Кіріспе

Эфиопияның семит тілі – амхар тілі (/æ//m/'/h//ær//ɪ//k/ amHARRik немесе /ɑː//m/'/h//ɑr//ɪ//k/ ahmHARik; ) – афроазия тілдерінің семит тармағындағы эфиопиялық семит тілінің кіші тобы. Оны амхара халқы ана тілі ретінде қолданады, сонымен қатар Эфиопияның ірі қалалары мен кенттерінде тұратын басқа да халықтар үшін лингва франка қызметін атқарады. Бұл тіл Эфиопия Федералдық үкіметінің ресми жұмыс тілі болып табылады, сондай-ақ Эфиопияның бірнеше федералдық аймақтарында ресми немесе жұмыс тілі ретінде қолданылады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, 33 700 000-нан астам адам ана тілі ретінде, ал 2019 жылы 25 100 000-нан астам адам екінші тіл ретінде сөйлейді, жалпы саны 58 800 000-нан асады. Амхар тілі – Эфиопиядағы ең ірі және кең таралған тіл, сонымен қатар оромо тілінен кейін Эфиопиядағы екінші ең көп таралған ана тілі. Амхар тілі әлемдегі екінші ең көп таралған семит тілі (араб тілінен кейін). Амхар тілі солдан оңға қарай Гәъыз әрпінен дамыған жүйемен жазылады. Дауыссыз-дауысты тіркестер бірлік ретінде жазылатын сегменттік жазу жүйесі абугида (አቡጊዳ) деп аталады. Әрптер fidäl (ፊደል) деп аталады, бұл «жазу», «әліппе», «хат» немесе «символ» дегенді білдіреді. Амхар тілін латын әрпіне транслитерациялау бойынша жалпыға қабылданған стандарт жоқ. Төмендегі бөлімдердегі амхар тілінің мысалдары эфиопиялық семит тілдері саласындағы лингвистер арасында кең таралған жүйені қолданады.

Өмірбаян

Амхар тілі 12-ші ғасырдың соңынан бері Эфиопияның ресми жұмыс тілі, соттардың тілі, сауда және күнделікті қарым-қатынас тілі, сондай-ақ әскери тіл болып табылады. Амхара ақсүйектері Загве князі Лалибеланы ағаларымен билік үшін күресінде қолдады, бұл оны Амхара Лессана Негусын жасауға және Амхара ақсүйектерін өз мемлекетінің жоғарғы лауазымдарына тағайындауға итермеледі. "Патшаның тілі" ("Lisane Negus", "Ye Negus QwanQwa") деген атау және оның патша сарайында қолданылуы Амхара императоры Екуно Амлакқа байланысты. Амхар тілі Эфиопияның ресми тілдерінің бірі, Оромо, Сомали, Афар және Тигриния сияқты өңірлерде де қолданылады. Амхар тілі – оңтүстік-батыс семит тобының афроазиялық тілі және эфиоп тілі Геʽез тілімен туыс, ол Эфиопия Православ шіркеуінің діни тілі болып табылады. Амхар тілі Геʽез тілі үшін қолданылатын әліпбидің сәл өзгертілген түрінде жазылады. Әрқайсысы буынның қай дауыстысын айтуға байланысты жеті түрлі формасы бар 34 негізгі әріп бар. Сондай-ақ, "w" дыбыстарын қамтитын күрделі дыбыстарды құрайтын 49 "wa" әріпі бар. Барлығы әліпбиде шамамен 280 әріп бар. 2020 жылға дейін амхар тілі Эфиопияның жалғыз ресми тілі болды. 2007 жылғы халық санауы бойынша, Эфиопияда амхар тілінде 21,6 миллион адам сөйлейді. Жақындағы деректерде 2018 жылы бірінші тілде сөйлейтіндердің саны шамамен 32 миллионға жетеді, ал Эфиопияда тағы 25 миллион адам екінші тіл ретінде қолданады. Сонымен қатар, амхар тілі растафари дінінде қасиетті тіл саналады және оның жақтастары арасында бүкіл әлемде кеңінен қолданылады.

