Петр Кропоткин: Революционер-анархист және география ғалымы

Кіріспе

Ресейлік анархист (1842–1921)

Петр Алексеевич Кропоткин (9 желтоқсан 1842 – 8 ақпан 1921) – анархистік коммунизмді қолдаушы ретінде танымал орыс анархисі және географы. Жер иеленуші аристократиялық отбасында дүниеге келген Кропоткин Паж корпусына оқуға түсіп, кейін Сібірде офицер болып қызмет етті, онда бірнеше геологиялық экспедицияларға қатысты. Ол 1874 жылы өзінің белсенділігі үшін түрмеге қамалды, бірақ екі жылдан кейін қашып құтылды. Ол келесі 41 жылды Швейцарияда, Францияда (онда шамамен төрт жыл түрмеде отырды) және Англияда жер аударылып өткізді. Жер аударылғанда ол анархизм және география салаларында лекциялар оқыды және көптеген еңбектер жариялады. Кропоткин 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Ресейге оралды, бірақ большевиктік мемлекеттен көңілі қалды. Кропоткин орталық үкіметтен тәуелсіз, ерікті бірлестіктер негізінде құрылған, өзін-өзі басқаратын қауымдастықтар мен жұмысшылар басқаратын кәсіпорындарға негізделген, таратылған коммунистік қоғамды қолдады. Ол көптеген кітаптар, памфлеттер және мақалалар жазды, олардың ең танымалдары – «Нанның жаулануы» және «Егістіктер, фабрикалар, шеберханалар», ал «Өзара көмек: эволюция факторы» – оның маңызды ғылыми еңбегі. Ол «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымына анархизм туралы мақала жазды және анархистік этикалық философия бойынша аяқталмаған еңбек қалдырды.

Ерте өмір

Кропоткин Мәскеуде 1842 жылдың 9 желтоқсанында Ко́нюшенная ("Екверри") ауданында дүниеге келді. Оның әкесі, Александр, үш облыста шаруаларды меншікке алған және әулеті Смоленск ұлы князьдерінен тараған патшалық офицер еді. Оның анасы, Екатерина Сулима, генерал Николай Сулиманың қызы және Запорожье казактарының басшысының ұрпағы болды. Питер, оның төрт баласының ең кішісі, анасы туберкулезден қайтыс болғанда үш жаста еді. Екі жылдан кейін Кропоткиннің әкесі қайтадан үйленді. Бұл өгей ана Кропоткин балаларына салқын қарайтын, қызғанышпен және кекшілдікке толы болды, Кропоткиннің анасының естелігін жою үшін бар күшін жұмсады. Әкесі көбінесе жоқ болатындықтан, Кропоткин мен оның үлкен ағасы, Александр, неміс қызметшісінің тәрбиесінде өсті. Кропоткин оны күткен және анасының мейірімділігі туралы әңгімелер айтқан үйдің қызметшілері мен шаруаларына шын ниетпен қамқорлықпен қарады. Ол отбасының Мәскеудегі сарайында және Мәскеудің сыртындағы Калуга облысының Никольское поселкесінде өскен. Сегіз жасында Кропоткин патша Николай І-нің салтанатты балына қатысты. Баланың киімін жоғары бағалаған патша, Кропоткинді өзінің Паж корпусына таңдады – Санкт-Петербургтегі әскери және сарай білімін үйлестіретін, патшаның жеке кеңесшілерін даярлайтын элиталық мектеп. Кропоткин жасөспірім шағында Паж корпусына қабылданды және ағасымен 14 жылдық хат алмасуды бастады, ол оның ақыл-ой және эмоционалдық дамуын көрсетеді. Ол келген кезде Кропоткин шаруаларды азат етуге қатысты халықшылдық көзқарасты және әкесіне, сондай-ақ мектептегі зорлық-зомбылыққа қарсы наразылық танытты. Кропоткин мектепте алғашқы революциялық жазбаларын жасай бастады, онда ол Ресей конституциясын жақтады. Ол ғылымға, оқуға және операға қызығушылық танытты. 1861 жылы ол үздік оқушысы болғандықтан майор-сержант шеніне ие болды және императордың жеке Паж де Шамбр қызметіне тағайындалды. Келесі жылы император саясаты өзгерген кезде патша мен сарай өміріне деген оның көзқарасы суыты. Жеке өмірінде ол қоғамға пайдалы өмір сүру қажеттілігімен айналысты.

Kropotkin was born in Moscow on 9 December 1842, in the Konyushennaya ("Equerries") district. His father, Alexander, was a typical royal officer who owned serfs in three provinces and whose family descended from the Grand Princes of Smolensk. His mother, Ekatarina Sulima, was the daughter of General Nikolai Sulima and a descendant of a Zaporozhian Cossacks leader. Peter, the youngest of her four children, was three years old when she died of tuberculosis. Kropotkin's father remarried two years later. This stepmother was indifferent towards the Kropotkin children and had a streak of jealous vindictiveness, going through great lengths to remove the memory of Kropotkin's mother. With his father mostly absent, Kropotkin and his older brother, Alexander, were raised by their German nurse. Kropotkin developed an enduring compassion for the estate's servants and serfs who cared for him and relayed stories of his mother's kindness. He was raised in the family's Moscow mansion and an estate in Nikolskoye, Kaluga Oblast, outside Moscow. At the age of eight, Kropotkin attended Tsar Nicholas I's Royal Ball. Commending the child's costume, the tsar chose Kropotkin for his Page Corps, an elite school in St. Petersburg that combined military and court education and produced the tsar's imperial attendants. Kropotkin joined the Page Corps as a teenager and began a 14 year epistolary relationship with his brother that charts his intellectual and emotional development. By the time of his arrival, Kropotkin had already shown a populist position towards the emancipation of serfs and a nature of revolt against his father and the school's hazing. Kropotkin began his first underground revolutionary writings at the school, where he advocated for a Russian constitution. He developed an interest in science, reading, and opera. As a top student, Kropotkin became a sergeant major in 1861 and was thrust into court life, serving as the emperor's personal Page de Chambre. His views of the tsar and court life soured as imperial policy changed over the next year. Privately he was preoccupied with the need to live a societally useful life.

