алайда, британдықтар республикалық конституция жобасын келісім шарттарына қайшы келеді деп ветолады және келісім толық орындалмаса, Ерақыт Мемлекетке әскери араласумен қорқытты. Коллинз мәжбүр болып келісті. Бұл 1922 жылғы 18 маусымда өткен Ирландияның жалпы сайлауында қарсыластар ретінде қатысқан, өздерін Sinn Féin деп атаған, келісімді жақтаған және оған қарсы фракциялар арасындағы сайлау пактісін толығымен күштен шығарды. Келісімді жақтаған Sinn Féin партиясы сайлауда 239 193 дауыспен жеңіске жетті, ал келісімге қарсы Sinn Féin партиясы 133 864 дауысқа ие болды. Тағы 247 226 адам басқа партияларға дауыс берді, олардың көпшілігі келісімді қолдады. Еңбек партиясының 132 570 дауысы келісімге қатысты беймаз болды. Хопкинсонның айтуынша, "Ирландияның еңбек және кәсіподақ лидерлері, жалпы алғанда, келісімді қолдағанмен, келісім келіспеушілігі кезінде пікір қалыптастыруға көп күш жұмсаған жоқ, олар өздерін бейбітшілікке ұмтылған делдалдар ретінде көрсетуге тырысты". Сайлау ирланд сайлаушыларының көпшілігі келісімді және Ирландия Ерақыт Мемлекетінің құрылуын қабылдағанын көрсетті, бірақ де Валера, оның саяси жақтастары және ИРА-ның көп бөлігі келісімге қарсы күресін жалғастырды. Де Валераның "көпшіліктің жаңылысуға құқығы жоқ" деген сөзі келтіріледі. Осы арада Майкл Коллинз бен Артур Гриффиттің басшылығымен Уақытша үкімет Ирландия Ерақыт Мемлекетін құруға кірісіп, ИРА-ны алмастыру үшін Ұлттық армияны және жаңа полиция күштерін ұйымдастырды. Алайда, жаңа армия ИРА-ның негізінде құрылатыны болжамдалғандықтан, келісімге қарсы ИРА бөлімшелеріне британдық казармаларын басып алуға және қаруларын алуға рұқсат берілді. Іс жүзінде, 1922 жылдың жазында Оңтүстік Ирландияның Уақытша үкіметі тек Дублин мен ИРА бөлімшелері келісімді қолдаған Лонгфорд округі сияқты басқа да аймақтарды бақылады. Соғыс ақырында Уақытша үкімет елдегі жақсы қаруланған және келісімге қарсы ИРА бөлімшелеріне, әсіресе Дублиндегі радикалды топқа өз билігін орнатуға тырысқанда басталды.

Collins established an "army re unification committee" to re unite the IRA and organised an election pact with de Valera's anti treaty political followers to campaign jointly in the Free State's first election in 1922 and form a coalition government afterwards. He also tried to reach a compromise with anti treaty IRA leaders by agreeing to a republican type constitution (with no mention of the British monarchy) for the new state. IRA leaders such as Liam Lynch were prepared to accept this compromise. However, the proposal for a republican constitution was vetoed by the British as being contrary to the terms of the treaty and they threatened military intervention in the Free State unless the treaty were fully implemented. Collins reluctantly agreed. This completely undermined the electoral pact between the pro and anti treaty factions, who went into the Irish general election on 18 June 1922 as hostile parties, both calling themselves Sinn Féin. The Pro Treaty Sinn Féin party won the election with 239,193 votes to 133,864 for Anti Treaty Sinn Féin. A further 247,226 people voted for other parties, most of whom supported the Treaty. Labour's 132,570 votes were ambiguous with regard to the Treaty. According to Hopkinson, "Irish labour and union leaders, while generally pro Treaty, made little attempt to lead opinion during the Treaty conflict, casting themselves rather as attempted peacemakers." The election showed that a majority of the Irish electorate accepted the treaty and the foundation of the Irish Free State, but de Valera, his political followers and most of the IRA continued to oppose the treaty. De Valera is quoted as saying, "the majority have no right to do wrong". Meanwhile, under the leadership of Michael Collins and Arthur Griffith, the pro treaty Provisional Government set about establishing the Irish Free State, and organised the National Army – to replace the IRA – and a new police force. However, since it was envisaged that the new army would be built around the IRA, Anti Treaty IRA units were allowed to take over British barracks and take their arms. In practice, this meant that by the summer of 1922, the Provisional Government of Southern Ireland controlled only Dublin and some other areas like County Longford where the IRA units supported the treaty. Fighting ultimately broke out when the Provisional Government tried to assert its authority over well armed and intransigent Anti Treaty IRA units around the country – particularly a hardliner group in Dublin.

Маршал Вильсонның өлтірілуі

Солтүстік Ирландия премьер-министрі Джеймс Крейгтің қауіпсіздік жөніндегі көрнекті кеңесшісі, фельдмаршал Генри Хьюз Уилсон 22 маусым күні Лондондағы өз үйінің алдында ИРА мүшелері тарапынан атып өлтірілді. Бұл әрекетке жауапкершілікті ИРА-ның ешбір ресми өкілі мойындамады. Уинстон Черчилль оқ атуға қарсы келісімге наразы ИРА жауапты деп санды және Коллинске, егер Уақытша үкімет шара қабылдамаса, Британ әскерін Төрт сотқа шабуыл жасау үшін қолданатынын ескертті. Шындығында, британдық кабинет 25 маусымда танк, гаубица және ұшақтарды қолданатын операциямен Төрт сотқа өздері шабуыл жасауға шешім қабылдады. Алайда, Дублиндегі британдық гарнизонға қолбасшылық еткен генерал Невил Макредидің кеңесі бойынша жоспар соңғы сәтте тоқтатылды. Макредидің пікірінше, британдықтардың араласуы ирланд ұлтшылдарының пікірін келісімге қарсы біріктіретін еді, сондықтан Коллинске Төрт сотты өзі тазалауға соңғы мүмкіндік берілді.

Дублиндегі шайқастар

26 маусымда шартқа қарсы күштер Төрт сотты басып алып, Лео Хендерсонның тұтқындалуына кек ретінде Ұлттық армияның генералы Джей Джей "Жинджер" О'Коннеллді ұрлады. Коллинз, 27 маусымда Төрт сот гарнизонына ғимаратты тастап кету туралы соңғы (Эрни О'Маллидің сөзінше, жалғыз) ультиматум бергеннен кейін, Төрт сот гарнизонын бомбалау арқылы қарсыласуды аяқтауға шешім қабылдады. Үкімет осы кезде Коллинсті Ұлттық армияның Бас қолбасшысы етіп тағайындады. Бұл шабуыл соғыстың бастауы болған жоқ, себебі британдықтар казармаларды тапсырған кезде елдің әртүрлі жерлерінде келісімге қарсы және жақтас ИРА фракциялары арасында ұсақ шайқастар болған. Дегенмен, бұл «қайта оралмайтын нүкте» болды, сонда толыққанды соғыс жарияланды және Азаматтық соғыс ресми түрде басталды. Коллинз Малкахиге жаңа мемлекеттік армия үшін екі 18 фунттық артиллерияны британдықтардан қабылдауды бұйырды, бірақ генерал Макреди Инчикордағы Ричмонд казармасындағы 10 000 снарядтың ішінде небәрі 200-ін берді. Төрт соттағы келісімге қарсы күштерде тек шағын қару-жарақ болды, үш күн бомбалаудан және Уақытша үкімет әскерлерінің ғимаратқа шабуылданғаннан кейін (28-30 маусым 1922) берілді. Бас тартуға дейін үлкен жарылыс кешеннің батыс жағын, соның ішінде Ирландия мемлекеттік архивін (PRO) қиратты, көптеген мемлекеттік әскерлерді жарақаттап, құжаттарды жойды. Үкімет тарапынан ғимаратқа қасақана мина қойылды деген айыптаулар таралды. Тарихшылар PRO-ның республикашылар кеткен кезде миналармен жойылған ба, әлде бомбалау кезінде оқ-дәрі қоймасы жартылай жанып кеткен ба деген мәселені пысықтауда. Алайда, Куган екі жүк көлігі гелигнитпен жарылып, бірнеше сағат бойы құнды қолжазбалар қалада қалқып жүргенін мәлімдеді. Дублиндегі қақтығыстар 5 шілдеге дейін жалғасты. Оскар Трейнор басқарған Дублин бригадасының ИРА бөлімшелері О'Коннелл көшесін басып алды, бұл бір апталық көшедегі шайқастарға әкеп соқты және тағы 65 адам қаза тауып, 280 адам жарақат алды. Қаза тапқандардың арасында республикалық көшбасшы Катал Бруга да болды, ол Гранвилл қонақ үйінен шыққаннан кейін соңғы қарсылығын көрсетті. Сонымен қатар, мемлекеттік армия 500-ден астам республикашыл тұтқындарды ұстады. Азаматтық құрбандардың саны 250-ден асып кеткені есептеледі. Дублиндегі шайқастар басылғаннан кейін, мемлекеттік үкімет Ирландия астанасын толық бақылауға алды, ал келісімге қарсы күштер ел бойынша, негізінен оңтүстік және батысқа тарады.

