Қылыш пен сиқыр: Батырлық фантастика жанры

Кіріспе

Фантастика жанры.
Қилыш пен сиқыр (S&S) немесе батырлық қиял – қызықты және қаһарлы оқиғаларға қатысатын, қылыш қолданатын батырлар бейнеленетін қиялдың кіші жанры. Романтика, сиқыр және табиғаттан тыс күштер де жиі кездеседі. Жоғары қиял туындыларынан өзгеше, бұл әңгімелердегі оқиғалар, драмалық болғанымен, әлемді қауіпке тігу мәселелеріне емес, жеке дау-жанжалдарға назар аударады. Батырлық қиял әдетте қилыш пен сиқырмен қатар жүреді. Жанр 1930-жылдардың басында Роберт Э. Говардтың туындыларынан пайда болды. "Қилыш пен сиқыр" терминін Фриц Лейбер 1961 жылғы мамыр айындағы "Амра" қиял фанзинасының санында Говард пен оның туындыларынан әсер алған әңгімелерді сипаттау үшін қолданды. "Қилыш пен сиқыр" терминімен қатар "батырлық қиял" термині де қолданылады, бірақ ол көбірек еркін анықталған жанр. Қилыш пен сиқыр туралы әңгімелер "жақсылыққа қарсы жамандыққа" деген жалпы тақырыптардан бас тартып, көбінесе моральдық тұрғыдан күңгірт кейіпкерлерді бір-біріне қарсы қоятын, байлыққа немесе зорлыққа қарсы тұру үшін күресетін жағдайлық қақтығыстарға баса назар аударады. Қилыш пен сиқыр нақты әлеуметтік және қоғамдық иерархияға негізделген, сонымен қатар одан да қатал, қараңғы және зорлық-зомбылыққа толы, ғарыштық, көбінесе Лавкрафттық жаратылыстар элементтерін қамтиды, бұл жаратылыстар негізгі қиялдың маңызды бөлігі емес. Басты кейіпкер көбінесе антигеройлік қасиеттері бар варвар болып табылады.

Этимология

Американдық автор Фриц Лейбер 1961 жылы британдық автор Майкл Муркоктың "Amra" фан-журналында Роберт Э. Говард сияқты жазған қиял-ғажайып оқиғаларға атау беруді талап еткен хатына жауап ретінде "қылыш пен сиқыр" терминін енгізді. Муркок бастапқыда "эпикалық фантастика" терминін ұсынған. Лейбер 1961 жылдың 6 сәуірінде "Ancalagon" журналында "бұл сала үшін жақсы танымал ұран ретінде қылыш пен сиқырды" ұсынды. Ол 1961 жылдың шілдесінде "Amra" журналында бұл туралы былай деп түсіндірді:

"Батырлық фантастика" термині "қылыш пен сиқырдың" көзге жалықтыратын түсініктерiнен қашу үшін қолданылды. Алайда, ол жоғары фантастиканы қоса алғанда, фантастиканың кең ауқымын сипаттау үшін де пайдаланылды.

