Кіріспе

1790–1932 жылдар аралығында Эфиопияның оңтүстік-батысындағы Оромо патшалығы

Джимма патшалығы – Эфиопияның Гибе аймағында 18 ғасырда пайда болған Оромо мұсылман патшалығы. Оның батыс шекарасы Лимму Эннареямен, ал шығыс шекарасы Янджероның Сидамо патшалығымен шектесетін. Оңтүстікке қарай Годжеб өзені арқылы Каффа патшалығынан бөлініп жатқан. Джимма Гибе патшалықтарының арасында ең күшті әскери держава саналды.

Құру

Аңыз бойынша, бірнеше Оромо тобын (бестен онға дейін) Махоре есімді үлкен сиқыршы әйел және патшайым Джиммаға бастап келді. Ол бокуді (көбінесе абба бокумен, яғни Оромо Гадаа жүйесінің басшысымен байланысты) алып жүрді, оны жерге қойғанда жер дірілдеп, адамдар қорқып қалады. Ол осы боку арқылы сол аймақта тұратын Каффа халқын Годжеб өзенінен шығарып жіберді. Бұл Оромо басқыншыларының алғашқы тұрғындарды аймақтан қуғанын көрсетеді. Алайда Герберт С. Льюис Оромо қоғамының ашық екенін, олардың этникалық айырмашылықтары әртүрлі рулық топтардың тарихында ғана көрінетінін айтады. Соңында Оромо Махоре билігіне көнбегендіктен, қулықпен оның бойын бұзып, күшін жойды. Содан кейін әртүрлі топтар өздерінің жолдарымен жүріп, Холледе кеңес өткізетін конфедерация құрды, онда abba boku басшылығымен заңдар қабылданды. Осы кезде Джимма көбінесе Джимма Кака деп аталды. Бастапқыда Саққаның Бади руы басымдық құрды (содан Джимма Бади деген есім пайда болды), бірақ 18 ғасырдың соңында басқа топ, Мананың Дигго руы, өзінің билігін кеңейте бастады. Олар Жирен маңында тұратын Лало руын басып алып, Хирматадағы (кейін Джимма деп аталған) сауда орталығына қол жеткізді. Мұхаммед Хассеннің пікірінше, Бади руы Лимму Эннареяның патшасы Абба Багидоның шабуылдары мен ішкі кикіреулердің салдарынан басымдығын жоғалтты. Абба Джифар I билікке келген кезде Джимма патшалығы бірікті, содан кейін Джимма көбінесе Джимма Абба Джифар деп аталды. Патша Абба Джифар ислам дінін қабылдап, бүкіл патшалығын осы дінге айналдыру процесін бастады. Герберт С. Льюис Абба Джифарды нақты тарихи дәлелдердің болмауына қарамастан, "көптеген әкімшілік және саяси жаңалықтарды" енгізген деп санайды. Ауызша дәстүрге сәйкес, Абба Джифар жаулап алынған жерлерге, сондай-ақ бос жатқан жерлерге құқық алды, оларды өзі үшін сақтап, отбасына, ізбасарларына және жақындарына сыйлық ретінде берді. Ол Джимманың әртүрлі жерлерінде кем дегенде бес сарай салды. Тарихшы Мордехай Абир 1839-1841 жылдары Абба Джифар Лимму Эннареяның патшасы Абба Багидомен Бади-Фолла ауданы үшін соғысқандығын айтады. Бұл аймақ Каффа патшалығы мен Годжам және Шева провинциялары арасындағы керуен жолын бақылау үшін маңызды болды. Екі патша 1841 жылы бейбітшілікке келісіп, келісімді Абба Джифардың қызы Абба Багидоның ұлы Абба Дуламен үйлену арқылы бекітті. Бірақ Джимма патшасы ақырында Бади Фолланы (1847) басып алып, осы маңызды керуен жолына ие болды. Патша Абба Гомол тұсында ежелгі Гаро патшалығы жаулап алынып, Джиммаға қосылды. Гомол патша өзінің патшалығынан бай адамдарды бұрынғы мемлекетке қоныстандырды, сондай-ақ Гародан маңызды адамдарды Жиренге әкеліп, екі мемлекетті біріктірді. Оның ұлы Абба Джифар II таққа отырғаннан кейін, Шеваның негустарының билігі ғасырлар бойы алғаш рет Гиб аймағына жетті. Льюис айтқандай, "Боррелли, Франзой және басқа саяхатшылар оған патшалығын ұзақ сақтауға үміт бермеді". Алайда, анасы Гумитидің дана кеңесін тыңдап, ол Менелик II-ге мойынсұнып, алым-салық төлеуге келісті және көрші патшаларға да солай етуге кеңес берді. Хадия мемлекеті бастапқыда абиссиниялықтарға берілсе де, қарсылық тез өсті және олардың жаңа басшысы Хасан Энджамо басшылығымен қарсылық қозғалысы құрылды. Джимма патшалығының көптеген ақсүйектері, соның ішінде патшаның ағасы Абба Джифар Хадиядағы отаршылдарға қосылды. Оның орнына патша Абба Джифар шейван патшасына көрші елдерін жаулап алуға көмектесті: 1889 жылы Кулоны, 1894 жылы Валамоны және 1897 жылы Каффаны. 1928 жылы Джиммадан алынған салық 87 000 МТТ және армия үшін қосымша 15 000 МТТ құрады. Абба Джифар II қайтыс болғаннан кейін император Хайле Селассие мүмкіндікті пайдаланып, Джимманы өзіне қосып алды. Харольд Маркустың айтуынша, патшалықтың "өздігіне әлем экономикасының құлдырауы, оның билеушісінің денсаулығының нашарлауы, Аддис-Абебадан баяулап өтетін жол, әуе күшінің пайда болуы және заманауи, орталықтандырылған биліктің қажеттіліктері кедергі келтірді". 1932 жылы 5 мамырда ресми газет Берханена Селам патшалықтың қарт және ауру патшасы Абба Джифардың әлсіздігінен және оның немересі мен мұрагерінің орталық үкіметке бағынбауынан қауіпте екенін жазды, сондай-ақ патшалықтың кірістерін әскер құруға жұмсап жатқанын атап өтті. Жеті күннен кейін, 12 мамырда 400 әскер мен әкімшілер тобы Джиммаға келді және патшалықты жойды. Басқа Гиб патшалықтары сияқты, Джимма патшасы Абба Джифар да көптеген құлдарға ие болды. Олар патша сарайында қызмет етіп, патшаның әйелдеріне көмектесіп, сою орындарын және тамақ дайындауды қадағалады. Сондай-ақ құлдар түрмешілер, сауда төрешілері және патшаның жерлерінің басқарушылары ретінде жұмыс істеді. Кейде олар провинцияның губернаторлары болып та тағайындалған, бірақ бұл лауазым көбінесе бай нагадраларға (сауда және нарықтардың басшыларына) берілген.