Тілдік даму теориясы

Ертедегі афроазиялық тайпалар протосемит, протокушит және протоомотик тілдерінде сөйлеген б.з.д. төртінші немесе бесінші мыңжылдықта бөлініп кеткен. Ұзақ өтпей, протокушит және протоомотик тайпалары Эфиопияның жоталы аймақтарына қоныстанса, протосемит тілінде сөйлейтіндер Синай түбегі арқылы Кіші Азияға өтіп кеткен. Кейін Оңтүстік Арабиядан келген халықтардың қайта оралуы Эфиопияға семит тілдерін әкелген болуы мүмкін. Тіл біліміндегі талдаулар Эфиопияда семит тілдерінің б.з.д. 2000 жылға дейін болғанын көрсетеді. Левиннің сөзіне қарағанда, сол мыңжылдықтың соңында Үлкен Эфиопияның негізгі халқы семит, кушит және омот тармақтарына жататын афроазиялық тілдерде сөйлейтін қара терілі шаруа-малшылар болған. Мессей Кебеде және Дэниел Э. Алему сияқты басқа ғалымдар, егер осы көші-қон болған болса, оның Қызыл теңіз арқылы өзара алмасумен байланысты болғанын, ал этио-семит тілінде сөйлейтін этностарды жат жұрттан келген басып алушылар деп сипаттамау керек екенін айтады. Амхар тілі – Гураге, Аргобба, Харари және тағы да басқалармен бірге Оңтүстік Эфиопияның семит тілдерінің бірі. Сол кездегі әлеуметтік жіктелудің нәтижесінде кушит Агау тайпасы Оңтүстік Эфиопияның семит тілін қабылдап, ақырында семит халқының құрамына сіңіп кеткен. Осылайша амхар тілі кушит субстратымен және семит суперстратымен дамыған. Оңтүстік Эфио-семит тілінде сөйлейтін ең солтүстік өкілдері, яғни прото-амхара тайпасы, тіл біліміндегі талдаулар мен ауызша дәстүрлерге сәйкес, Солтүстік Эфио-семит көршілерімен үнемі байланыста болған. VII ғасырда Аксум патшалығының салмақ орталығының оңтүстікке қарай жылжуы және сонан кейін прото-амхараның интеграциясы мен христиандануы амхар тілінде Геэз лексикасының кең таралғанына себеп болған. Біздің заманымыздың IX ғасырынан кейін амхар тілі өзінің ең жақын туысы Аргоббадан бөлініп кеткен, бұл Аргобба тайпасының ислам дінін қабылдауымен байланысты діни айырмашылықтарға байланысты болуы мүмкін. 1983 жылы Лайонел Бендер амхар тілінің біздің заманымыздың IV ғасырында семит, кушит және омот тілдерінде сөйлейтін аксумит әскерлері арасындағы қарым-қатынасты жеңілдету үшін пиджин ретінде жасалғанын болжаған, бірақ бұл гипотеза кең қолдау таппаған. Ежелгі амхар тілінде семит тілдеріне тән VSO сөз тіркесінің және гутураль дыбыстардың сақталуы, басқа этио-семит тілдерімен (әсіресе оңтүстік тармақтағыларымен) ортақ кушит әсерлері және әртүрлі уақытта амхар тіліне әсер еткен географиялық жағынан ерекшеленетін кушит тілдерінің саны (мысалы, XVI ғасырда басталған оромо тілінің ықпалы) амхар тілінің протоэтио-семит тілінен кушит әсерлерімен қатар эволюциялағанын көрсетеді (Гураге, Тигринья сияқты).

Жұптық

Басқа эфиопиялық семит тілдеріндегідей, амхар тілінде де дауыссыздың екі еселенуі мағынаны ажыратады. Яғни, дауыссыздың ұзындығы сөздерді бір-бірінен ерекшелей алады; мысалы, alä 'ол айтты', allä 'бар'; yǝmätall 'ол соғады', yǝmmättall 'ол соғылатын болады'. Амхар тілінде дауыссыздың екі еселенуі әріптермен жазылмайды, бірақ амхар тілінде оқитын адамдар мұны қиындық тудырмайды. Бұл жазу жүйесінің ерекшелігі араб және еврей тілдеріндегі дауыстыларға немесе көбінесе жазуда көрсетілмейтін көптеген банту тілдеріндегі әуендік тонға ұқсас. Эфиопиялық жазушы Хадис Алемаеху, амхар тілінің әліпби реформасын қолдаған, өзінің "Love to the Grave" романында дауыссыздың екі еселенген әріптерінің үстіне нүкте қойып, оны көрсеткен, бірақ мұндай тәжірибе сирек кездеседі.