Стиль және тақырыптар

Қиындықтар мен сиқыр туралы әңгімелер сиқырдың бар болатын ойдан туған әлемде орын алады. Оқиғаның орны мифтік өткендегі немесе алыс болашақтағы Жер, қиял жемісінен туған басқа әлем немесе шетел планетасы болуы мүмкін. Кейде қиындықтар мен сиқыр туралы әңгімелер қорқыныш жанрының немесе ғылыми фантастиканың ықпалында болады. Дегенмен, қиындықтар мен сиқыр, нақты ғылыми фантастикадан айырмашылығы, керемет оқиғаларға ғылыми түсіндірме беруге тырыспайды. Қиындықтар мен сиқыр туралы әңгімелердің басты кейіпкері әдетте табиғаттан тыс зұлымдыққа қарсы күресетін күшті жауынгер болады. Басты кейіпкер көбінесе батырлықпен әрекет етеді, бірақ өмір сақтау үшін жаумен одақтасуы немесе одақтасын құрбан етуі мүмкін. Батырдың негізгі қаруы – айлакерлік және дене күші. Ал сиқырды көбінесе әңгімедегі жаулар, яғни сиқыршылар, әйел сиқыршылар немесе табиғаттан тыс құбылыстар қолданады. Көптеген қиындықтар мен сиқыр туралы әңгімелер ұзаққа созылған оқиғаларға айналды. Олардың төменгі тәуекелдері және әлемге қауіп төндіретін қауіптерден аз болуы, жоғары фантастиканың қауіптерін қайталаудан гөрі орындырақ етеді. Батырлардың табиғаты да солай; қиындықтар мен сиқырдың басты кейіпкерлері, саяхатшылар болғандықтан, оқиғадан кейін бейбітшілік табуды жалықтырады. Қиындықтар мен сиқыр жоғары фантастикаға ұқсас, бірақ қараңғырақ және қиын. Суреттегі күрес ауқымы кішірек, ал басты кейіпкер көбінесе байлық немесе махаббат сияқты жеке пайда табуға ұмтылады. Фантазияға тән жақсылық пен жамандықтың қарама-қарсылығы қиындықтар мен сиқыр әдебиетінде де бар, бірақ ол абсолютті емес және оқиғалар көбінесе моральдық тұрғыдан күңгірт аймақта өтеді. Бұл ерекшеліктер жанрдың жаңа туындыларында ерекше атап көрсетіледі. Оқиғалар қарқынды және әрекетке толы, көптеген зорлық-зомбылыққа толы жекпе-жектермен. Қиындықтар мен сиқыр – жеңіл және көңіл көтеруге арналған жанр, оның басты мақсаты – оқырманды ойынға батыру. Бұл жанрдағы туындыларда терең мән немесе әлеуметтік мәлімдемелер көбінесе кездеспейді. Оған тарихи фантастика да ықпал еткен. Мысалы, сэр Уолтер Скотттың шығармаларына шотланд халық мүсіндігі мен балладалар әсер еткен. Бірақ Скотттың әңгімелерінде фантастикалық элементтер аздау; көбінесе мұндай көріністер түсіндіріледі. Оның ерекше қоғамдағы оқиғалар тақырыбы Х. Райдер Хаггард пен Эдгар Райс Берроуздың шет елдердегі оқиғаларына әсер етті. Хаггардтың туындыларында көптеген фантастикалық элементтер бар. Қиындықтар мен сиқырдың тікелей алға басушылары – Александр Дюманың "Үш мылтықшы" (1844) және т.б., Рафаэль Сабатинидің "Скарамуш" (1921) және т.б. және олардың Талбот Мунди, Гарольд Лэмб және Х. Бедфорд Джонс сияқты журнал имитаторлары, олардың барлығы Говардқа әсер етті. Дегенмен, бұл тарихи "свошбаклерлер" жанрды анықтайтын табиғаттан тыс элементтен мүлдем құрылған жоқ (Дюманың көркем әдебиетінде көптеген фантастикалық троптар болғанмен). Тағы бір ықпалы – Лорд Дунсанидің "Қалмақты жеңе алмайсың, Сакнотты сақта" (1910) және А. Меритттің "Иштар кемесі" (1924) сияқты ерте фантастикалық көркем әдебиеттер. Осы авторлардың барлығы сюжеттер, кейіпкерлер және пайдаланылған ландшафттар арқылы қиындықтар мен сиқырға әсер етті. Американдық автор Гертруд Холлдың 1895 жылғы "Сүйкелі бақша" романы осы жанрдың алға басушысы сияқты көрінеді, онда құрдымға батқан патшалық, адамдарды жануарларға айналдыратын сүйкімді әйел және күнге шығуға асыққан, денелі шет елдік туралы әңгіме бар. Сонымен қатар, Говард және Кларк Эштон Смит сияқты көптеген ерте қиындықтар мен сиқыр жазушыларына Араб түндері туралы Таяу Шығыс ертегілері әсер еткен, олардың сиқырлы монстрлар мен зұлым сиқыршылар туралы әңгімелері жанрдың дамуына ықпал еткен. Қиындықтар мен сиқырда жиі суреттелетін түтінді таверналар мен иісті артқы көшелер пикареск жанрынан алынған; мысалы, Рейчел Бингем Фриц Лейбердің Ланкмар қаласы Мигель де Сервантестің "Ринконет и Кортадилло" ертегісінде суреттелген 16-ғасырдағы Севильяға едәуір ұқсас екенін атап өтті. Қиындықтар мен сиқыр шын мәнінде тек "көктегі фантастика" журналдарынан пайда болды, онда ол "ерекше фантастикадан" шықты. Говардтың Конан әңгімелерін және К. Л. Мурдың "Жирел" жорамалдарын, сондай-ақ Х. П. Лавкрафт пен Смит сияқты негізгі ықпалдарды жариялаған "Weird Tales" журналы ерекше маңызды болды.

