Кіріспе

Ресейлік революционер, 1866 жылы патша Александр ІІ-ні өлтіруге талпынған Дмитрий Владимирович Каракозов (Дмитрий Владимирович Каракозов; 4 қараша 1840 [е.с. 23 қазан 1840] – 15 қыркүйек 1866 [е.с. 3 қыркүйек 1866]) – орыс саяси белсендісі және Ресей империясында патшаның өміріне қол сұққан алғашқы революционер. Оның патша Александр II-ні өлтіруге жасаған әрекеті сәтсіз аяқталып, Каракозов атылды.

Ерте өмір және оқу

Қаракозов Костромадағы ұсақ орыс дворянының отбасында дүниеге келді. Ол өзінің сыныбын жек көре бастады, себебі олардың барлық қызметі "еңбекші шаруалардың қанын сорумен" айналысты. 1861–64 жылдары Қазан университетінде, ал 1864–66 жылдары Мәскеу мемлекеттік университетінде оқыды. Ол екі университеттен де қуылды, бұл оны депрессияға түсірді және өмірге қол салуға әрекет жасады. 1866 жылдың басында ол 1863 жылы Мәскеуде туысы Николай Ишутин құрған Ишутин қоғамының "революциялық қанатының" мүшесі болды.

Александр ІІ-ге қастандық жасауға әрекеттену

1866 жылдың көктемінде Қарақозов Александр II-ге қастандық жасау үшін Санкт-Петербургке келді. Ол "Жұмысшы достарына" деп аталатын қолмен жазылған үндеуін таратты, онда ол халықты көтеріліске шақырды. Ол Санкт-Петербург губернаторына халықтың азап-тозағы үшін патшаны кінәлаған манифест жазды: "Мен зұлым патшаны жоюға және сүйікті халқым үшін өлуге шешім қабылдадым". Бұл хат ешкімге жетпеді, пошта арқылы жоғалып кетті. Мүмкін, 1866 жыл "Не істеу керек?" романындағы Рахметов бейнесіне байланысты таңдалған шығар. Бұл ойдан туған революциялық жастардың жоспары Ньютонның 1866 жылғы болжамы бойынша дүние аяқталуымен бірге болатын революцияны көздеді. 1866 жылдың 4 сәуірінде Дмитрий Қарақозов Санкт-Петербургтегі Жазғы бақтың қақпасында патша Александр II-нің өміріне сәтті емес қастандық жасады. Патша келе жатқанда Дмитрий алға жүгіріп, оқ атуға дайындалды. Бірақ шапақшының шәкірті Осип Комиссаров, оқ атар алдында Қарақозовтың қолын тепкілеп, қастандықтың алдын алды. Сол кездегі монархистер Комиссаровтың іс-әрекеті халықтың патшаға деген құрметін көрсетті деп мәлімдеді, ал сол кездегі радикалдар мен кейінірек совет тарихшылары Комиссаровтың оқиғаға қатысуы кездейсоқ немесе тікелей үкіметтің жасаған тузақ екенін айтты. Комиссаровқа құрмет көрсетіліп, үлкен жәрдемақы берілді, бірақ оның өрескел мінезі мен дәйекті сөйлей алмауы үкіметке ұят болды, сондықтан оны сыпайы түрде елді мекендерге көшіруге мәжбүр болды. Қарақозов екінші патронды пайдаланудың орнына қашуға тырысты, бірақ күзетшілер оны оңай ұстады. Ол бір қолын күрткесінің ішіне тығып алыпты. Кейіннен ол өзін өлтіру үшін морфин мен стрихнин, ал бетін деформациялау үшін пруссиялық қышқылы бар екені анықталды. Александр одан: "Не қалайсың?" деп сұрады. "Ештеңе, ештеңе," - деп жауап берді ол. Қарақозов Петр мен Павел бекінісіне жеткізілді. Ол кешірім сұрап, дін қызметкеріне мойынсұнды. Жоғарғы қылмыстық сот оны аспанға іліп өлім жазасына кесті және 1866 жылдың 3 қыркүйегінде Санкт-Петербургте өлім жазасы орындалды. Оның серіктері деп айыпталған жиырма алты адамның ішінде Ишутинге өлім жазасы берілді (оның өлім жазасы орындалуға жақын болғандықтан жеңілдетілді), жеті адам қатаң еңбекке жіберілді, он бірі түрмеге қамалды, ал жеті адам ақталды. Осы қастандық әрекетінің нәтижесінде патша Санкт-Петербург университетін жазалады. Студенттер енді ешқандай ұйым құра алмады, тіпті ең зиянсыз болса да (Ишутиннің ұйымы ресми түрде тігіншілік кооперативтерін құруға бағытталған еді). Олар үнемі бақылауда болды және жүйелі түрде тексеріліп отырылды. Қарақозов Сергей Нечаев пен Вера Засулич сияқты радикалды нигилисттерге шабыт берді. Александр II 1881 жылы қаза табады.