On 26 June anti treaty forces occupying the Four Courts kidnapped JJ "Ginger" O'Connell, a general in the National Army, in retaliation for the arrest of Leo Henderson. Collins, after giving the Four Courts garrison a final (and according to Ernie O'Malley, only) ultimatum to leave the building on 27 June, decided to end the stand off by bombarding the Four Courts garrison into surrender. The government then appointed Collins as Commander in Chief of the National Army. This attack was not the opening shot of the war, as skirmishes had taken place between pro and anti treaty IRA factions throughout the country when the British were handing over the barracks. However, this represented the 'point of no return', when all out war was effectively declared and the Civil War officially began. Collins ordered Mulcahy to accept a British offer of two 18 pounder field artillery for use by the new army of the Free State, though General Macready gave just 200 shells of the 10,000 he had in store at Richmond barracks in Inchicore. The anti treaty forces in the Four Courts, who possessed only small arms, surrendered after three days of bombardment and the storming of the building by Provisional Government troops (28–30 June 1922). Shortly before the surrender, a massive explosion destroyed the western wing of the complex, including the Irish Public Record Office (PRO), injuring many advancing Free State soldiers and destroying the records. Government supporters alleged that the building had been deliberately mined. Historians dispute whether the PRO was intentionally destroyed by mines laid by the Republicans on their evacuation, or whether the explosions occurred when their ammunition store was accidentally ignited by the bombardment. Coogan, however, asserts that two lorry loads of gelignite was exploded in the PRO, leaving priceless manuscripts floating over the city for several hours afterward. Pitched battles continued in Dublin until 5 July. IRA units from the Dublin Brigade, led by Oscar Traynor, occupied O'Connell Street – provoking a week's more street fighting and costing another 65 killed and 280 wounded. Among the dead was Republican leader Cathal Brugha, who made his last stand after exiting the Granville Hotel. In addition, the Free State took over 500 Republican prisoners. The civilian casualties are estimated to have numbered well over 250. When the fighting in Dublin died down, the Free State government was left firmly in control of the Irish capital and the anti treaty forces dispersed around the country, mainly to the south and west.

Қарсылас күштер

Азамат соғысының басталуы келісімді жақтағандар мен оған қарсылардың тарап таңдауға мәжбүр етті. Келісімді қолдағандар «келісім жақтастары» немесе еркін мемлекет армиясы, заңды түрде Ұлттық армия деп аталды, ал қарсыластары оларды жиі «штаттықтар» деп атады. Соңғылары өздерін республикашылар деп атады және «келісімге қарсы» күштер немесе «бе реттеушілер» деп танылды, бұл атау еркін мемлекет тарапынан көбірек қолданылды. Келісімге қарсы ИРА 1916 жылғы Пасха көтерілісінде жарияланған Ирландия Республикасын қорғап отырмыз деп мәлімдеді, ол Бірінші Дайлмен бекітілді және еркін мемлекеттің келісімін қабылдағандар тарапынан заңсыз жойылды. Эмон де Валеро ИРА қатарындағы қатар сарбаз ретінде қызмет ететінін мәлімдеді және келісімге қарсы республикашылдардың басшылығын ИРА Бас штабының бастығы Лиам Линчке тапсырды. Де Валеро 1922 жылдың қазан айынан бастап республикалық президент болғанымен, әскери операцияларды тиімді бақылай алмады. Кампанияны Лиам Линч 1923 жылдың 10 сәуірінде қаза болғанға дейін, ал одан кейін 1923 жылдың 20 сәуірінен бастап Фрэнк Эйкен басқарды. Азамат соғысы ИРА-ны екіге бөлді. Азамат соғысы басталған кезде, келісімге қарсы ИРА (оңтүстік және батыста шоғырланған) еркін мемлекет күштерінен шамамен 12 000 адамға қарсы 8 000 адамды құрады. Сонымен қатар, келісімге қарсы қатарларда ИРА-ның ең тәжірибелі партизандық күштердің көптеген өкілдері болды. 1922 жылдың басында ИРА-ның қағаздағы күші 72 000-нан астам адамды құрады, бірақ олардың көпшілігі британдықтармен бітім кезінде қабылданып, Тәуелсіздік соғысында да, Азамат соғысында да қатыспады. Ричард Малкахидің бағалауынша, соғыс басталған кезде келісімге қарсы ИРА-да 6 780 мылтық және 12 900 адам болды. Алайда ИРА-да тиімді басқару құрылымы, нақты стратегия және жеткілікті қару-жарақ болмады. Мылтықтардан басқа, олардың қарындас бірнеше пулеметі болды, ал көптеген жауынгерлері тек оқ атар қарулармен немесе тапаншалармен қаруланған. Олар британдық әскерлер елден шығып жатқанда бірнеше бронеавтомобильдерді де тартып алды. Соңында, олардың артиллериясы болмады. Осының салдарынан, олар соғыс бойына қорғаныс тактикасын қабылдауға мәжбүр болды. Керісінше, еркін мемлекет үкіметі соғыс басталғаннан кейін күштерін күрт кеңейтуге қол жеткізді. Коллинз және оның командирлері қарсыластарын жеңе алатын армия құрастыра алды. Британдықтардан келіп түскен артиллерия, ұшақтар, бронеавтомобильдер, пулеметтер, кіші қарулар мен оқ-дәрілер келісімді жақтаған күштерге үлкен көмек болды. Мысалы, британдықтар Азамат соғысы басталғаннан 1922 жылдың қыркүйегіне дейін келісімді жақтаған күштерге 27 000-нан астам мылтық, 250 пулемет және сегіз 18 фунттық артиллериялық зеңбірек жеткізді. Ұлттық армия 1922 жылдың тамызына қарай 14 000 адамнан, 1922 жылдың соңына қарай 38 000 адамнан тұрды, ал соғыс аяқталған кезде 55 000 адам мен 3 500 офицерге дейін жетті, бұл Ирландия мемлекетінің бейбіт уақытта ұстауы қажетті деңгейден әлдеқайда жоғары болды. Келісімге қарсы ИРА сияқты, еркін мемлекеттің Ұлттық армиясы бастапқыда британдықтарға қарсы күрескен ИРА-дағы тамырларын жасайтын. Коллинстің ең қатыгез офицерлері мен сарбаздары Дублин белсенді қызмет тобынан (ИРА Дублин бригадасының элиталық бөлімінен) және Коллинстің барлау бөлімінен және жойғыш тобынан, «The Squad» тобынан алынды. Жаңа Ұлттық армияда олар Дублин гвардиясы деп танылды. Соғыстың соңында олар Керри округінде келісімге қарсы партизандарға қарсы бірнеше қырқындарға қатысқандары анықталды. Азамат соғысы басталғанға дейін, Ұлттық армияға тек ИРА-да қызмет еткен ер адамдар ғана қабылданатыны туралы келісімге қол қойылған. Алайда, соғыс басталғаннан кейін, барлық шектеулер алынып тасталды. 7 шілдеде жарияланған «Ұлттық қаруға шақыру» алты айлық мерзімге жаңадан келгендердің мыңдаған адамдарын әскери қатарға қосты. Жаңа армияның көптеген сарбаздары Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық армияның қатарында болған, олар британдық армияның таратылған ирландиялық полктерінде қызмет еткен. Басқалары әскери тәжірибесі жоқ жаңадан келгендер еді. Ұлттық армия қатарындағы кем дегенде 50% әскери тәжірибесі жоқ болғандықтан, тәртіпсіздік үлкен мәселеге айналды. Ұлттық армияның басты мәселесі – тәжірибелі офицерлердің жетіспеушілігі болды.

