Кіріспе
Роберт Э. Говардтың Конан повесі "Қара жат" – американдық жазушы Роберт Э. Говардтың фантастикалық әңгімесі. Бұл оның қылыш пен сиқыр батыры Конан Киммериялық туралы шығармаларының бірі. Ол 1930 жылдары жазылған, бірақ автордың өмір кезінде жарияланбаған. Әңгіменің бастапқы Конан нұсқасы баспагер таба алмағандықтан, Говард "Қара жат" әңгімесін "Қызыл бауырластықтың қылыштары" деп аталатын Теренс Вулмеаның қаңтарлық әңгімесіне айналдырды. Кейіннен Л. Спраг де Камп әңгіменің түпнұсқа нұсқасын басқа Конан әңгімесіне өңдеп, 1953 жылдың ақпан айында "Fantasy Magazine" журналында жариялады (мұқабасында 1953 жылдың наурызы көрсетілген). Ол сол жылы кітап ретінде "Траникостың қазынасы" деген атпен жарық көрді. Алғашқы қатты мұқабалы басылымы Gnome Press баспасынан шыққан "Король Конан", ал алғашқы жұмсақ мұқабалы басылымы 1967 жылы Lancer Books баспасынан шыққан "Узурпатор Конан" болды. 1980 жылы Ace Books баспасы "The Treasure of Tranicos" деген атпен де Камптың әңгімеге және Говардқа арналған екі мақаласымен, сондай-ақ Эстебан Маротоның суреттерімен бірге қайта жариялады. Говардтың әңгіменің түпнұсқа нұсқасы алғаш рет 1987 жылы "Батырлық эхоларында" жарияланды, содан кейін "Конан хроникасы, 2-том: Аждаһаның сағаты" (Gollancz, 2001) және "Конан Киммериялық: 3-том (1935-1936)" (Del Rey Books, 2005) жинақтарында жарық көрді.
a short story
"The Black Stranger" is a fantasy short story by American writer Robert E. Howard, one of his works featuring the sword & sorcery hero Conan the Cimmerian. It was written in the 1930s, but not published in his lifetime. When the original Conan version of his story failed to find a publisher, Howard rewrote "The Black Stranger" into a piratical Terence Vulmea story entitled "Swords of the Red Brotherhood". The original version of the story was later rewritten by L. Sprague de Camp into a different Conan story and published in Fantasy Magazine in February 1953 (dated March 1953 on the spine). It was retitled "The Treasure of Tranicos" for book publication later the same year. Its first hardbound publication was in King Conan by Gnome Press, and its first paperback publication was in Conan the Usurper published by Lancer Books in 1967. It was republished together with an introduction and two non fiction pieces on the story and on Howard by de Camp with illustrations by Esteban Maroto as The Treasure of Tranicos by Ace Books in 1980. Howard's original version of the story was first published in 1987 in Echoes of Valor and more recently in the collections The Conan Chronicles Volume 2: The Hour of the Dragon (Gollancz, 2001) and Conan of Cimmeria: Volume Three (1935 1936) (Del Rey Books, 2005).
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиға Пиктік даласында Конаннан басталады, ол өзін аңдап жүрген жергілікті жауынгерлерден қашып келеді. Қуылудан қашып, Конан жақын маңдағы жартасқа көтеріледі. Кенеттен ол пиктілердің қуып жететіндей болып, кері қайтып келе жатқанын көреді. Ұзақ өтпей Конан бұл жердің пиктілер үшін тыйым салынған орын екенін түсінеді. Бұл төбеде қазыналы үңгір бар екені анықталады. Мұнда пират капитаны Транникос пен оның серіктерінің сақталған денелері де бар. Конанның қазынаны алып кетуге тырысуы сәтсіз аяқталады, себебі тұман жындысы пайда болып, оны басуға тырысады. Ол өмірін сақтап қалады, қазынаны тиіспей қалдырады. Конанның қазынаны тонауға тырысуымен бірге басты сюжет – Цингараның бұрынғы дворяны граф Валенсо Корзеттаның тарихы да өрбиді. Валенсо өз елінен қашып, екі рет алдаған жынды құтырып, батыс жағалаудағы Пиктік жерлеріне жетеді. Корзеттаның ілесінде оның немере қызы, Леди Белеса, және оның қызметшісі Тина, сондай-ақ басқа да сарбаздар мен жарандар бар. Граф, қара Зарно атты қарақшының да, оның артынан Стромбанни атты қарақшының да жағалауға келгенін естігенде таңғалады. Екі қарақшы да Валенсо осы шөл далаға Транникостың аңыздағы қазынасын іздеу үшін келгенін ойлайды. Екеуі де өшпенді жаулар, олардың араздасуы графтың бекінісіне дейін жетеді. Бір түні граф, Қара Зарно және Стромбанни кездескен кезде Конан жасырын түрде сақинаның артынан шығады, ол бекініске жасырын кірген еді. Олар Конан Транникостың қазынасын тапқанын және оны олармен бөлісуге дайын екенін біледі, егер олар оны алуға көмектессе. Олар ұрылар келісімін жасасып, Конанға қосылуға келіседі, бірақ қазына қолдарына тигеннен кейін оны өлтіретінін жақсы