Сібір

Қызмет сапары үшін 1862 жылы ол Шығыс Сібірдегі Амур казактарын таңдады, бұл артиллерияның техникалық математикасын оқып, саяхаттауға, табиғатта өмір сүруге және әкесінен қаржылық тәуелсіз болуға мүмкіндік беретін жағымсыз лауазым еді. Ол кедейлерге жанашырлық танытудың берік көзқарасын қалыптастырды және крепостнойлықтың зұлымдықтарына қарсы еркін шаруалардың мақтаныш пен қадір-қасиетін көрсете білді. Кропоткинге есеп берген Байкал артының мәдениетті генерал-губернаторы Болеслав Кукельді ол жақсы көріп жазды. Кукель Кропоткинді түрме реформасы және қалалық басқару жобаларына қатыстырды, бірақ орталық үкімет оларды мақұлдамады. Шет елге жер аударылған ақын және саяси тұтқын Михаил Ларионович Михайлов Пьер Жозеф Прудонның эссесін ұсынғаннан кейін Кропоткинді анархизммен таныстырды. Кропоткиннің інісі онымен бірге Иркутскіге көшіп келді. 1863 жылдың басында Кукель биліктен қуылғаннан кейін Кропоткин географиялық жұмыстарда көңіл көтерілді. Келесі жылы Читадан Владивостокқа дейін Маньчжурия арқылы тікелей жол табу үшін жасырын барлау экспедициясын басқарды. Ол сол жылдан кейін солтүстікке қарай Шығыс Сібір тауларын зерттеді. 1866 жылғы Олекминск-Витим экспедициясынан алынған тау өлшемдері оның Маньчжуриялық гипотезасын растады, яғни Сибірдің Орал тауларынан Тынық мұхитына дейінгі аймағы жазық емес, үстіртті жазық еді. Патом және Витим үстірттерін ашқаны үшін ол Ресей географиялық қоғамының алтын медалін алды және Лена алтын кен орындарын өндіріске енгізуге мүмкіндік берді. Кейіннен осы аймақтағы таулардың бірі оның құрметіне аталды. Кропоткин Санкт-Петербургке келгеннен бері Санкт-Петербург газеттері үшін Сібір туралы жазды, соның ішінде 1866 жылғы сәтсіз Байкал көтерілісіне қатысқан поляк саяси қуғын-сүргіншілерінің жағдайы туралы да жазды. Кропоткин генерал-губернатордан тұтқындарға өлім жазасын тоқтата тұру туралы уәде алды, бірақ ол уәде орындалмады. Көңілі тоңған Кропоткин мен оның інісі әскерден кетуге шешім қабылдады. Сібірде өткен уақыты оған шаруалардың әлеуметтік ұйымдастырылуын бағалауға үйретті және әкімшілік реформаның әлеуметтік жағдайды жақсартудың тиімді құралы емес екеніне сендірді. Бес жыл Сібірде болғаннан кейін Кропоткин мен оның інісі Санкт-Петербургке көшіп, білім алуын және ғылыми жұмысын жалғастырды. Кропоткин Ресей ішкі істер министрлігінде қызметке орналасты, бірақ ешқандай міндеті болмады. Ол университетте физика, математика және географияны оқыды. Витим экспедициясының нәтижелерін ұсынғаннан кейін Кропоткин Ресей географиялық қоғамының физикалық география бөлімінің хатшысы лауазымын жартылай уақытқа қабылдады. Кропоткин қосымша табыс табу үшін Герберт Спенсердің еңбектерін аударды. Ол өз ғылыми еңбегінің ең жақсысы деп санайтын теориясын дамыта берді, ол Шығыс Сібір таулары тәуелсіз жоталар емес, үлкен үстірттің бөлігі екендігі туралы болды. Кропоткин 1870 жылы полярлық экспедиция жоспарына қатысты, ол кейіннен Франц-Иосиф аралдары деп аталған Арктика архипелагының бар екендігін болжады. 1871 жылдың басында оған Скандинавия географиясындағы мұз дәуірін зерттеу тапсырылды, оның барысында Кропоткин Еуропаның мұз басуы және оның солтүстік-шығысындағы мұздық көлдер туралы теорияларды жасады. Сол жылы әкесі қайтыс болды және Кропоткин Тамбовтағы бай мүлікті мұраға алды. Кропоткин Географиялық қоғамның бас хатшысы лауазымынан бас тартты, оның орнына мұз дәуірі туралы деректерді зерттеумен және шаруалардың өмірін жақсартуға қызығушылық танытты.