The outbreak of the Civil War forced pro and anti treaty supporters to choose sides. Supporters of the treaty came to be known as "pro treaty" or Free State Army, legally the National Army, and were often called "Staters" by their opponents. The latter called themselves Republicans and were also known as "anti treaty" forces or "Irregulars", a term preferred by the Free State side. The Anti Treaty IRA claimed that it was defending the Irish Republic declared in 1916 during the Easter Rising, confirmed by the First Dáil and invalidly set aside by those who accepted the compromise of the Free State. Éamon de Valera stated that he would serve as an ordinary IRA volunteer and left the leadership of the anti treaty Republicans to Liam Lynch, the IRA Chief of Staff. De Valera, though the Republican President as of October 1922, had little control over military operations. The campaign was directed by Liam Lynch until he was killed on 10 April 1923, and then by Frank Aiken from 20 April 1923. The Civil War split the IRA. When the Civil War broke out, the Anti Treaty IRA (concentrated in the south and west) outnumbered pro Free State forces by roughly 12,000 men to 8,000. Moreover, the anti treaty ranks included many of the IRA's most experienced guerrilla fighters. The paper strength of the IRA in early 1922 was over 72,000 men, but most of them were recruited during the truce with the British and fought in neither the War of Independence nor the Civil War. According to Richard Mulcahy's estimate, the Anti Treaty IRA at the beginning of the war had 6,780 rifles and 12,900 men. However, the IRA lacked an effective command structure, a clear strategy and sufficient arms. As well as rifles they had a handful of machine guns and many of their fighters were armed only with shotguns or handguns. They also took a small number of armoured cars from British troops as they were evacuating the country. Finally, they had no artillery of any kind. As a result, they were forced to adopt a defensive stance throughout the war. By contrast, the Free State government managed to expand its forces dramatically after the start of the war. Collins and his commanders were able to build up an army that could overwhelm their opponents in the field. British supplies of artillery, aircraft, armoured cars, machine guns, small arms and ammunition were of much help to pro Treaty forces. The British delivered for instance, over 27,000 rifles, 250 machine guns and eight 18 pounder artillery pieces to the pro treaty forces between the outbreak of the Civil War and September 1922. The National Army amounted to 14,000 men by August 1922, was 38,000 strong by the end of 1922, and by the end of the war had grown to 55,000 men and 3,500 officers, far in excess of what the Irish state would need to maintain in peacetime. Like the Anti Treaty IRA, the Free State's National Army was initially rooted in the IRA that fought against the British. Collins' most ruthless officers and men were recruited from the Dublin Active Service Unit (the elite unit of the IRA's Dublin Brigade) and from Collins' Intelligence Department and assassination unit, The Squad. In the new National Army, they were known as the Dublin Guard. Towards the end of the war, they were implicated in some notorious atrocities against anti treaty guerrillas in County Kerry. Up to the outbreak of Civil War, it had been agreed that only men with service in the IRA could be recruited into the National Army. However, once the war began, all such restrictions were lifted. A 'National Call to Arms' issued on 7 July for recruitment on a six month basis brought in thousands of new recruits. Many of the new army's recruits were veterans of the British Army in World War I, where they had served in disbanded Irish regiments of the British Army. Many others were raw recruits without any military experience. The fact that at least 50% of the other ranks had no military experience in turn led to ill discipline becoming a major problem. A major problem for the National Army was a shortage of experienced officers.

Партизандық соғыс

Үкімет ірі қалаларда жеңіске жетіп, партизандық соғыс басталды. Корк түскеннен кейін Линч ИРА бөлімшелеріне, бұрын британдықтарға қарсы күрескендей, тарап, ұшқыш топтар құруға бұйрық берді. Олар оңтүстіктегі Корк және Керри округтерінің батыс бөлігі, шығыстағы Уэксфорд округі және батыстағы Слиго және Мейо округтері сияқты аймақтарда бекінді. Фрэнк Эйкен мен Ирландия Республикалық Армиясының Төртінші Солтүстік дивизиясы орналасқан Дундолк және Дублин маңында да шамалы шайқастар болды. 1922 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Иркін мемлекет күштері шілде-тамыз айларында басып алған аумақтарға кең ауқымды шабуылдар жасалып, оларға ауыр шығын келтірді. Коллинз 1922 жылдың тамыз айында Корк округіндегі үйіне жақын Беал-на-Блатта келісімге қарсы республикашылдардың шабуылында қаза тапты. Коллинздің қазасы Иркін мемлекет басшылығының республикашылдарға деген ашуын күшейтті және, мүмкін, қақтығыстың зұлматтар мен жазалаулар ошағына айналуына себеп болды. Иркін мемлекеттің президенті Артур Гриффит он күн бұрын миға қан құйылып қайтыс болды, үкіметтің басына У.Т. Косгрейв және генерал Ричард Малкахи басқаруындағы Иркін мемлекет армиясы келді. Біраз уақыт бойы әскерлерінің арасында шығын көп, ал екі басшысы қайтыс болғандықтан, Иркін мемлекет құлап кетуі мүмкін болды. Алайда, қыс кірген кезде республикашылдар науқанын жалғастыру қиынға түсті, ал Ұлттық армия әскерлерінің арасындағы шығын тез азайды. Мысалы, Слиго округінде 54 адам қаза тапты, олардың сегізінен басқасы қыркүйек айының соңына дейін қаза болды. 1922 жылдың күзі мен қысында Иркін мемлекет күштері көптеген ірі республикалық партизандық бөлімшелерін таратты, мысалы, батыстағы Слиго, Мит және Коннемарада, сондай-ақ Дублин қаласының көп бөлігінде. Басқа жерлерде келісімге қарсы топтар жетіспейтін азық-түлік пен жасыру орындарына байланысты кішігірім топтарға, әдетте тоғыздан он адамнан тұратын топтарға бөлінуге мәжбүр болды. Ұлттық армияның осы жетістіктеріне қарамастан, соғыс аяқталуына дейін тағы сегіз ай үзіліспен шайқастар жүргізілді. 1922 жылдың соңы мен 1923 жылдың басында келісімге қарсы партизандық науқан негізінен саботажға және жолдар мен теміржолдар сияқты қоғамдық инфрақұрылымды жоюға дейін азайды. Осы кезеңде Анти-Третиктік ИРА Иркін мемлекет сенаторларының және көптеген англо-ирландтық жер иелерінің үйлерін өртеп жіберді. 1922 жылдың қазан айында де Валера және келісімге қарсы Teachtaí Dála (TDs) Иркін мемлекетке қарсы өздерінің "Республикалық үкіметін" құрды. Алайда, сол кезде келісімге қарсы тараптың маңызды аумағы болмады және де Валера үкіметі халыққа билік ете алмады.