Рефлексивті сын есімдер

Кейбір есімдіктерде ("өзім", "өзің", т.б.), амхар тілінде "бас" деген мағына беретін ራስ рас сөзіне иелік жалғаулар қосылады: ራሴ rase "өзім", ራሷ raswa "өзі", және т.б.

Есімдіктер

Амхар тіліндегі есімдер негізгі немесе туынды болуы мүмкін. Мысалы, ǝgǝr 'аяқ, қадам' есімі негізгі, ал ǝgr äñña 'жаяу жүруші' есімі туынды есім болып табылады.

Жынысы

Амхар тіліндегі есімдер еркек немесе әйел жынысын білдіре алады. Жынысты білдірудің бірнеше тәсілі бар. Мысал ретінде әйелдікке тән t жұрнағын келтіруге болады. Бұл жұрнақ қазірде өнімді емес, белгілі бір үлгілермен және кейбір жеке есімдермен ғана шектеледі. Авимен аяқталатын есімдер мен сын есімдер әдетте әйелдік түрін жасау үшін t жұрнағын алады, мысалы, ityop̣p̣ya (a)wi 'эфиопиялық (ер.)' және ityop̣p̣ya wi t 'эфиопиялық (әйел.)'; sämay awi 'көктемдік (ер.)' және sämay awi t 'көктемдік (әйел.)'. Бұл жұрнақ qǝt(t)ul үлгісіндегі есімдер мен сын есімдерде де кездеседі, мысалы, nǝgus 'патша' және nǝgǝs t 'патшайым', qǝddus 'қасиетті (ер.)' және qǝddǝs t 'қасиетті (әйел.)'. Кейбір есімдер мен сын есімдер әйелдік белгісі it-ті қабылдайды: lǝǧ 'бала, ұл' және lǝǧ it 'қыз'; bäg 'қошқар, қой' және bäg it 'ешкі'; šǝmagǝlle 'үлкен, аға (ер.)' және šǝmagǝll it 'қарт әйел'; ṭoṭa 'маймыл' және ṭoṭ it 'маймыл (әйел.)'. Кейбір есімдерде бұл әйелдік белгі еркек сөзге қарама-қарсы болмайды, мысалы, šärär it 'қара құрт', azur it 'маңғыз, айналма'. Дегенмен, бұл it жұрнағы бар есімдердің еркек деп есептелетіндері де бар: säraw it 'армия', nägar it 'үлкен барабан'. Әйел жынысы тек биологиялық жынысты көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар кішілікті білдіру үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, bet it u 'кішкентай үй' (сөздік мағынасы: үй ӘЙЕЛ. БЕЛГІСІ). Әйелдік белгі сондай-ақ мейірімділік немесе көңіл жағуды білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.

Анықтамалары

Амхар тілінде адамдар мен жануарлардың жынысын көрсету үшін арнайы сөздер бар. Адамдар үшін «вэнд» еркектікке, ал «сет» әйелдікке қолданылады, мысалы, «вэнд лǝǧ» – «ұл», «сет лǝǧ» – «қыз»; «вэнд хаким» – «дәрігер (ер)», «сет хаким» – «дәрігер (әйел)». Жануарлар үшін «täbat», «awra» немесе «вэнд» (сирек қолданылады) сөздері еркек жынысты көрсету үшін, ал «anəst» немесе «сет» – әйел жынысты көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Мысалдар: «täbat ṭǝǧǧa» – «бұзау (ер)», «awra doro» – «қасқыр (ер)», «сет doro» – «қасқыр (әйел)».