For his tour of service, in 1862 he chose the Amur Cossacks in east Siberia, an undesirable post that would let him study the technical mathematics of artillery, travel, live in nature, and become financially independent from his father. He developed a firm worldview of compassion for the poor, and contrasted the pride and dignity of the yeoman peasant farmers against the indignities of serfdom. He wrote approvingly of the cultivated Transbaikalia governor general Boleslav Kukel, to whom Kropotkin reported. Kukel engaged Kropotkin in prison reform and city self governance projects that the central government ultimately denied. The exiled poet and political prisoner Mikhail Larionovitch Mikhailov introduced Kropotkin to anarchism by suggesting an essay by Pierre Joseph Proudhon. Kropotkin's brother came to live with him in Irkutsk. After Kukel's ouster in early 1863, Kropotkin found solace in geographical work. He led a disguised reconnaissance expedition to find a direct route through Manchuria from Chita to Vladivostok the next year. He explored the East Siberian Mountains in the north the year after. The mountain measurements from his 1866 Olekminsk Vitimsk expedition confirmed his Manchurian hypothesis that the Siberian area from the Ural Mountains to the Pacific Ocean was a plateau and not a plain. This discovery of the Patom and Vitim Plateaus won him a gold medal from the Russian Geographical Society and led to the commercialization of the Lena gold fields. A range of mountains in this region was later named for him. Kropotkin covered Siberia for St. Petersburg newspapers since his arrival, including the condition of the Polish political exiles who participated in the unsuccessful 1866 Baikal Insurrection. Kropotkin secured a promise from the governor general to suspend the prisoners' death sentences, which was reneged. Disillusioned, Kropotkin and his brother resolved to leave the military. His time in Siberia taught him to appreciate peasant social organization and convinced him that administrative reform was an ineffectual means to improve social conditions. After five years in Siberia, Kropotkin and his brother moved to St. Petersburg, where they continued their schooling and academic work. Kropotkin took a position with the Russian interior ministry with no duties. He studied physics, math, and geography at the university. After presenting his Vitim expedition findings, Kropotkin accepted the Russian Geographical Society's part time offer of its Physical Geography section Secretaryship. Kropotkin translated Herbert Spencer for additional income. He continued to develop a theory, which he considered his best scientific contribution, that the East Siberian mountains were part of a large plateau and not independent ridges. Kropotkin participated in an 1870 polar expedition plan that postulated the existence of what was later discovered as the Franz Josef Land Arctic archipelago. In early 1871, he was commissioned to study the Ice Age in Scandinavian geography, in which Kropotkin developed theories of the glaciation of Europe and the glacial lakes of its northeast. His father died later that year and Kropotkin inherited a wealthy estate in Tambov. Kropotkin turned down the Geographical Society's offer of its general secretary position, instead choosing work on his Ice Age data and interest in bettering the lives of peasants.

Анархизм

Кропоткин өз шығармаларында революциялық көзқарас танытса да, белсенділіктерімен танымал болған жоқ. Оған 1871 жылғы Париж коммунасы мен Сергей Нечаевтың соты түрткі болды. Ол ағасымен бірге Франко-Пруссия соғысы және революция тақырыбындағы жиналыстарға қатысты. Швейцариялық туыстарының ынталандыруымен және социалистік жұмысшы қозғалысын көруге деген өзінің құштарлығымен, Кропоткин 1872 жылдың ақпанында Швейцария мен Батыс Еуропаны аралауға шықты. Үш айдың ішінде ол Цюрихте Михаил Сажинмен кездесті, Женевада Николай Утиннің марксистік тобымен жұмыс істеп, кейін дауласты, сондай-ақ Юра федерациясының Джеймс Гийом және Адхемр Швицгебельмен танысты. Юра федерациясы Михаил Бакуниннің ізбасарлары ретінде марксистік Бірінші Интернационалға қарсы негізгі ішкі оппозиция болып табылды. Кропоткин олардың теңдікке ұмтылысы мен сөз бостандығынан тез әсер алды және бірден анархизмге көшті, бірақ сол жерде Бакунинмен кездесуге мүмкіндік болмады. Кропоткин Бельгиядағы қозғалысты аралап, мамыр айында контрабандалық әдебиеттермен Ресейге оралды. Санкт-Петербургке оралған соң Кропоткин Чайковский шеңберіне қосылды, бұл революционерлер тобы еді, оның қызметін Кропоткин революциялық емес, білім беруге бағытталған деп есептеді. Кропоткин әлеуметтік революцияның сөзсіз болатынына және мемлекетсіз әлеуметтік ұйымның қажеттілігіне сенді. Оның популистік революциялық бағдарламасы қалалық жұмысшылар мен шаруаларға бағытталған, ал топтың орташа жақтастары студенттерге бағытталған. Осы себепті ол жеке байлығын топқа жұмсаудан бас тартты. Ол кәсіби мамандардың өздерінің артықшылықтарынан бас тартпайтынын және қоғамға пайдалы өмір сүрмейтінін ойлады. Оның бағдарламасында федерацияланған аграрлық коммуналар мен революциялық партия басты орын алды. Кропоткин сөзбен қуатты болғанымен, ұйымдастырушылық шеберлігі жетілмеген. Кропоткиннің 1873 жылдың қарашасындағы алғашқы саяси жазбасы мемлекетсіз әлеуметтік қайта құрудың негізгі жоспарын қамтыды, оның ішінде ортақ меншік, фабрикаларды жұмысшылардың бақылауына беру, қоғамдық қажеттіліктерге бағытталған ортақ физикалық еңбек және ақшаның орнына еңбек талондары. Ол қарапайым халық арасында өмір сүруді және жаппай наразылықты күшейту үшін үгіт-насихатты пайдалануды қанағаттандырды. Ол Нечаевтың қастандық жолын қабылдамады. 1873 жылдың соңында шеңбер мүшелері тұтқындала бастады, ал 1874 жылдың наурыз айында Үшінші бөлімнің құпия полициясы Кропоткинді ұстауға келді. Бұрынғы паж де камера және офицер ретінде агитация жасағаны үшін тұтқындалуы үлкен дау тудырды. Кропоткин Мұз дәуірі туралы есебін жаңа ғана тапсырған және Географиялық қоғамның физика-математика бөлімінің президенті болып сайланған еді. Қоғамның өтініші бойынша патша Кропоткинге мұздық туралы есебін аяқтау үшін кітаптар берді. Кропоткин Петр мен Пауыл бекінісінде қамауда ұсталды. Оның Лавровтың ізбасары ретінде радикалдыққа ұшыраған ағасы да тұтқындалып, Сібірге айдалды, онда шамамен он жылдан кейін өзіне қол жұмсады. Кропоткин денсаулығының нашарлауына байланысты әпкесінің көмегімен Санкт-Петербургтегі қамаудағы әскери ауруханасына ауыстырылды. Достарының көмегімен ол 1876 жылдың маусымында қауіпсіздігі нашар түрмеден қашып шықты. Скандинавия және Англия арқылы Кропоткин жыл соңына қарай Швейцарияға келді, онда итальяндық анархистер Карло Кафиеро және Эрико Малатестамен кездесті. Ол Бельгия мен Цюрихке барып, француз географы Элизе Реклюмен танысты, ол оның жақын досы болды.