Government victories in the major towns inaugurated a period of guerrilla warfare. After the fall of Cork, Lynch ordered IRA units to disperse and form flying columns as they had when fighting the British. They held out in areas such as the western part of counties Cork and Kerry in the south, county Wexford in the east and counties Sligo and Mayo in the west. Sporadic fighting also took place around Dundalk, where Frank Aiken and the Fourth Northern Division of the Irish Republican Army were based, and Dublin, where small scale but regular attacks were mounted on Free State troops. August and September 1922 saw widespread attacks on Free State forces in the territories that they had occupied in the July–August offensive, inflicting heavy casualties on them. Collins was killed in an ambush by anti treaty Republicans at Béal na Bláth, near his home in County Cork, in August 1922. Collins' death increased the bitterness of the Free State leadership towards the Republicans and probably contributed to the subsequent descent of the conflict into a cycle of atrocities and reprisals. Arthur Griffith, the Free State president, had also died of a brain haemorrhage ten days before, leaving the government in the hands of W. T. Cosgrave and the Free State army under the command of General Richard Mulcahy. For a brief period, with rising casualties among its troops and its two principal leaders dead, it looked as if the Free State might collapse. However, as winter set in, the Republicans found it increasingly difficult to sustain their campaign, and casualty rates among National Army troops dropped rapidly. For instance, in County Sligo, 54 people died in the conflict, of whom all but eight had been killed by the end of September. In the autumn and winter of 1922, Free State forces broke up many of the larger Republican guerrilla units – in Sligo, Meath and Connemara in the west, for example, and in much of Dublin city. Elsewhere, anti treaty units were forced by lack of supplies and safe houses to disperse into smaller groups, typically of nine to ten men. Despite these successes for the National Army, it took eight more months of intermittent warfare before the war was brought to an end. By late 1922 and early 1923, the anti treaty guerrilla campaign had been reduced largely to acts of sabotage and destruction of public infrastructure such as roads and railways. It was also in this period that the Anti Treaty IRA began burning the homes of Free State Senators and of many of the Anglo Irish landed class. In October 1922, de Valera and the anti treaty Teachtaí Dála (TDs) set up their own "Republican government" in opposition to the Free State. However, by then the anti treaty side held no significant territory and de Valera's government had no authority over the population.

Жәбір-зомбылық және өлім жазалары

1922 жылдың 27 қыркүйегінде, соғыс басталғанына үш ай өткен соң, Еразат мемлекеттің Уақытша үкіметі Дайлге Армияның Төтенше Өкілеттіктер туралы резолюциясын ұсынды. Заңнамада "Қоғамдық қауіпсіздік туралы заң жобасы" деп аталады, ол әскери трибуналдарды құруға және "мемлекеттік күштерге шабуыл жасауға көмектесу немесе оған жәрдемдесу", қару-жарақ пен оқ-дәрілер немесе жарылғыш заттарды "тиісті биліксіз" және "тонау, жою немесе өрт сөндіру" үшін өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын, сондай-ақ өлім жазасын қолдануға құқылы. Азамат соғысының соңғы кезеңі Ирландия саясатында ащылықтың ұзаққа созылатын мұрасын қалдырған бірқатар қатыгездіктерге айналды. Еразат мемлекет 1922 жылдың 17 қарашасында республикалық тұтқындарды аттауды бастады, онда ИРА-ның бес адамы атылып түсірілді. Олардан кейін 24 қарашада белгілі автор және келісім келіссөзшісі Эрскин Чайлдерс (автор) өлім жазасына кесілді. Барлығы 12000-ға жуық республикалық тұтқынның 81-і Еразат мемлекет тарапынан ресми түрде аттырылды. Келісімге қарсы ИРА 1922 жылдың 7 желтоқсанында TD Seán Hales-ті өлтірді. Келесі күні соғыстың алғашқы аптасынан бері ұсталған төрт танымал республикашыл – Рори О'Коннор, Лиам Меллоус, Ричард Барретт және Джо МакКелви – Хейлстің қазасына кек қайтару үшін өлім жазасына кесілді. Сонымен қатар, Керри округінде партизандық күрес ең қатал болған жерде, Еразат мемлекеттің әскерлері келісімге қарсы күрескендерді жазалап өлтіруді бастады. Бұған ең танымал мысал – Баллисидиде болды, онда тоғыз республикалық тұтқын жер минасына байланды, ол жарылып, сегіз адам қаза тапты және жарылыстан аман қалған Стивен Фуллер ғана қашып кетті. Соғыс кезінде республикалық тұтқындардың "рұқсатсыз" аттырылғандарының саны 153-ке жетті. Республикашылдардың жазалау шараларының бірі – 1923 жылдың ақпанында Кевин О'Хиггинстің әкесі мен В.Т. Косгрейвтің туысының өлтірілуі. ИРА қолдаудың біртіндеп жоғалуына байланысты тиімді партизандық науқанды жүргізе алмады. Католик шіркеуі де Еразат мемлекетті қолдап, оны елдің заңды үкіметі деп есептеді, ИРА-ны айыптады және келісімге қарсы күрескендерге қасиетті дұғаларды оқудан бас тартты. 1922 жылдың 10 қазанында Ирландияның католик епископтары келісімге қарсы науқанды сипаттап, ресми мәлімдеме жасады: Ұлттық күштерді ешқандай заңды биліксіз өлтіру және өлтіру жүйесі. Қазіргі уақытта партизандық соғыс жүргізіліп жатқандықтан, оның моральдық негізі жоқ және сондықтан Ұлттық сарбаздарды өлтіру – Құдай алдындағы кісі өлтіру, мемлекеттік және жеке мүлікті тонау – тонау, жолдарды, көпірлерді және теміржолдарды бұзу – қылмыс. Осы оқуға қайшы келетін және мұндай қылмыстарға қатысатындар ауыр күнәға батып, осындай жаман жолдарда жалғаса берсе, тәубе еткенде де кешірілмейді және қасиетті қауымдасуға қабылданбайды. Шіркеудің Еразат мемлекетке қолдауы кейбір республикашылдардың арасында ащы наразылық тудырды. Тәуелсіз Ирландиядағы католик шіркеуі көбінесе жеңіске жеткен шіркеу ретінде қарастырылса да, соңғы зерттеулер көрсеткендей, бұл оқиғалардан кейін ол өзін өте осал сезінген.