Көптік сан

Көптік жұрнағы očč есімдердің көптігін білдіру үшін қолданылады. Кейбір морфофонологиялық өзгерістер соңғы дауыс немесе әріпке байланысты болады. Дауыссыз әріппен аяқталатын есімдер үшін қарапайым očč қолданылады: bet 'үй' bet očč 'үйлер' болады. Артқы дауыстылармен (a, o, u) аяқталатын есімдер үшін жұрнақ ʷočč түрін алады, мысалы, wǝšša 'ит', wǝšša ʷočč 'иттер'; käbäro 'добыл', käbäro ʷočč 'добылдар'. Алдыңғы дауыстылармен аяқталатын есімдер ʷočč немесе yočč жұрнақтарын пайдаланады, мысалы, ṣähafi 'ғалым', ṣähafi ʷočč немесе ṣähafi yočč 'ғалымдар'. Дауысты әріппен аяқталатын есімдер үшін дауыстыны жойып, қарапайым očč жұрнағын қолдану да мүмкін, мысалы, wǝšš očč 'иттер'. Қарапайым сыртқы көпше (očč) жұрнағынан басқа, есімдер мен сын есімдер түбірдің біреуін қайталау арқылы да көпше түріне енгізіледі. Мысалы, wäyzäro 'әйел' сөзіне қалыпты көпше жұрнағы қосылып, wäyzär očč сөзі алынады, бірақ wäyzazər 'әйелдер' де кездеседі (Leslau 1995:173). Кейбір туыстық атаулардың мағынасы сәл өзгеше болатын екі көпше түрі бар. Мысалы, wändǝmm 'бауыр' сөзін wändǝmm očč 'бауырлар' деп, сондай-ақ wändǝmmam ač 'бір-бірінің бауырлары' деп те көпшеге түсіруге болады. Сол сияқты, ǝhǝt 'қарындас' сөзін ǝhǝt očč ('қарындастар') деп, сондай-ақ ǝtǝmm am ač 'бір-бірінің қарындастары' деп те көпшеге түсіруге болады. Құрама сөздерде көпше жұрнағы екінші есімге жалғанады: betä krǝstiyan 'шіркеу' (әдеби мағынасы – христиан үйі) betä krǝstiyan očč 'шіркеулер' болады.

Архаикалық формалар

Амсалу Аклилу амхар тілінің көптеген ескі көптік формаларын классикалық эфиопия тілінен (Ge'ez) (амхар: gǝ'ǝz) тікелей мұра еткенін көрсетті (Leslau 1995:172). Негізінен екі архаикалық көпше түрлендіру стратегиясы бар, олар сыртқы және ішкі көпше деп аталады. Сыртқы көпше жекеше түріне -an (көбінесе еркек) немесе -at (көбінесе әйел) жұрнағын қосу арқылы жасалады. Ішкі көпше сөздерді көпше түріне айналдыру үшін дауыстылардың сапасын немесе апофонияны пайдаланады, бұл ағылшын тіліндегі man – men және goose – geese сияқты. Кейде екі жүйенің үйлесімі де кездеседі. Архаикалық көпше формалары жаңа көпше формаларын жасау үшін кейде қолданылады, бірақ мұндай жағдайлар тек қалыптасқан жағдайларда ғана грамматикалық болып есептеледі. Сыртқы көпше мысалдары: mämhǝr 'ұстаз', mämhǝr an; ṭäbib 'дәрігер', ṭäbib an; kahǝn 'қасиетті адам', kahǝn at; qal 'сөз', qal at. Ішкі көпше мысалдары: dǝngǝl 'қыз', dänagǝl; hagär 'жер', ahǝgur. Ұштасқан жүйе мысалдары: nǝgus 'патша', nägäs t; kokäb 'жұлдыз', käwakǝb t; mäṣǝhaf 'кітап', mäṣahǝf t.

Қосылым

Басқа семит тілдеріндегідей, амхар тіліндегі етістіктер де жақты білдіру үшін префикстер мен суффикстердің үйлесімін пайдаланады, үш жақты, екі сан мен (екінші және үшінші жақта) екі жынысты ажыратады.

Герунд

Инфинитив пен қазіргі уақытпен бірге герунд – үш шексіз етістік түрлерінің бірі болып табылады. Инфинитив – номиналдық етістік, қазіргі уақыттың қатысушысы – аяқталмаған әрекетті, ал герунд – аяқталған әрекетті көрсетеді, мысалы, ali məsa bälto wädä gäbäya hedä ‘Али түскі ас ішіп, базарға барды’. Герундтің морфо-синтаксистік ерекшеліктеріне қарай бірнеше қолданылуы бар.