While Kropotkin became increasingly revolutionary in his writings, he was not known for activism. He was spurred by the 1871 Paris Commune and trial of Sergey Nechayev. He and his brother attended meetings on the Franco Prussian War and revolutionism. Likely at the encouragement of a Swiss extended family member and his own desire to see the socialist worker's movement, Kropotkin set out to see Switzerland and Western Europe in February 1872. Over three months, he met Mikhail Sazhin in Zurich, worked and fell out with Nikolai Utin's Marxist group in Geneva, and was introduced to the Jura Federation's James Guillaume and Adhémar Schwitzguébel. The Jura were the main internal opposition to the Marxist controlled First International, as followers of Mikhail Bakunin. Kropotkin was quickly impressed and was instantly converted to anarchism by the group's egalitarianism and independence of expression, but narrowly missed meeting the leading anarchist, Bakunin, while there. Kropotkin visited Belgium's movement before returning to Russia in May with contraband literature. Back in St. Petersburg, Kropotkin joined the Chaikovsky Circle, a group of revolutionaries that Kropotkin considered more educational than revolutionary in their activities. Kropotkin believed in the inevitability of social revolution and the need for stateless social organization. His populist revolutionary program for the group focused on urban workers and peasants whereas the group's moderates focused on students. Partially for this reason, he declined to contribute his personal wealth to the group. He viewed professionals as unlikely to forgo their privileges and judged them to not live societally useful lives. His program emphasized federated agrarian communes and a revolutionary party. While he could speak powerfully, Kropotkin was not a successful organizer. Kropotkin's first political memo in November 1873 covered his basic plan for stateless social reconstruction including common property, worker control of factories, shared physical labor towards societal need, and labor vouchers in lieu of money. He emphasized living among commoners and using propaganda to focus mass dissatisfaction. He rejected the Nechayev conspiracy model. Members of the circle began to be arrested in late 1873 and the Third Section secret police came for Kropotkin in March 1874. His arrest for agitation, as a former page de chambre and officer, was scandalous. Kropotkin had just filed his Ice Age report and had been recently elected president of the Geographical Society's Physical and Mathematical Department. At the society's request the tsar granted Kropotkin books to finish his glaciation report. Kropotkin was held in the Peter and Paul Fortress. His brother, who had also radicalized as a follower of Lavrov, was also arrested and exiled in Siberia, where he committed suicide about a decade later. Kropotkin was moved to the House of Detention prison military hospital in St. Petersburg for poor health, with the help of his sister. With assistance from friends, he escaped from the minimal security prison in June 1876. By way of Scandinavia and England, Kropotkin arrived in Switzerland by the end of the year, where he met Italian anarchists Carlo Cafiero and Errico Malatesta. He visited Belgium and Zurich, where he met French geographer Élisée Reclus, who became a close friend.