On 27 September 1922, three months after the outbreak of war, the Free State's Provisional Government put before the Dáil an Army Emergency Powers Resolution proposing to extend the legislation for setting up military tribunals, transferring some of the Free State's judicial powers over Irish citizens accused of anti government activities to the Army Council. The legislation, commonly referred to as the "Public Safety Bill", set up and empowered military tribunals to impose life imprisonment, as well as the death penalty, for 'aiding or abetting attacks' on state forces, possession of arms and ammunition or explosive 'without the proper authority' and 'looting destruction or arson'. The final phase of the Civil War degenerated into a series of atrocities that left a lasting legacy of bitterness in Irish politics. The Free State began executing Republican prisoners on 17 November 1922, when five IRA men were shot by firing squad. They were followed on 24 November by the execution of acclaimed author and treaty negotiator Erskine Childers (author). In all, out of around 12,000 Republican prisoners taken in the conflict, 81 were officially executed by the Free State. The Anti Treaty IRA in reprisal assassinated TD Seán Hales on 7 December 1922. The next day four prominent Republicans held since the first week of the war — Rory O'Connor, Liam Mellows, Richard Barrett and Joe McKelvey — were executed in revenge for the killing of Hales. In addition, Free State troops, particularly in County Kerry, where the guerrilla campaign was most bitter, began the summary execution of captured anti treaty fighters. The most notorious example of this occurred at Ballyseedy, where nine Republican prisoners were tied to a landmine, which was detonated, killing eight and only leaving one, Stephen Fuller, who was blown clear by the blast, to escape. The number of "unauthorised" executions of Republican prisoners during the war has been put as high as 153. Among the Republican reprisals were the assassination of Kevin O'Higgins's father and W. T. Cosgrave's uncle in February 1923. The IRA were unable to maintain an effective guerrilla campaign, given the gradual loss of support. The Catholic Church also supported the Free State, deeming it the lawful government of the country, denouncing the IRA and refusing to administer the Sacraments to anti treaty fighters. On 10 October 1922, the Catholic Bishops of Ireland issued a formal statement, describing the anti treaty campaign as:

[A] system of murder and assassination of the National forces without any legitimate authority the guerrilla warfare now being carried on [by] the Irregulars is without moral sanction and therefore the killing of National soldiers is murder before God, the seizing of public and private property is robbery, the breaking of roads, bridges and railways is criminal. All who in contravention of this teaching, participate in such crimes are guilty of grievous sins and may not be absolved in Confession nor admitted to the Holy Communion if they persist in such evil courses. The Church's support for the Free State aroused bitter hostility among some republicans. Although the Catholic Church in independent Ireland has often been seen as a triumphalist Church, a recent study has found that it felt deeply insecure after these events.

Соғыстың аяқталуы

1923 жылдың басында ИРА-ның шабуылдық қабілеті күрт төмендеді. 1923 жылдың ақпанында республикалықтардың жетекшісі Лиам Дизиді еркін мемлекеттік күштер ұстағанда, ол республикалықтарды науқанды тоқтатуға және еркін мемлекетпен келісімге келуге шақырды. Мемлекеттің келісімге қарсы тұтқындарды атқаруы, олардың 34-і 1923 жылдың қаңтарында атылды, республикалықтардың рухына да соққы тигізді. Сонымен қатар, Ұлттық армияның өрістегі операциялары қалған республикалық топтамаларды баяу, бірақ тұрақты түрде таратып жіберді. 1923 жылдың наурыз және сәуір айларында республикалық күштердің осы прогрессивті ыдырауы партизандық колонналарды ұстау және кейде өлтіру арқылы жалғасты. 11 сәуірдегі Ұлттық армияның баяндамасында: «Соңғы күндердегі оқиғалар заңсыз науқанның аяқталуының басталуын көрсетеді» делінген. Конфликт келісім жасаған тараптың де-факто жеңісіне ұласқанда, де Валера ИРА жетекшілігінен атысты тоқтатуды сұрады, бірақ олар бас тартты. Келісімге қарсы ИРА басшылары 26 наурызда Уотерфорд округінде соғыстың болашағын талқылау үшін жиналды. Том Барри соғысты аяқтау туралы ұсыныс жасады, бірақ ол 6 дауысқа қарсы 5 дауыспен жеңілді. Эмон де Валераға кейбір пікірталасқаннан кейін қатысуға рұқсат берілді, бірақ оған дауыс беру құқығы берілмеді. Республикалықтардың жетекшісі Линч 10 сәуірде Типперри округіндегі Нокмилдаун тауларында болған қақтығыста қаза тапты. Ұлттық армия Дублиндегі республикалық тұтқындардан ИРА басшылығының аймақта екендігі туралы ақпарат алды және Линчті өлтірумен қатар, олар осы операция кезінде келісімге қарсы ИРА-ның аға офицерлері Дэн Брин, Тодд Эндрюс, Шон Гейнор және Фрэнк Барреттті ұстады. Тарихшылардың көптегені, соның ішінде Дублин университетінің профессоры Майкл Лаффан, Линчтің өлімі ИРА штаб бастығы лауазымын алған, көбірек прагматик Фрэнк Эйкенге көрінетін пайдасыз күреске тоқтау салуға мүмкіндік бергенін айтады. Эйкеннің ИРА жетекшілігіне кіруінен кейін 30 сәуірде әскери іс-қимылды тоқтату туралы жарияланды; 1923 жылдың 24 мамырында ол ИРА еріктілеріне атысты тоқтату туралы бұйрық берді. Олар қаруларын тастап, жеңіске жеткізе алмайтын күресті жалғастырмауы керек еді.

By early 1923, the offensive capability of the IRA had been seriously eroded and when, in February 1923, the Republican leader Liam Deasy was captured by Free State forces, he called on the republicans to end their campaign and reach an accommodation with the Free State. The State's executions of anti treaty prisoners, 34 of whom were shot in January 1923, also took its toll on the Republicans' morale. In addition, the National Army's operations in the field were slowly but steadily breaking up the remaining Republican concentrations. March and April 1923 saw this progressive dismemberment of the Republican forces continue with the capture and sometimes killing of guerrilla columns. A National Army report of 11 April stated, "Events of the last few days point to the beginning of the end as a far as the irregular campaign is concerned". As the conflict petered out into a de facto victory for the pro treaty side, de Valera asked the IRA leadership to call a ceasefire, but they refused. The Anti Treaty IRA executive met on 26 March in County Waterford to discuss the war's future. Tom Barry proposed a motion to end the war, but it was defeated by 6 votes to 5. Éamon de Valera was allowed to attend, after some debate, but was given no voting rights. Lynch, the Republican leader, was killed in a skirmish in the Knockmealdown Mountains in County Tipperary on 10 April. The National Army had extracted information from Republican prisoners in Dublin that the IRA Executive was in the area and as well as killing Lynch, they also captured senior anti treaty IRA officers Dan Breen, Todd Andrews, Seán Gaynor and Frank Barrett in the operation. It is often suggested by historians including Professor Michael Laffan of University College Dublin, that the death of Lynch allowed the more pragmatic Frank Aiken, who took over as IRA Chief of Staff, to call a halt to what seemed a futile struggle. Aiken's accession to IRA leadership was followed on 30 April by the declaration of a suspension of military activities; on 24 May 1923, he issued a ceasefire order to IRA volunteers. They were to dump arms rather than surrender them or continue a fight that they were incapable of winning.