Sword and sorcery stories take place in a fictional world where magic exists. The setting can be an Earth in the mythical past or distant future, an imaginary other world or an alien planet. Sometimes sword and sorcery stories are influenced by horror or science fiction. Sword and sorcery, however, does not seek to give a scientific explanation for miraculous events, unlike actual science fiction. The main character in sword and sorcery stories is usually a powerful warrior who fights against supernatural evil. Although the main character mostly behaves heroically, he may ally with an enemy or sacrifice an ally in order to survive. A hero's main weapons are cunning and physical strength. Magic, on the other hand, is usually only used by the villains of the story, who are usually wizards, witches, or supernatural monsters. Many sword and sorcery tales have turned into lengthy series of adventures. Their lower stakes and less than world threatening dangers make this more plausible than a repetition of the perils of high fantasy. So too does the nature of the heroes; most sword and sorcery protagonists, travellers by nature, find peace after adventure deathly dull. Sword and sorcery resembles high fantasy, but is darker and more jagged. The scale of the struggles depicted is smaller, and the main character usually pursues personal gain, such as wealth or love. The opposition between good and evil characteristic of fantasy also exists in sword and sorcery literature, but it is less absolute and the events often take place in a morally gray area. These features are especially emphasized in newer works of the genre. The stories are fast paced and action oriented, with lots of violent fight scenes. Sword and sorcery is by nature a light and escapist genre whose main purpose is to entertain the reader. There is usually no deep message or social statements in the works of this genre. It also has been influenced by historical fiction. For instance, the work of Sir Walter Scott was influenced by Scottish folklore and ballads. But few of Scott's stories contain fantastic elements; in most, the appearance of such is explained away. Its themes of adventure in a strange society influenced the adventures set in foreign lands by H. Rider Haggard and Edgar Rice Burroughs. Haggard's works included many fantastic elements. Sword and sorcery's immediate progenitors are the swashbuckling tales of Alexandre Dumas, père (The Three Musketeers (1844), etc. ), Rafael Sabatini (Scaramouche (1921), etc.) and their pulp magazine imitators, such as Talbot Mundy, Harold Lamb, and H. Bedford Jones, who all influenced Howard. However, these historical "swashbucklers" lack the supernatural element (even though Dumas' fiction contained many fantasy tropes) which defines the genre. Another influence was early fantasy fiction such as Lord Dunsany's "The Fortress Unvanquishable, Save for Sacnoth" (1910) and A. Merritt's The Ship of Ishtar (1924). All these authors influenced sword and sorcery for the plots, characters, and landscapes used. The American author Gertrude Hall's 1895 novelette "Garden Deadly" appears to anticipate the genre with the tale of a blighted kingdom, a seductive enchantress who turns men into animals, and a brash, brawny outsider who sets out to save the day. Also, many early sword and sorcery writers, such as Howard and Clark Ashton Smith, were influenced by the Middle Eastern tales of the Arabian Nights, whose stories of magical monsters and evil sorcerers were an influence on the genre to be. Sword and sorcery's frequent depictions of smoky taverns and fetid back alleys draw upon the picaresque genre; for example, Rachel Bingham notes that Fritz Leiber's city of Lankhmar bears considerable similarity to 16th century Seville as depicted in Miguel de Cervantes' tale "Rinconete y Cortadillo". Sword and sorcery proper only truly began in the pulp fantasy magazines, where it emerged from "weird fiction". The magazine Weird Tales, which published Howard's Conan stories and C. L. Moore's Jirel of Joiry tales, as well as key influences like H. P. Lovecraft and Smith, was especially important.