Жер аудару

Кропоткин Юра федерациясына қосылып, оның басылымын редакциялай бастады. 1878 жылы ол орыс еврей студенті болған әйелімен танысып, үйленді. 1879 жылы ол Женевада революциялық екі апталық «Le Révolté» газетін шығарды, онда өзінің анархистік коммунизм идеясын жариялады – жұмыс өнімдерін жұмыстан емес, қажеттілікке сәйкес қоғамдық түрде бөлу. Ол философияны өзі жасаған жоқ болса да, оның ең көрнекті жақтаушысы болды. 1880 жылы Кропоткиннің қолдауымен бұл философия Юра бағдарламасына енгізілді. Сондай-ақ, 1880 жылы «Le Révolté» газетінде Кропоткиннің «Жастарға үндеу» атты ең танымал памфлеті жарық көрді. 1881 жылдың басында Александр II-нің қазасынан кейін Швейцария Ресейдің талабы бойынша Кропоткинді елден қуды. Ол Женеваға жақын Францияның Тонон-ле-Бен қаласына көшіп барды, әйелі швейцариялық білімін аяқтау үшін. Патшалық режимнің жақтастары, яғни «Киелі Лига» оны өлтіруге ниетті екенін білген соң, ол Лондонға көшті, бірақ онда бір жылдай ғана тұра алды. 1882 жылдың соңында отанына оралғаннан кейін француз билігі оны Ресейді ынталандыру мақсатында қозғалыс қызметі үшін тұтқынға алды. Ол Лионда бес жылға сотталды. 1883 жылдың басында оны Клерво түрмесіне ауыстырды, онда ол ғылыми жұмысын жалғастырды. Интеллектуалдар мен француз заң шығарушыларының қоғамдық науқаны оның босатылуын талап етті. Реклю Кропоткиннің түрмеде жазған «Тәуелсіз сөздер» жинағын шығарды, ол Кропоткиннің революция туралы ойларының маңызды көзіне айналды. Кропоткиннің скорбут пен безгек салдарынан денсаулығы нашарлағандықтан, Франция оны 1886 жылдың басында босатты. Ол 1917 жылға дейін Англияда тұрып, Лондонның Харроу қаласында қоныстанды, кейде басқа Еуропа елдеріне қысқа сапарлар жасады. 1886 жылдың соңында Лондонда ол «Freedom» анархистік айлығын және алғашқы ағылшын анархистік басылымын құрды, оны үш онжылдыққа жуық уақыт бойы қолдады. Келесі жылы оның тұңғыш және жалғыз баласы дүниеге келді. Ол келесі жылдары бірнеше кітап жариялады, соның ішінде «Орыс және француз түрмелерінде» және «Нанды бағындыру». Оның лондондық зиялы ортасына Уильям Моррис пен В. Б. Йейтс, сондай-ақ ескі орыс достары Сергей Степняк-Кравчинский мен Николай Чайковский кірді. Кропоткин «Geographical Journal» және «Nature» журналдарына мақалалар жариялады. 1890 жылдан кейін, биографтар Джордж Вудкок пен Иван Авакумовичтің айтуынша, Кропоткин көбірек ғалым-зерттеушіге айналып, үгітшілік қызметін азайтты. Оның еңбектеріндегі революциялық ынта-жігер әлеуметтік, этикалық және ғылыми мәселелерге көшкен кезде басылды. Ол Британдық ғылымды дамыту қауымдастығына мүше болды. Ол «Freedom» журналына үнемі еңбек етіп жүрді, бірақ енді редактор болмады. Кропоткиннің бірнеше кітабы журналдық мақалалар негізінде жазылған. Анархистік коммунистік әлеуметтік өмірге арналған жазбалары «Le Révolté» француздық басылымында жарияланды, кейіннен 1892 жылы «Нанды бағындыру» кітабына қайта өңделді. Кропоткиннің өндіріс пен өнеркәсіпті орталықтандыруға қарсы, орталықтандырылған индустрияландырудың қарсы бағытына қарсы орталықсыздандыру туралы жазбалары 1899 жылы «Егістіктер, фабрикалар және шеберханалар» атты кітапқа біріктірілді. 1890 жылдары Дарвинизмге қарсы жануарлардың ынтымақтастық инстинктісі туралы зерттеулері «XIX ғасыр» журналында мақалалар сериясы ретінде жарияланды, ал кейіннен «Өзара көмек: эволюция факторы» кітабына айналды, ол кеңінен аударылды. 1897 жылы Торонтода өткен ғылыми конгресстен кейін Кропоткин Канадаға сапар шекті. Сол жердегі тәжірибесі оны сол жаққа көшіп келуге тырысқан орыс духоборларына кеңес беруге итермеледі. Ол 1899 жылы олардың елден кетуіне көмектесті. Кропоткин АҚШ-қа кірді және Джон Мост, Эмма Голдман және Бенджамин Таккермен кездесті. Америкалық баспалар оның «Революционердің естеліктері» және «Егістіктер, фабрикалар және шеберханалар» еңбектерін онжылдықтың соңында жариялады. 1901 жылы ол Лоуэлл институтының шақыруымен орыс әдебиеті туралы лекциялар оқыды, олар кейіннен жарияланды. Ол «Ұлы француз төңкерісі» (1909), «Ресейдегі террор» (1909) және «Қазіргі ғылым және анархизм» (1913) кітаптарын жариялады. 1912 жылы оның 70 жасқа толуына орай Лондонда және Парижде мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Кропоткиннің Бірінші дүниежүзілік соғысқа Батыс елдерінің қатысуын қолдауы, Англия мен Франция жағында болуы, соғысқа қарсы болған анархистік қозғалысты екіге бөлді және оның социализмдегі жарқын тұлға ретінде беделін түсірді. Ол Ресейге оралғаннан кейін ресейліктердің де соғысты қолдауын талап ету арқылы жағдайды одан әрі ушықтырды.

Kropotkin associated with the Jura Federation and began editing its publication. He met and married his wife, a Russian Jewish student, in 1878. In 1879, he started Le Révolté, a revolutionary fortnightly, in Geneva that published his personal articulation of anarchist communism, the idea of distributing work product communally based on need rather than by work. He became the philosophy's most prominent proponent, despite not creating it. The philosophy became part of the Jura program in 1880 at Kropotkin's advocacy. Le Révolté also published Kropotkin's best known pamphlet, "An Appeal to the Young", in 1880. Switzerland expelled Kropotkin at Russia's behest after the assassination of Alexander II in early 1881. He moved to Thonon les Bains, France, near Geneva, so that his wife could finish her Swiss education. Upon learning that the Holy League, a tsarist group, intended to kill him for his alleged association with the assassination, he moved to London, but could only bear to live there for a year. Upon his return in late 1882, the French arrested him for agitation, partly to appease Russia. He was sentenced to five years in Lyons. In early 1883, he was transferred to the Clairvaux Prison, where he continued his academic work. A public campaign of intellectuals and French legislators called for his release. Reclus published Words of a Rebel, a compilation of Kropotkin's Révolté writings while he was in prison, which became a main source of Kropotkin's thoughts on revolution. As Kropotkin's health worsened from scurvy and malaria, France released him in early 1886. He would stay in England through 1917, settling in Harrow, London, apart from brief trips to other European countries. In London in late 1886, he co founded Freedom, an anarchist monthly and the first English anarchist periodical, which he continued to support for almost three decades. His first and only child was born the next year. He published multiple books over the next coming years including In Russian and French Prisons and The Conquest of Bread. His intellectual circle in London included William Morris and W. B. Yeats as well as old Russian friends Sergey Stepnyak Kravchinsky and Nikolai Tchaikovsky. Kropotkin contributed to the Geographical Journal and Nature. After 1890, according to biographers George Woodcock and Ivan Avakumović, Kropotkin became more of a scholarly recluse and less of a propagandist. His works' revolutionary zeal subsided as he turned to social, ethical, and scientific questions. He joined the British Association for the Advancement of Science. He continued to contribute to Freedom but was no longer an editor. Several of Kropotkin's books began as journal articles. His writings on anarchist communist social life were printed in the French successor to Le Révolté and later revised into The Conquest of Bread in 1892. Kropotkin's writings on decentralizing production and industry against the countervailing trend of centralized industrialization were compiled into his Fields, Factories, and Workshops in 1899. His research throughout the 1890s on the animal instinct for cooperation as a counterpoint to Darwinism became a series of articles in Nineteenth Century and, later, the book Mutual Aid: A Factor of Evolution, which was widely translated. Following a scientific congress in Toronto in 1897, Kropotkin toured Canada. His experience there led him to advise the Russian Doukhobors who sought to immigrate there. He helped facilitate their emigration in 1899. Kropotkin entered the United States and met John Most, Emma Goldman, and Benjamin Tucker. American publishers published his Memoirs of a Revolutionist and Fields, Factories, and Workshops by the end of the decade. He visited the United States again in 1901 at the invitation of the Lowell Institute to give lectures on Russian literature that were later published. He published The Great French Revolution (1909), The Terror in Russia (1909), and Modern Science and Anarchism (1913). His 70th birthday in 1912 had celebratory gatherings in London and Paris. Kropotkin's support for Western entry into World War I, siding with England and France, divided the anarchist movement, which had been anti war, and damaged his esteem as a luminary of socialism. He exacerbated this by insisting, with returning to Russia, that Russians support the war as well.