Бұрынғы одақтастарға шабуылдар

Азамат соғысының себебі Шарт болғанмен, соғыс дамыған сайын, келісімге қарсы күштер өз әрекеттерін дәстүрлі республикалық «мүліксіз адамдар» идеологиясымен байланыстыруға тырысты. Нәтижесінде, ірі англо-ирландтық жер иелері және Оңтүстіктегі кейбір нашар жағдайдағы Одақтастарға шабуылдар жасалды. Соғыс барысында келісімге қарсы күштер еркін мемлекеттің саясаткерлерінің және ерлі-зайыптылардың 192 «жайқы үйін» қиратты. Мұндай шабуылдардың себебі кейбір жер иелерінің еркін мемлекеттің сенаторлары болуы еді. 1922 жылдың қазан айында Оңтүстік Одақтастарының делегациясы У.Т. Косгрейвпен кездесіп, еркін мемлекетке қолдау көрсетуді ұсынды, ал олардың кейбіреулері мемлекеттің Жоғарғы палатасында немесе Сенатта лауазым алды. Үйлеріне шабуыл жасалған көрнекті сенаторлардың арасында: Наастың жанындағы Палмерстаун үйі (Майо графына тиесілі), Майодағы Мур Холл, Хорас Планкетт (ауылдық кооперативтік схемаларды құруға көмектескен) және сенатор Генри Гиннесс (әрекеті сәтсіз аяқталды). Сондай-ақ, Клонмелдегі Марлфилд үйі, сенатор Джон Филип Багвеллдің тарихи құжаттардың мол кітапханасы бар үйі өртенді. Багвелл ұрланып, Дублин тауларында ұсталды, бірақ жазалау шаралары қаупі болғандықтан кейін босатылды. Алайда, олардың еркін мемлекетке адалдығынан басқа, республикашылардың ескі жер иелеріне деген антагонизмінің артында басқа да факторлар жатты. Көптеген, бірақ барлығы емес, олар Тәуелсіздік соғысы кезінде тәждің күштерін қолдады. Бұл қолдау көбінесе моральдық сипатта болды, бірақ кейде британдықтарға қақтығыста белсенді көмек көрсету түрінде де болды. Мұндай шабуылдар 1921 жылғы 11 шілдедегі атыс тоқтатумен аяқталуы керек еді, бірақ олар атыс тоқтатылғаннан кейін де жалғасты және Азамат соғысы кезінде күшейді. 1922 жылдың шілдесінде ИРА генерал-адъютанты Кон Молони өз күштерін орналастыру үшін одақтастардың мүлкін тәркілеуге бұйрық берді. Бұрынғы одақтастардың мүлкіне жасалған шабуылдардың «ең қатты кезеңі» 1923 жылдың басында болды, қаңтар және ақпан айларында ғана 37 «үлкен үй» өртенді. 1903 жылғы «Жерді сатып алу (Ирландия)» заңы жалға алушыларға жер иелерінен жер сатып алуға мүмкіндік берсе де, Майо және Галвейдегі кейбір шағын фермерлер, RIC жұмысын тоқтатқан осы кезеңде саяси қарсыластарына тиесілі жерді жай ғана басып алды. 1919 жылы Синн Фейннің жоғары лауазымды шенеуніктері осы бір жақты әрекеттерге қатты алаңдап, дауларды шешу үшін төрелік соттарды құрды. Кейде бұл шабуылдар сектанттық сипатқа ие болды, бірақ ИРА-ның көпшілігі Ирландия үкіметін қолдаған католиктер мен протестанттардың арасында ешқандай айырмашылық жасамады. 1922 жылдың маусымында ИРА Галвей графтығының Клифден қаласының жанындағы протестант балаларына арналған жетім үйді «британдыққа жақын» деген желеумен өртеп жіберді. 60 жетім бала Корольдік теңіз күштерінің эсминцымен Девонпортқа жеткізілді. Осы кезде протестанттарды қорқытудың көлемі туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Көптеген адамдар Азамат соғысы кезінде және одан кейін Ирландияны тастап кетті. UCC докторы Энди Биленбергтің пікірінше, 1919-1923 жылдар аралығында бұрынғы британдық әкімшілікпен байланысы жоқ шамамен 41 000 адам Оңтүстік Ирландияны (кейін Ирландия еркін мемлекеті болды) тастап кетті. Ол 1921-1923 жылдар аралығында осы 41 000 адамның «ең көп саны» кеткенін анықтады. Барлығы 1911 жылдан 1926 жылға дейін 26 округтегі протестант халқының саны жалпы халықтың 10,4%-дан 7,4%-ға дейін төмендеді.

Although the cause of the Civil War was the Treaty, as the war developed the anti treaty forces sought to identify their actions with the traditional Republican cause of the "men of no property" and the result was that large Anglo Irish landowners and some less well off Southern Unionists were attacked. A total of 192 "stately homes" of the old landed class and of Free State politicians were destroyed by anti treaty forces during the war. The stated reason for such attacks was that some landowners had become Free State senators. In October 1922, a deputation of Southern Unionists met W. T. Cosgrave to offer their support to the Free State and some of them had received positions in the State's Upper house or Senate. Among the prominent senators whose homes were attacked were: Palmerstown House near Naas, which belonged to the Earl of Mayo, Moore Hall in Mayo, Horace Plunkett (who had helped to establish the rural co operative schemes), and Senator Henry Guinness (which was unsuccessful). Also burned was Marlfield House in Clonmel, the home of Senator John Philip Bagwell, with its extensive library of historical documents. Bagwell was kidnapped and held in the Dublin Mountains, but later released when reprisals were threatened. However, in addition to their allegiance to the Free State, there were also other factors behind Republican animosity towards the old landed class. Many, but not all of these people, had supported the Crown forces during the War of Independence. This support was often largely moral, but sometimes it took the form of actively assisting the British in the conflict. Such attacks should have ended with the Truce of 11 July 1921, but they continued after the truce and escalated during the Civil War. In July 1922, Con Moloney, the IRA Adjutant General, ordered that unionist property should be seized to accommodate their men. The "worst spell" of attacks on former unionist property came in the early months of 1923, 37 "big houses" being burnt in January and February alone. Though the Land Purchase (Ireland) Act 1903 allowed tenants to buy land from their landlords, some small farmers, particularly in Mayo and Galway, simply occupied land belonging to political opponents during this period when the RIC had ceased to function. In 1919, senior Sinn Féin officials were sufficiently concerned at this unilateral action that they instituted Arbitration Courts to adjudicate disputes. Sometimes these attacks had sectarian overtones, although most IRA men made no distinction between Catholic and Protestant supporters of the Irish government. The IRA burnt an orphanage housing Protestant boys near Clifden, County Galway in June 1922, on the ground that it was "pro British". The 60 orphans were taken to Devonport on board a Royal Navy destroyer. Controversy continues to this day about the extent of intimidation of Protestants at this time. Many left Ireland during and after the Civil War. Dr Andy Bielenberg of UCC considers that about 41,000 who were not linked to the former British administration left Southern Ireland (which became the Irish Free State) between 1919 and 1923. He has found that a "high water mark" of this 41,000 left between 1921 and 1923. In all, from 1911 to 1926, the Protestant population of the 26 counties fell from some 10.4% of the total population to 7.4%.

Шетелдік қолдау

Азамат соғысы халықаралық назар аударды, бұл түрлі топтардың келісімге қарсы жаққа қолдау көрсетуіне және оған қарсылық білдіруіне әкелді. Ұлыбритания Коммунистік партиясының "Коммунист" журналында: "ИРА пролетариаты Ирландияның болашағын өз қолында ұстап тұр. Егер Ирландияның Еңбек партиясы ғана батыл болса! Ирландия жұмысшыларының ИРА-мен одақтасып жаппай қозғалысы қазір жұмысшылар республикасын құруға мүмкіндік берер еді" делінген. Оларды Коммунистік Интернационал (Коминтерн) да қолдады. 1923 жылғы 3 қаңтарда қабылданған резолюциясында: "күресте жүрген ирланд ұлттық революционерлеріне бауырластық сәлемдерін жолдайды және олардың жақын арада нағыз бостандыққа жетелейтін жалғыз жол – коммунизм жолына түсетініне сенімді. Коминтерн осы террорға қарсы күресті ұйымдастыруға және ирланд жұмысшылары мен шаруаларын жеңіске жеткізуге барлық күшін салуға дайын" деп мәлімдеді. Ирландиялық американдықтардың көпшілігі, Clann na Gael және Ирландия бостандығының достары сияқтылар келісімді қолдады. Дегенмен, келісімге қарсы республикашылар Clann na Gael мен Ирландия Республикасын мойындау жөніндегі американдық қауымдастықтың қалған бөлігін бақылап, соғыс кезінде келісімге қарсы жаққа қолдау көрсетті.