Ауызша қолдану

Герунд бағынысты сөйлемнің бас мүшесі ретінде жұмыс істейді (жоғарыдағы мысалды қараңыз). Бір сөйлемде бірнеше герунд болуы мүмкін. Герунд келесі уақыт формаларын жасау үшін қолданылады:
өткен жақсы уақыт nägro all / näbbär 'Ол айтқан'.
өткен толық уақыт nägro näbbär 'Ол айтқан еді'.
мүмкін толық уақыт nägro yǝhonall 'Ол (әлдеқим) айтқан'.

Сифаттар

Сипаттамалар – зат есімдерді сипаттау үшін қолданылатын сөздер немесе тіркестер. Амхар тіліндегі сипаттамалар бірнеше тәсілмен жасалуы мүмкін: олар зат есім үлгілеріне негізделуі, немесе зат есімдерден, етістіктерден және сөздердің басқа түрлерінен туындауы мүмкін. Сипаттамалар зат есімдік жалғау арқылы зат есімге айналдырылуы мүмкін (жоғарыдағы зат есімдерге қараңыз). Амхар тілінде бастапқы сипаттамалар аз. Мысалдар: dägg ‘мейірімді, жомарт’, dǝda ‘соқыр, тымсық, үнсіз’, bič̣a ‘сары’.

Алдыңғы сөз yä

жә қалалық (сөздік мағынасы "қаладан"); жә христиандық (сөздік мағынасы "Христиандықтан"); жә жалған (сөздік мағынасы "жалғандықтан").

Сын есімнің комплексі

Сын есім мен есім бірге "сын есім-есім кешені" деп аталады. Амхар тілінде сын есім есім алдында келеді, ал етістік соңында тұрады; мысалы, kǝfu geta 'жаман қожайын'; (сөздік мағынасы: үлкен үй салған) 'ол үлкен үй салды'. Егер сын есім-есім кешені анықталған болса, анықталған түйіршік сын есімге қосылады, есімге емес, мысалы tǝllǝq u bet (сөздік мағынасы: үлкен анықталған үй) 'үлкен үй'. Иелік конструкциясында, сын есім анықталған түйіршікті алады, ал есім иелік жалғауын алады, мысалы tǝllǝq u bet e (сөздік мағынасы: үлкен анықталған үй менің) 'менің үлкен үйім'. Егер 'және' деген мағынаны білдіретін nna сөзін қолданып бірнеше сын есімдерді тізбектеп айтсақ, барлық сын есімдер анықталған түйіршікті алады: qonǧo wa nna astäway wa lǝǧ mäṭṭačč (сөздік мағынасы: әдемі анықталған және ақылды анықталған қыз келді) 'әдемі және ақылды қыз келді'. Анықталмаған көпше сын есім-есім кешенінде, есім көпше түрінде болады, ал сын есім жекеше немесе көпше түрінде қолданылуы мүмкін. Осылайша, 'қажырлы студенттер' tǝgu tämariʷočč (сөздік мағынасы: қажырлы студент КӨПШЕ) немесе təguʷočč tämariʷočč (сөздік мағынасы: қажырлы КӨПШЕ студент КӨПШЕ) деп аударылуы мүмкін.

Диалектілері

Амхар тілінің диалектілік ерекшеліктері туралы көп нәрсе жарияланған жоқ. Барлық диалекттер бір-бірін түсінеді, бірақ белгілі бір шағын айырмашылықтар бар.