Ресейге оралу

Ресей революциясы басталғанда, Кропоткин 1917 жылы маусым айында Ресейге оралды. Петроградтың Уақытша үкіметінің министрлікте орын алу ұсынысынан бас тартты. Тамыз айында Ұлттық мемлекеттік конференцияда Ресейді және революцияны қорғауды қолдады. 1918 жылы Кропоткин Мәскеуде тұруға өтініш білдірді, оны Кеңес үкіметі басшысы Владимир Ленин жеке мақұлдады. Бірнеше айдан кейін, қарттығына байланысты Мәскеуде өмір сүру қиын болғандықтан, Кропоткин отбасымен жақын маңдағы Дмитров қаласындағы досының үйіне көшіп барды. 1919 жылы Эмма Голдман сол жердегі отбасына келді. Кропоткин Мәскеуде Ленинмен кездесіп, сол кездегі саяси мәселелерді талқылау үшін хат алмасты. Ол жұмысшылар кооперативтерін жақтады және большевиктердің кепілдік саясаты мен билікті орталықтандыруға қарсы болды, сонымен бірге батыс әріптестерін Ресейге үкіметтерінің әскери араласуын тоқтатуға шақырды. Кропоткиннің Ресей революциясына тікелей әсері болмады, бірақ өмірінің соңғы төрт жылында Ресейдегі саяси және анархист тұтқындарды қорғау және Ресей революциясын қолдау арқылы Бірінші дүниежүзілік соғыста батыс державаларын қолдаған зардабын аздап өтеді. Кропоткин 1921 жылы 8 ақпанда пневмониядан қайтыс болды. Оның отбасы мемлекеттік жерлеу рәсімінен бас тартты. Большевиктер Мәскеудегі жерлеу рәсімі арқылы азайып бара жатқан Ресей анархистік қозғалысына өздерінің идеологын еске алуға ресми, шағын мүмкіндік берді. Бұл Ресейдегі осы кезеңдегі соңғы ірі анархистік демонстрация болды, себебі сол жылдың соңында қозғалыс және Кропоткиннің еңбектері толығымен тоқтатылды.

Капитализмді сындау

Кропоткин феодализм мен капитализмнің экономикалық жүйелерінің кемшіліктері деп санаған нәрселерді сынады. Ол олардың кедейлік пен жасалма жетіспеушілікке алып келетініне және жеңілдіктерді күшейтетініне сенді. Оның орнына, ол өзара көмек пен ерікті ынтымақтастыққа негізделген, орталықтандырылмаған экономикалық жүйені ұсынды. Ол мұндай ұйымға бейімділік эволюцияда да, адам қоғамында да бар екенін айтты. Кропоткин капитализмге, соның ішінде еңбек құнының теориясына қатысты марксистік сынмен келіспеді, орындалған жұмыс пен тауарлардың құны арасында міндетті байланыс жоқ деп есептеді. Оның жалақылы еңбек институмына жасаған шабуылы жұмыс берушілердің қызметкерлерге қатысты билігіне негізделген, олардың еңбегінен артық құн алуына ғана емес. Кропоткин бұл биліктің мемлекеттің өндірістік ресурстарға жеке меншік құқығын қорғауы арқасында мүмкін болғанын мәлімдеді. Дегенмен, Кропоткин артық құнның болуының өзі проблема деп санады, егер белгілі бір саланың жұмысшылары оны жалпы игілік үшін қайта бөлудің орнына өздеріне қалдырса, қоғам әділетсіз болып қала беретініне сенді. Ол сондай-ақ мемлекеттік билікті сақтап қалған революциялық әдістерді (марксизм мен бланкизм ұсынғандай) сынады, кез келген орталық билік әлеуметтік революцияға қажетті радикалды өзгерістермен үйлеспейді деп дәлелдеді. Кропоткин мемлекеттік механизмдердің бір таптың екіншісі үстінен билігін сақтауға бағытталғанын, сондықтан жұмысшы табын азат ету үшін қолданыла алмайтынын сенді. Керісінше, Кропоткин жеке меншік пен мемлекетті бірдей жою қажеттігін талап етті. Әлеуметтік революцияның нәтижесінде болатын экономикалық өзгерістер өте зор және терең болады, ол бүгінгі меншік пен айырбасқа негізделген барлық қатынастарды өзгертуге тиіс, сондықтан болашақ қоғамда пайда болатын әртүрлі әлеуметтік формаларды әзірлеу бір адамға немесе кез келген жеке тұлғаға мүмкін емес. [ ] Оған сыртқы кез келген билік тек кедергі болады, орындалуға тиіс органикалық жұмыстың кедергісі болады, сонымен қатар дау-жанжал мен жеккөрушіліктің көзі болады. Тәртіпті сақтау, билікті сақтау және өндірісті ұйымдастыру үшін мемлекет зорлық-зомбылық пен мәжбүрлеуді қолдануға мұқтаж болады. Жұмысшылар мемлекеттік бюрократияға өздерін ұйымдастыруда тәуелді болады, сондықтан олар өздерін қажетті түрде ұйымдастыруға бастама көре алмайды. Осылайша, Кропоткин мемлекеттің болуы кез келген нағыз әлеуметтік революцияны парализге түсіретінін, ал "революциялық үкімет" идеясы өзара қайшылыққа толы екенін жазды: "Біз революция мен үкіметтің үйлесімсіз екенін білеміз; біреуі екіншісін жоюы керек, үкіметке қандай атау берілсе де, диктатор, монархия немесе парламент болсын. Біз партиямыздың күші мен ақиқаты осы негізгі формулаға қамтылғанын білеміз: "Халықтың еркін бастамасынан басқа ешбір жақсы немесе тұрақты нәрсе жасалмайды, ал әрбір үкімет оны жоюға бейім"; сондықтан арамыздағы ең жақсылары, егер олардың идеялары орындалу алдында халықтың санасынан өтпесе, және егер олар осы қорқынышты машинаның иелері болса - үкімет, және осылайша өздері қалағандай әрекет ете алса, бір апта ішінде тек асылқышқа лайық болады. Біз кез келген диктатордың, тіпті ең жақсы ниеттілерінің де қайда алып келетінін білеміз, яғни барлық революциялық қозғалыстың өліміне. Кропоткин 1920 жылы Ленинге бюрократиялық ұйымның салдары деп санайтын аяусыз жағдайларды сипаттап, Ленинге жергілікті және орталықтандырылмаған институттарға мүмкіндік беруге шақырды. Сол жылы жазалау туралы хабарландырудан кейін Кропоткин Ленинге тағы бір ашулы хат жіберіп, Кропоткин қажетсіз қиратушылық деп санайтын террорды айыптады.