Шығындар

Азамат соғысы, болғанымен қысқа, қанды болды. Ол Майкл Коллинз, Катал Бруга, Артур Гриффит және Лиам Линч сияқты көптеген қоғам қайраткерлерінің өмірін құрбан етті. Екі тарап та қатыгездік көрсетті – келісімге қарсы күштер депутат (TD) және бірнеше басқа келісімді қолдаған саясаткерлерді өлтірді, сондай-ақ сенаторлар мен еркін мемлекетті қолдаушылардың көптеген үйлерін өртеп жіберді; ал үкімет келісімге қарсы тұтқындарды ресми және бейресми түрде атты. 2023 жылғы Ирландия Азамат соғысының қаза болғандары жобасы, Корк университетінің Туризм, мәдениет, өнер, Галтахт, спорт және медиа министрлігі қаржылаған ғылыми-зерттеу жобасы, келісімді қолдаған күштердің барлық себептерден 637 адам қаза тапқанын анықтады. Азамат соғысынан кейінгі онжылдықтарда қаза болғандардың саны 4000-ға дейін көтерілген деген мәлімдемелер болды, бірақ бұл көрсеткіштер көбінесе артық деп есептеледі. Гарда Сихоана (жаңа полиция күштері) соғысқа қатыспады, осылайша соғыстан кейін қарусыз және саяси бейтарап полиция қызметіне дамуға мүмкіндік алды. 1922 жылдың маусым-қыркүйек айларында халықтың сенімін жеңіп алу үшін үкімет оны қарусыздандырды, ал 1922 жылдың желтоқсанында ИРА Азаматтық гвардияға оқ атпау туралы жалпы бұйрық берді. Қылмыстық тергеу департаменті (CID), 350 адамнан тұратын, қаруланған, азаматтық киім киген полиция корпусы, қақтығыс кезінде бүлікке қарсы күрес мақсатында құрылған, қақтығыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай 1923 жылдың қазан айында таратылды.

Экономикалық шығындар

Соғыстың экономикалық салдары да ауыр болды. 1922 жылдың шілде-тамызында олардың әскерлері бекініп тұрған орындарынан шегінген кезде, республикашылар өздері басып алған көптеген әкімшілік ғимараттар мен кәсіпорындарды өртеп жіберді. Соған қоса, олардың кейінгі партизандық соғысы көптеген қиратуларға әкелді, нәтижесінде, еркін мемлекеттің экономикасы құрылғанның алғашқы күндерінде ауыр соққыға ұшырады. Соғыс салдарынан еркін мемлекеттегі мүлікке келтірілген материалдық зиян 1922 жылы шамамен 50 миллион фунт стерлингке бағаланды. Бұл 2022 жылғы бағамен шамамен 2,1 миллиард фунт стерлинг немесе 2,4 миллиард евроға тең. Еркін мемлекет экономикасына ерекше зиян келтіргені – республикашылардың теміржол инфрақұрылымын және жолдарды жүйелі түрде жоюы болды. Сонымен қатар, еркін мемлекет соғыс жүргізуге жұмсаған шығын тағы 17 миллион фунт стерлингті құрады (2022 жылғы құнмен 718 миллион фунт стерлинг немесе 883 миллион евро). 1923 жылдың қыркүйегінде депутат Хоган шығынды 50 миллион фунт деп есептеді. Жаңа мемлекет 1923 жылды 4 миллион фунт стерлингтен астам бюджет тапшылығымен аяқтады (2022 жылғы құнмен 168 миллион фунт стерлинг немесе 196 миллион евро). Бұл нашар қаржылық жағдай жаңа мемлекеттің келісім бойынша Империяның қарызына үлесін төлей алмайтынын көрсетті. Бұл 1924-1925 жылдардағы шекара келіссөздеріне кері әсер етті, онда еркін мемлекет үкіметі Империяның қарызын кешіру шартымен Солтүстік Ирландиямен шекара өзгермейтініне келісім берді. Бұдан өзге, мемлекет 1921 жылғы шілдедегі бітімге дейін және Азаматтық соғыстың аяқталуына дейін мүлікке келтірілген зиянды өтеуді міндеттенді; В.Т. Косгрейв Dáil-ге былай деді:

Осы палатаның әрбір депутаты біледі, шағымданушылардың айтуынша, бітімге дейінгі зиянға төленген өтемақы, бітімге дейінгі зиян үшін берілген сыйақылармен салыстырғанда жеткіліксіз.

Саяси нәтижелер

Ирландиялық азамат соғысы ирланд ұлтшылдары арасында болғандықтан, Солтүстік Ирландиядағы эпизодтық қақтығыстар тоқталды. Коллинз бен сэр Джеймс Крейг 1922 жылдың 30 наурызында оны аяқтау туралы келісімге келді, бірақ оған қарамастан, Коллинз 1922 жылдың тамызында қайтыс болғанға дейін бір апта бұрын Солтүстік ИРА-ға құпия түрде қару-жарақ жеткізіп тұрды. Ирландиялық азамат соғысының нәтижесінде Солтүстік Ирландия өзінің құрылымын бекітіп, Ирландияның бөлінуі болашақта да сақталды. Соғыстың жалғасуы солтүстік одақтастардың ұлтшылдықтың барлық түрлеріне қарсы позициясын нығайтты. Егер ирландиялық азамат соғысы болмағанда, бұл Солтүстік пен Оңтүстік арасында ашық соғысқа әкелуі мүмкін еді. Шындығында, 1920 жылы құрылған (Солтүстік Ирландияның негізінде) Ольстердің арнайы констебли (B Specials) 1922 жылы демобилизацияланбастан, керісінше кеңейтілді. Азамат соғысында жеңілгеннен кейін ғана, келісімге қарсы ирланд республикашылары Солтүстік Ирландиядағы британдық үкіметке қарсы қарулы күш қолдану мүмкіндігін сериозды түрде қарастырды (алғашқы маңызды ұсыныс 1930 жылдардың соңында жасалды). Ирланд ИРА-ның солтүстік бөлімдері Коллинз саясатының нәтижесінде азамат соғысында Еркін мемлекеттің жағын негізінен қолдады, және олардың 500-ден астамы жаңа Еркін мемлекеттің Ұлттық армиясына қосылды. Соғыстың құны және оның нәтижесінде туған бюджет тапшылығы жаңа Еркін мемлекет үшін қиындық туғызды және 1925 жылғы Шекара комиссиясының келіссөздеріне әсер етті, олар Солтүстік Ирландиямен шекараны анықтауға тиіс еді. Еркін мемлекет Солтүстік Ирландиядағы ұлтшылдар басымдығы бар аудандарға талап етуден бас тартты, ал 1921 жылғы келісім бойынша Империя қарызының келісілген үлесі төленбеді. 1926 жылы, Анти-келісім ИРА немесе Синн Фейннің келісімге қарсы партиясының көпшілігін жаңа статус-квоны дамитын Республиканың негізі ретінде қабылдауға көндіре алмағаннан кейін, де Валера мен Айкен басқаратын үлкен топ конституциялық саясатқа оралу және Фианна Фейл партиясын құру үшін кетті. Фианна Фейл ирланд саясатында басымдыққа ие болса, Синн Фейн кішкентай, оқшауланған саяси партияға айналды. ИРА, сол кезде Синн Фейннен әлдеқайда көп және ықпалды болды, 1935 жылы де Валера таратып жібергенге дейін Фианна Фейлмен байланыста болды (бірақ тікелей емес). 1927 жылы Фианна Фейл мүшелері Санаты берді және Дайлге кірді, бұл Еркін мемлекеттің заңдылығын мойындады. Осы уақытқа дейін Еркін мемлекет тәуелсіздікке қарай жылжып келе жатқан еді. 1931 жылғы Вестминстер статусы бойынша британ Парламенті Британ одақтастығының мүшелері үшін заң шығару құқығынан бас тартты. 1932 жылы билікке сайланғаннан кейін де Валера басқаратын Фианна Фейл келісімнің қанағаттандырмайтын ерекшеліктерін жоюға кірісті, Санатылықты жойды, генерал-губернатордың (Ирландиядағы британдық өкілінің) өкілеттіктерін алып тастады және бұрынғы одақтастар мен келісімге қол жеткізуші ұлтшылдар басымдығы бар Сенатты жойды. 1937 жылы олар жаңа конституцияны қабылдады, ол президентті мемлекет басшысы етіп тағайындады, британ монархына адалдық туралы ештеңе айтпады және Солтүстік Ирландияға аумақтық талап қосты. Келесі жылы Ұлыбритания келісімшарт бойынша өзінде сақтап қалған теңіз порттарын шартсыз қайтарды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, мемлекет соғыс кезінде бейтараптығын сақтап, тәуелсіздігін көрсетті, бірақ Дублин одақтастарды белгілі бір деңгейде жасырын түрде қолдады. Соңында, 1948 жылы азамат соғысының екі жағынан да өкілдер бар коалициялық үкімет (келісімге қол жеткізуші Fine Gael және келісімге қарсы Clann na Poblachta) Британ одағынан шығып, мемлекетті Ирландия Республикасы деп жариялады. 1950 жылдары азамат соғысының себептері болған мәселелер көбінесе шешілді.