Танымалдылығының өсуі

1960 жылдан 1980 жылға дейін Картердің жетекшілігімен таңдалған жазушылар тобы қылыш пен сиқыр жанрын насихаттау және дамыту үшін Американың «Қылышкерлер мен сиқыршылар гильдиясын» (SAGA) құрды. 1973 жылдан 1981 жылға дейін SAGA мүшелерінің қысқа әңгімелерінен құралған бес антология жарық көрді. Картер редакциялаған осы жинақтар «Жылтыраған қылыштар!» деген атаумен белгілі болды. Осы және басқа антологиялар, мысалы, Ballantine Adult Fantasy сериясы, оның өзінің көркем шығармалары мен сындық еңбектерінің арқасында Картер жанрлық фантастиканы, әсіресе қылыш пен сиқырды кеңінен танымал етуші маңызды тұлға саналады. Осындай авторлардың күш-жігеріне қарамастан, кейбір сыншылар қылыш пен сиқыр терминін сыңарлау мағынасында немесе теріс бағалау үшін қолданады. 1980 жылдары 1982 жылы шыққан «Конан варвар» фильмінің сәттілігіне байланысты, көптеген фантастикалық фильмдер, олардың кейбіреулері төмен бюджетпен түсірілген, «қылыш пен сиқыр» деп аталатын қосалқы жанрда пайда болды. Осы фильмдердің мысалдары: «Жануарлардың мырзасы» (1982), «Қылыш және сиқыршы» (1982), Лу Ферриньо ойнаған екі итальяндық Геркулес фильмі, «Крулл» (1983), Конанның жалғасы «Жоюшы Конан» (1984) және Арнольд Шварценеггердің де қатысқан «Қызыл Соня» фильмі. «Шаян қырушы» (1980) және «Титандардың қақтығысы» (1981) фильмдерін де еске алуға болады, олар осы фильмдерге деген халықтың қызығуын оятып, Конаннан шабыттанған ойыншықтардың (және одан кейінгі мультсериалдың) тікелей бейімделуі – «Ғалам шеберлері» (1987) қосалқы жанрдың 1980 жылдардағы өрісін аяқтады. 1980 жылдардың басында және ортасында кино және әдебиеттегі өрлеуден кейін қылыш пен сиқыр тағы да еңбекке түсіп, эпикалық фантастика фантазия жанрында оның орнын басты. Дегенмен, 20 ғасырдың соңында қылыш пен сиқыр жанры қайта жанданды. Кейде «жаңа» немесе «әдеби» қылыш пен сиқыр деп аталатын бұл бағыт әдеби стильге баса назар аударады және жанрдың дәстүрлі шегін кеңейту үшін эпикалық фантастика мен басқа жанрлардан шабыт алады. Мұндай әңгімелерде жоғары фантастикаға тән ұлттық немесе әлемдік мәселелердің кең ауқымды күресі бейнеленуі мүмкін, бірақ олар S&S жанрындағы кейіпкерлердің көзқарасынан айтылады және соңғысына тән оқиғалық рухта болады. Осы бағытпен байланысты жазушыларға Стивен Эриксон, Джо Аберкромби және Скотт Линч жатады, ал «Black Gate» және «Жылтыраған қылыштар» (Лин Картер антологияларымен шатастырмау керек) сияқты журналдар мен «Кеудесіз аспан астында» электрондық журналы осы стильдегі қысқа әңгімелерді жариялайды. Әдеби сыншы Хигаси Масаоның сөзіне сәйкес, жапондық «Гин Сага» және «Сиқырлы пышақ Орфен» шығармалары бастапқыда авторлары еуропалық қылыш пен сиқыр қосалқы жанрына жататын роман ретінде жоспарланған, бірақ жанрдағы дәстүрлі романнан ерекшеленетін бірнеше маңызды элементтерге ие болған. 1990 жылдары қылыш пен сиқыр Ұлыбританияда және әлемнің басқа бөліктерінде танымал болды.