біледі. Конанның серіктеріне басқа жоспары бар: оларды қазынаның ішінде тұтқынға алып, жын-шайтанның қолынан қаза таптыру, ал қазынаны екі кемедегі екі топпен бірге алып кету. Бірақ Конанның жоспары сәтсіз аяқталады, теңізшілер тас жарды қоршап тұрған пиктілердің тұзағына түседі. Қарақшылар ортақ жауға қарсы күресу үшін тағы да бітімге келеді. Қарақшылар жартастан қашып шыққан соң, олар графтың бекінісіне қарай жүгіреді, ал Пиктілер оларды қуып жетеді. Оқиға Пиктілердің бекіністі жеңуімен, қазына үңгіріндегі жын Тот Амонның графқа кек алу үшін шақыруымен, сондай-ақ Стромбанни мен Қара Зарноның өлімімен аяқталады. Алайда Конан күміс пен отпен жынды өлтіреді және Белеса мен Тинаны өзімен бірге қауіпсіз жерге алып, қамал қабырғасынан қашып құтылады. Говардтың нұсқасында Конанның жаңа пираттық мансабы көрсетілген, ал Де Камптың маңызды өзгерісі – оның Кимерді Аквилония тағына отырғызатын революцияға бастауы. Аквилонияның зұлым патшасы Нумедидтің сатқындығынан кейін Конан Пиктік жерлеріне келіп тыныстайды. Потайн графтары оқшауланған жағалауға келіп, Конанды Нумедидке қарсы көтерілуге шақырады. Транникостың қазынасы Конанды қарақшыдан патшаға айналдыратын бүлікші армияны қаржыландыруға жұмсалмақ. Атаудағы "қара бейтаныс" – бұл Валенсо қызметін пайдаланған, бірақ оған сатқындық жасаған және алданып қалған Стигиядан келген кекшіл сиқыршы. Зингарадағы саяси жағдайдың тұрақсыздығы Валенсоны патшасыз немесе басқа да үкіметтік лауазымдарсыз қалдырады. Сондықтан ол елден қашуға мәжбүр, ал оның жұмысқа алған теңіз саяхатшысының өз жоспары мен Транникостың қазынасына апаратын картасы бар екенін ол білмейді. Жас Тина жағалауға келген қара нәсілді ер адамды көргенін айтқанда, Валенсо зорлықпен, тіпті ақымақтықпен әрекет етеді, оны хабарлаған елшіге қатысты қорқытады. Де Камп бұл аты аталмаған стигиандық сиқыршыны "Жүзік" Тот Амон деп анықтады.
Пикттер америкалықтар ретінде
Хибориан дәуірінде, шамамен б.з.д. 10,000 жылдары болған ойдан шығарылған өткенде өрбітіп дамыған оқиғаның Америка шекарасымен көптеген байланыстары бар, туралы Говард өзі де бірнеше әңгімелер жазған. Пикттер – шаштарына қауырсын тағып, мокасин киіп, томахок қолданатын, жасырынған американдықтардың өзі. Жаушыл пикттерге толы, қорқынышты ормандардың ортасында, қоршауымен қоршалған оқшауланған бекіністің жағдайы, шекараның көптеген тарихи және әдеби бейнелемелерінен белгілі. Сонымен қатар, Конан өзінің «ақ адам» екендігіне бірнеше рет сілтеме жасайды – бұл оны, «варварды», басқа «цивилизацияланған» кейіпкерлермен біріктіретін нәсілдік байланыс, олардың ортақ жауы: пиктің «жабайыларына» қарсы.
"Қызыл бауырластықтың семсерлері"
Жоғарыда айтылғандай, оның әңгімесінің бастапқы Конан нұсқасы баспагер таба алмаған кезде, Говард "Қара жат адам" повесін 17 ғасырдағы Американың тарихи тұрғысынан қарастырып, "Қызыл бауырластықтың қылыштары" деп қайта жазды. Бұл нұсқада оқиға орны Орталық Американың Тынық мұхиты жағалауына көшіріледі, ал Конан ирландтық қарақшы Теренс Вулмеаға айналады. Говард Конанның киммериялықтарын ирландтар мен басқа кельт халықтарының ата-бабалары деп есептеді. Шеттетілген Зингаран әйелі, Леди Белеса, Франсуаза д’Шастильон есімді француз ақсүйек әйеліне айналады, қарсылас Зингаран және Баракан пираттары тиісінше француз және ағылшын пираттарына, ал пикттер – Американың жергілікті халықтарына (олар бұрынғы нұсқада да осылай көрінетін) айналады, ал Транникостың қазынасы Монтесуманың қазынасы болады. Бастапқы нұсқадан басты айырмашылық – мистикалық элементтің азаюы және осы нұсқаның соңында Қара Вулмеаға тақ ұсынылмайды, ол қарақшы капитан қызметінде қалуға риза болады. Екі нұсқада да – түпнұсқасында да, бейімделуінде де, киммериялық/ирландтық қарақшы басты кейіпкер өте қайратты. Ол өзіне қауіп тудыра отырып, қиын жағдайдағы әйелді құтқарады, оған қоштасу сыйы ретінде асыл тастардан құралған байлық сыйлайды – Зингара/Францияда жайлы, бай өмір сүруге жететіндей мол байлық. Ол осының орнына сексуалдық қызмет талап етпейді.
Қабылдау
Джеймс Ван Хайс, әңгіменің бастапқы Говард нұсқасын қарап, "жазу өте жақсы, ол сізді қосалқы кейіпкерлердің жағдайларына таңғаларлықтай оңай әкеледі" деп мәлімдеді және ""Қара бітпес жат адам" Говардтың Конан эпостарының ең жақсыларының күшті эпикалық кеңістігіне жетеді" деп қосты.
Бейімделу
Рой Томас және Джон Бускема де Камптың әңгімесін "Сэвидж Сверд оф Конан" #47-48 санында бейімдеді.