Kropotkin critiqued what he considered to be the fallacies of the economic systems of feudalism and capitalism. He believed they create poverty and artificial scarcity and promote privilege. Alternatively, he proposed a more decentralized economic system based on mutual aid and voluntary cooperation. He argued that the tendencies for this kind of organization already exist, both in evolution and in human society. Kropotkin disagreed in part with the Marxist critique of capitalism, including the labor theory of value, believing there was no necessary link between work performed and the values of commodities. His attack on the institution of wage labor was based more on the power employers exerted over employees, and not only on the extraction of surplus value from their labor. Kropotkin claimed this power was made possible by the state's protection of private ownership of productive resources. However, Kropotkin believed the possibility of surplus value was itself the problem, holding that a society would still be unjust if the workers of a particular industry kept their surplus to themselves, rather than redistributing it for the common good. However, he criticized forms of revolutionary methods (like those proposed by Marxism and Blanquism) that retained the use of state power, arguing that any central authority was incompatible with the dramatic changes needed by a social revolution. Kropotkin believed that the mechanisms of the state were deeply rooted in maintaining the power of one class over another, and thus could not be used to emancipate the working class. Instead, Kropotkin insisted that both private property and the state needed to be abolished together. <blockquote>The economic change which will result from the Social Revolution will be so immense and so profound, it must so change all the relations based today on property and exchange, that it is impossible for one or any individual to elaborate the different social forms, which must spring up in the society of the future. [ ] Any authority external to it will only be an obstacle, only a trammel on the organic labor which must be accomplished, and beside that a source of discord and hatred. To ensure order, preserve authority, and organize production the state would need to use violence and coercion to suppress further revolution, and control workers. The workers would be reliant on the state bureaucracy to organize them, so they would never develop the initiative to self organize as they needed. Thus, Kropotkin wrote that maintaining the state would paralyze any true social revolution, making the idea of a "revolutionary government" a contradiction in terms:<blockquote>We know that Revolution and Government are incompatible; one must destroy the other, no matter what name is given to government, whether dictator, royalty, or parliament. We know that what makes the strength and the truth of our party is contained in this fundamental formula — "Nothing good or durable can be done except by the free initiative of the people, and every government tends to destroy it;" and so the very best among us, if their ideas had not to pass through the crucible of the popular mind, before being put into execution, and if they should become masters of that formidable machine — the government — and could thus act as they chose, would become in a week fit only for the gallows. We know whither every dictator leads, even the best intentioned, — namely to the death of all revolutionary movement. Kropotkin wrote to Lenin in 1920, describing the desperate conditions that he believed to be the result of bureaucratic organization, and urging Lenin to allow for local and decentralized institutions. Following an announcement of executions later that year, Kropotkin sent Lenin another furious letter, admonishing the terror which Kropotkin saw as needlessly destructive.