From the 1960s until the 1980s, under the guiding force of Carter, a select group of writers formed the Swordsmen and Sorcerers' Guild of America (SAGA) to promote and enlarge the sword and sorcery genre. From 1973 to 1981, five anthologies featuring short works by SAGA members were published. Edited by Carter, these were collectively known as Flashing Swords!. Because of these and other anthologies, such as the Ballantine Adult Fantasy series, his own fiction, and his criticism, Carter is considered one of the most important popularizers of genre fantasy in general, and S&S in particular. Despite such authors' efforts, some critics use sword and sorcery as a dismissive or pejorative term. During the 1980s, influenced by the success of the 1982 feature film Conan the Barbarian, many fantasy films, some cheaply made, were released in a subgenre that would be called "sword & sorcery". Examples of these films would include The Beastmaster (film) (1982), The Sword and the Sorcerer (1982), two Italian Hercules films starring Lou Ferrigno, Krull (film) (1983), a Conan sequel, Conan the Destroyer (1984) and Red Sonja, which, like the Conan films, also starred Arnold Schwarzenegger. One could potentially include the earlier releases of Hawk the Slayer (1980) and Clash of the Titans (1981 film) which whetted the public’s appetites for such films and the live action adaptation of the Conan inspired toy range (and subsequent cartoon series) Masters of the Universe (film), which essentially ended the subgenre’s 80s run. After the cinema and literary boom of the early to mid 1980s, sword and sorcery once again dropped out of favor, with epic fantasy largely taking its place in the fantasy genre. There was, though, another resurgence in sword and sorcery at the end of the 20th century. Sometimes called the "new" or "literary" sword and sorcery, this development places emphasis on literary technique, and draws from epic fantasy and other genres to broaden the genre's typical scope. Stories may feature the wide ranging struggles of national or world spanning concerns common to high fantasy, but told from the point of view of characters more common to S&S, and with the sense of adventure common to the latter. Writers associated with this include Steven Erikson, Joe Abercrombie, and Scott Lynch, magazines such as Black Gate and the ezines Flashing Swords (not to be confused with the Lin Carter anthologies), and Beneath Ceaseless Skies publish short fiction in the style. According to the literary critic Higashi Masao regarding Japanese works Guin Saga and Sorcerous Stabber Orphen, they were initially planned by their authors as novels that could be classified as belonging to the European sword and sorcery subgenre but had various major elements that distanced themselves from the typical novels in the genre. In the 1990s, sword and sorcery boomed in popularity in Britain and other parts of the world.