Яһуди амхар тілі

Қазіргі уақытта көбінесе Израильде тұратын Бета Израильдер еврей амхар тілі деп аталатын амхар тілінің диалектісінде сөйлейді. Ол көптеген христиан тіркестерін еврей тіркестерімен алмастырды. Мысалы, "Мария сені кешіргені жақсы" деген тіркесті "Құдай сені тыныштықпен жеңілдеткені жақсы" деп ауыстырды. Бұл тіркестер сәтті босанған ананы құттықтау үшін қолданылады. Тағы бір мысал – "Мәрияның жылқылары" дегеннің орнына "Мұсаның жылқылары" деп аталатын шегіртке түрі. Бұл диалектіге Израильдегі Бета Израильдің көп болуына байланысты қазіргі еврей тілінің де әсері бар. Қазіргі уақытта еврей амхар тілі азайып барады, себебі Бета Израильдер амхар тілінен бас тартып, бірте-бірте еврей тіліне көшіп жатыр. Көптеген растафарилер амхар тілін қасиетті деп санайды және оны екінші тіл ретінде оқып үйренеді. Хайле Селассидің 1966 жылы Ямайкаға жасаған сапасынан кейін, Ямайкада пан-африкалық ұлттық және мәдени сәйкестілікті зерттеудің бір бөлігі ретінде амхар тілінде оқу үйірмелері ұйымдастырылды. 1970-ші жылдары Рас Майкл, Линкольн Томпсон және Мисти Ин Рутс сияқты көптеген регги әншілері амхар тілінде ән шырқады, осылайша тілді кең аудиторияға жеткізді. "Satta Massagana" әніндегідей, Абиссиниялық регги тобы да амхар тілін қолданды. Бұл атаудың "рахмет айту" деген мағынасы бар деп есептелді; бірақ бұл тіркес "ол рахмет айтты" немесе "ол мақтады" дегенді білдіреді, себебі säṭṭä "ол берді" және amässägänä "рахмет" немесе "мақтау" дегенді білдіреді. Амхар тілінде "рахмет айту" дегенді бір сөзбен – мисгана деп айту керек. "Сатта" сөзі растафарилердің ағылшын тілінің диалектісінде, Иярикте, "отырып, бөлісу" деген мағынаны білдіретін кең таралған сөз болып кетті.

Бағдарламалық жасақтама

Амхар тілі көптеген негізгі Linux дистрибутивтерінде, оның ішінде Fedora және Ubuntu-да қолдауға ие. Амхар жазуы Unicode стандартында, эфиопиялық блокта (U+1200 – U+137F) қамтылған. Амхар жазуын қолдану және өңдеу үшін Nyala қаріпі Windows 7 (YouTube видеосын қараңыз) және Vista (Амхар тілінің интерфейс жинағында) жүйелеріне енгізілген. 2010 жылдың ақпан айында Microsoft Windows Vista операциялық жүйесінің амхар тіліндегі нұсқасын шығарды, бұл амхар тілінде сөйлейтін адамдарға өз тілінде операциялық жүйені пайдалануға мүмкіндік берді. Google өзінің Тілдік құралдарына амхар тілін қосты, соның арқасында амхар тіліндегі пернетақтасыз онлайн режимде амхар жазуын теруге болады. 2004 жылдан бері Wikipedia-да эфиопия жазуын қолданатын амхар тіліндегі Wiki бар.

Сөздіктер

Аббади, Антуан д' (1881). Амар тілінің сөздігі. Филологиялық қоғамның еңбектері, 10-том. Париж. Амсалу Аклилу (1973). Ағылшын-амхар тілінің сөздігі. Оксфорд университетінің баспасы. Баэтеман, Ж. Э. (1929). Амар-француз тілінің сөздігі. Дире Дауа. Ганкин, Э. Б. (1969). Амхар-рус тілінің сөздігі. Касса Габра Хейват редакторымен. Мәскеу: «Советская Энциклопедия» баспасы. Гуиди, И. (1901). Амар-итальян тілінің сөздігі. Рим. Гуиди, И. (1940). Амар-итальян тілінің сөздігіне қосымша. (Франческо Галлина және Энрико Серуллинің қатысуымен жасалған) Рим. Кейн, Томас Л. (1990). Амхар-ағылшын тілінің сөздігі. (2 томдық) Висбаден: Отто Харрасовиц. Леслау, Вольф (1976). Ықшам амхар тілінің сөздігі. (Қайта басылған басылым: 1996) Беркли және Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы. Тäsämma Habtä Mikael Gəṣṣəw (1953 Эфиопия күнтізбесі). Қасате Бәрхан Тäsämma. Амар тіліне арналған оқулық. Аддис-Абеба: Artistic.