The fact that the Irish Civil War was fought between Irish Nationalist factions meant that the sporadic conflict in Northern Ireland ended. Collins and Sir James Craig signed an agreement to end it on 30 March 1922, but, despite this, Collins covertly supplied arms to the Northern IRA until a week before his death in August 1922. Because of the Irish Civil War, Northern Ireland was able to consolidate its existence and the partition of Ireland was confirmed for the foreseeable future. The continuing war also confirmed the northern Unionists' existing stance against the ethos of all shades of nationalism. This might have led to open hostilities between North and South had the Irish Civil War not broken out. Indeed, the Ulster Special Constabulary (the "B Specials") that had been established in 1920 (on the foundation of Northern Ireland) was expanded in 1922 rather than being demobilised. In the event, it was only well after their defeat in the Civil War that anti treaty Irish Republicans seriously considered whether to take armed action against British rule in Northern Ireland (the first serious suggestion to do this came in the late 1930s). The northern units of the IRA largely supported the Free State side in the Civil War because of Collins's policies, and over 500 of them joined the new Free State's National Army. The cost of the war and the budget deficit it caused was a difficulty for the new Free State and affected the Boundary Commission negotiations of 1925, which were to determine the border with Northern Ireland. The Free State agreed to waive its claim to predominantly Nationalist areas in Northern Ireland and in return its agreed share of the Imperial debt under the 1921 Treaty was not paid. In 1926, having failed to persuade the majority of the Anti Treaty IRA or the anti treaty party of Sinn Féin to accept the new status quo as a basis for an evolving Republic, a large faction led by de Valera and Aiken left to resume constitutional politics and to found the Fianna Fáil party. Whereas Fianna Fáil was to become the dominant party in Irish politics, Sinn Féin became a small, isolated political party. The IRA, then much more numerous and influential than Sinn Féin, remained associated with Fianna Fáil (though not directly) until banned by de Valera in 1935. In 1927, Fianna Fáil members took the Oath of Allegiance and entered the Dáil, effectively recognising the legitimacy of the Free State. The Free State was already moving towards independence by this point. Under the Statute of Westminster 1931, the British Parliament gave up its right to legislate for members of the British Commonwealth. When elected to power in 1932, Fianna Fáil under de Valera set about dismantling what they considered to be objectionable features of the treaty, abolishing the Oath of Allegiance, removing the power of the Office of Governor General (British representative in Ireland) and abolishing the Senate, which was dominated by former Unionists and pro treaty Nationalists. In 1937, they passed a new constitution, which made a President the head of state, did not mention any allegiance to the British monarch, and which included a territorial claim to Northern Ireland. The following year, Britain returned without conditions the seaports that it had kept under the terms of the treaty. When the Second World War broke out in 1939, the state was able to demonstrate its independence by remaining neutral throughout the war, although Dublin did to some extent tacitly support the Allies. Finally, in 1948, a coalition government, containing elements of both sides in the Civil War (pro treaty Fine Gael and anti treaty Clann na Poblachta) left the British Commonwealth and described the state as the Republic of Ireland. By the 1950s, the issues over which the Civil War had been fought were largely settled.

Мұра және естелік

Көптеген азамат соғыстары сияқты, бұл ішкі қайтысқан соғыс та Ирландия саясатына әлі де әсер ететін ащы мұра қалдырды. Республика тарихының көп бөлігінде (2011 және 2020 жылғы жалпы сайлаулардан басқа) ең ірі екі саяси партия Фианна Файл және Файн Гейл болды, олар 1922 жылғы келісімге қарсы және қолдаушы күштердің тікелей ұрпақтары еді. 1970 жылға дейін Ирландияның көптеген көрнекті саясаткерлері Азамат соғысының қатысушылары болды, бұл Ирландияның ең ірі екі партиясы арасындағы қарым-қатынасты уландырды. Азамат соғысының қатысушыларының мысалдары: республикашылдар Эмон де Валера, Фрэнк Эйкен, Тодд Эндрюс және Сеан Лемас; ал еркін мемлекетті қолдаушылар У.Т. Косгрейв, Ричард Малкахи және Кевин О’Хиггинс. Сонымен қатар, осы адамдардың көптеген ұлдары мен қыздары да саясаткер атанды, яғни азамат соғысының жекелеген ауыртпалықтары үш буынға дейін сезілді. 1930 жылдары Фианна Фейл билікті алғаш рет қолға алғаннан кейін, Ирландиялық Республикалық Армия (ИРА) мен еркін мемлекеттің «көк жейделілері» арасында Азамат соғысы қайта басталуы мүмкін болды. Ақырда, бұл дағдарыстың алдын алды, ал 1950 жылдары зорлық-зомбылық Ирландия Республикасының саясатындағы маңызды мәселе болмай қалды. Дегенмен, ИРА жаңадан бөлініп шыққан топтар түрінде (қазіргі кезде де әртүрлі формада) өмір сүруін жалғастырды. 1948 жылға дейін ИРА Оңтүстік Ирландия мемлекетінің қарулы күштеріне қатысты әскери шабуылдардан бас тартқан жоқ, осыдан кейін Ирландия Республикасы құрылды. Осыдан кейін ұйым негізінен Солтүстік Ирландиядағы британдық үстемдіктің аяқталуына жұмыстады. ИРА Әскери Кеңесі әлі де 1916 жылы жарияланған және 1921 жылғы Англо-Ирландия келісімімен жойылған Ирландия Республикасының Уақытша үкіметі екенін мәлімдейді.

Шығармалық есептер

Эдвард Куинннің сөзіне қарағанда, Шон О’Кейсидің "Юнона және соқа" пьесасы – азамат соғысын және оған себеп болған ақымақтықты сынаған трагикомедия. Ирландиялық жазушы Джеймс Стивенс бұл пьесаның тақырыбын "барлық кедейлік пен жеккөруге қарсы оркестрленген гимн" деп сипаттайды.