Әйел шығармашылар мен кейіпкерлер

К. Л. Мурдың, Ли Брэкеттің, Андре Нортонның және басқа да әйел авторлардың маңыздылығына қарамастан, семсер мен сиқыр әдебиеті еркектерге бейімділігімен сипатталған. Әйел кейіпкерлер көбінесе құтқарылуға немесе қорғалуға мұқтаж болған немесе ер адам батырының ерліктері үшін награда ретінде бейнеленген. Өздерінің оқиғалары бар әйелдер көбінесе зорлау қаупіне тойтарыс беру үшін немесе оған кек қайтару үшін күрескен. Марион Циммер Брэдлидің "Қилыштар мен сиқыршылар" антологиялық сериясы (1984 жылдан бастап) бұл тенденцияға қарсы тұрып, әйел жазушылар мен басты кейіпкерлерді қолдауға тырысты. Бұл әңгімелерде шеберлікпен семсер қолдайтын және түрлі мақсаттармен жұмыс істейтін күшті сиқыршы әйелдер бейнеленген. Джессика Аманда Салмонсон да өз шығармалары арқылы және World Fantasy Award жүлдесіне ие болған "Amazons" (1979) және "Amazons II" (1982) антологияларын редакциялау арқылы семсер мен сиқыр әдебиетіндегі әйел кейіпкерлерінің рөлін кеңейтуге ұмтылды; екі антология да Еуропадан тыс аймақтардан алынған нақты және халықтық әйел жауынгерлерге негізделген. Ертедегі семсер мен сиқыр әдебиетінің авторы Роберт Э. Говард жеке және кәсіби өмірінде феминистік көзқарастарды ұстанды. Ол достары мен әріптестеріне әйелдердің жетістіктері мен қабілеттерін қорғап хаттар жазды. Говардтың туындыларындағы күшті әйел кейіпкерлерге Dark Agnes de Chastillon ("Семсер әйелі", 1932–34 ж.ж.), ерте заманғы қарақшы Хелен Таврэл ("Пираттардың апат аралы", 1928), сондай-ақ екі қарақшы және Конан варвардың серіктес кейіпкерлері Белит ("Қара жағалаудың ханымы", 1934) және Қызыл бауырластықтың Валериясы ("Қызыл тырнақтар", 1936) жатады. Говардтың фантастикалық емес тарихи әңгімесі "Көбелектің көлеңкесінде" серіктес рөлде таныстырылған Рогатиноның Қызыл Сонясы кейіннен Рой Томас жазып, Барри Виндзор Смит суреттеген "Конан варвар" комикстер сериясында пайда болған Қызыл Соня атты фантастикалық кейіпкерге шабыт берді. Қызыл Соня жеке комикс сериясына ие болды, содан кейін Дэвид Смит пен Ричард Л. Тирнидің романдары сериясы, сондай-ақ Ричард Флейшердің 1985 жылғы фильм адаптациясы жарық көрді.

Despite the importance of C. L. Moore, Leigh Brackett, Andre Norton, and other female authors, as well as Moore's early heroine, sword and sorcery has been characterized as having a masculine bias. Female characters were generally distressed damsels to be rescued or protected, or otherwise served as a reward for a male hero's adventures. Women who had adventures of their own often did so to counter the threat of rape or to gain revenge for same. Marion Zimmer Bradley's Sword and Sorceress anthology series (1984 onwards) tried the reverse, encouraging female writers and protagonists. The stories feature skillful swordswomen and powerful sorceresses working from a variety of motives. Jessica Amanda Salmonson similarly sought to broaden the range of roles for female characters in sword and sorcery through her own stories and through editing the World Fantasy Award winning Amazons (1979) and Amazons II (1982) anthologies; both drew on real and folkloric female warriors, often from areas outside of Europe. Early sword and sorcery writer Robert E. Howard had espoused feminist views in his personal and professional life. He wrote to his friends and associates defending the achievements and capabilities of women. Strong female characters in Howard's works of fiction include Dark Agnes de Chastillon (first appearing in "Sword Woman", circa 1932–34), the early modern pirate Helen Tavrel ("The Isle of Pirates' Doom", 1928), as well as two pirates and Conan the Barbarian supporting characters, Bêlit ("Queen of the Black Coast", 1934), and Valeria of the Red Brotherhood ("Red Nails", 1936). Introduced as the co star in a non fantasy historical story by Howard entitled "The Shadow of the Vulture", Red Sonya of Rogatino later inspired a fantasy heroine named Red Sonja, who first appeared in the comic book series Conan the Barbarian written by Roy Thomas and illustrated by Barry Windsor Smith. Red Sonja got her own comic book title and eventually a series of novels by David C. Smith and Richard L. Tierney, as well as Richard Fleischer's film adaptation in 1985.