Ынтымақтастық және бәсекелестік

1902 жылы Кропоткин «Өзара көмек: эволюция факторы» атты кітабын жариялады, онда жануарлар мен адамдардың тіршілік етуі туралы басқаша көзқарас берілген. Сол кезде «әлеуметтік дарвинизмнің» кейбір жақтаушылары, мысалы, Фрэнсис Гальтон, адамдар арасындағы бәсекелестік пен табиғи иерархия теориясын ұсынды. Керісінше, Кропоткин «эволюциялық басымдық Дарвиндік мағынадағы бәсекелестікке емес, ынтымақтастыққа берілгені түрлердің, соның ішінде адамның табысына әкелді» деп дәлелдеді. Соңғы тарауда ол былай деп жазды:
Жануарлар әлемінде біз түрлердің басым көпшілігі қоғамдарда өмір сүретінін және олар өмір үшін күрес үшін ең жақсы қаруды бірлесіп табатынын көрдік: бұл, әрине, оның кең Дарвиндік мағынасында – өмір сүрудің қарапайым құралдары үшін күрес ретінде емес, түрге жағымсыз барлық табиғи жағдайларға қарсы күрес ретінде түсініледі. Жеке күрес ең тар шектерге дейін қысқартылған және өзара көмек практикасы ең үлкен дамуға қол жеткізген жануарлар түрлері әрқашан ең көп, ең табысты және одан әрі прогресске ең ашық. Бұл жағдайда алынған өзара қорғау, қартаюға және тәжірибе жинақтауға мүмкіндік, жоғары интеллектуалды даму және әлеуметтік әдеттердің одан әрі өсуі түрдің сақталуын, оның таралуын және оның одан әрі прогрестік эволюциясын қамтамасыз етеді. Ал, керісінше, қоғамға жат түрлер құрып кетеді. Кропоткин адамдарда бәсекелестік ынталардың бар екенін жоққа шығарған жоқ, бірақ оларды адамзат тарихының қозғаушы күші деп санаған жоқ. Ол жанжал іздеудің әділетсіздікті жоюға тырысуда ғана әлеуметтік тиімді екеніне сенді, сондай-ақ мемлекет немесе орыс православие шіркеуі сияқты авторитарлық институттарды жоюға тырысты, ол адам шығармашылығын тұншықтырады және адам инстинктивті ынтымағына кедергі келтіреді деп қарады. Кропоткин өзара ұйымнан туындайтын пайда адамдар арасындағы қақтығыстан гөрі көбірек ынталандырады деп мәлімдеді. Оның үміті, ұзақ мерзімде өзара ұйымдастыру жеке адамдарды өндіріске итермелейді. Анархо-примитивистер мен анархо-коммунистер сыйлық экономикасы кедейлік шеңберін бұза алады деп санайды. Олар Кропоткинге сенеді, ол өзінің аралаған аңшы-жинақшылардың өзара көмекке негізделген өмір салтын қолдаған.

In 1902, Kropotkin published his book Mutual Aid: A Factor of Evolution, which gave an alternative view of animal and human survival. At the time, some proponents of "Social Darwinism" such as Francis Galton proffered a theory of interpersonal competition and natural hierarchy. Instead, Kropotkin argued that "it was an evolutionary emphasis on cooperation instead of competition in the Darwinian sense that made for the success of species, including the human". In the last chapter, he wrote:
In the animal world we have seen that the vast majority of species live in societies, and that they find in association the best arms for the struggle for life: understood, of course, in its wide Darwinian sense – not as a struggle for the sheer means of existence, but as a struggle against all natural conditions unfavourable to the species. The animal species [ ] in which individual struggle has been reduced to its narrowest limits [ ] and the practice of mutual aid has attained the greatest development [ ] are invariably the most numerous, the most prosperous, and the most open to further progress. The mutual protection which is obtained in this case, the possibility of attaining old age and of accumulating experience, the higher intellectual development, and the further growth of sociable habits, secure the maintenance of the species, its extension, and its further progressive evolution. The unsociable species, on the contrary, are doomed to decay. Kropotkin did not deny the presence of competitive urges in humans, but did not consider them the driving force of human history. He believed that seeking out conflict proved to be socially beneficial only in attempts to destroy injustice, as well as authoritarian institutions such as the state or the Russian Orthodox Church, which he saw as stifling human creativity and impeding human instinctual drive towards cooperation. Kropotkin claimed that the benefits arising from mutual organization incentivizes humans more than mutual strife. His hope was that in the long run, mutual organization would drive individuals to produce. Anarcho primitivists and anarcho communists believe that a gift economy can break the cycle of poverty. They rely on Kropotkin, who believed that the hunter gatherers he had visited implemented mutual aid.

Өзара көмек

1892 жылы жарық көрген «Нанды жаулап алу» кітабында Кропоткин ерікті ынтымақтастық қағидасына негізделген, өзара алмасулар арқылы жүзеге асырылатын экономикалық жүйені ұсынды. Ол, қоғам әлеуметтік, мәдени және өндірістік жағынан қажетті барлық тауар мен қызметті өндіруге жеткілікті деңгейде дамыған жағдайда, ешқандай кедергі – басымдықпен бөлу, баға белгілеу немесе ақшамен алмасу сияқты – әр адамның қоғамдық өнімнен қажеттісін алуына тосқауыл болмайды деп сенді. Ол ақшаның немесе тауарлар мен қызметтерге айырбас құралы ретінде қолданылатын белгілердің жойылуын қолдады. Кропоткин Михаил Бакуниннің коллективистік экономикалық моделінің, жаңаша атауымен ғана айырылатын жалақы жүйесі екеніне сенді және мұндай жүйенің капиталистік жалақы жүйесі сияқты орталықтандыру мен теңсіздікті күшейтетінін айтты. Ол еңбек өнімдеріне жеке адамның үлесін анықтау мүмкін емес екенін, ал мұндай анықтамалар жасауға тырысатын адамдар, жалақысын белгілейтін адамдарға билік орнатуға ұмтылатынын мәлімдеді. Киркпатрик Сэйлдің сөзіне сүйенсек, "[ө]зара көмекпен, сондай-ақ кейіннен «Далалар, фабрикалар және шеберханалар» еңбегімен Кропоткин осы кезеңде гүлденген жеке анархизм мен заңсыз анархизмнің абсурдты шектеулерінен арылып, өзінің өзара көмек теориясын дамыта отырып тапқан тәуелсіз кооперативтік қауымдастықтардың үлгісін ұстанған коммуналдық анархизмнің тұжырымдамасын ұсынды. Бұл анархизм дәстүрлі анархизм сияқты орталықтандырылған үкімет пен мемлекеттік деңгейдегі заңдарға қарсы болды, бірақ белгілі бір шекте қоғамдастықтар, қауымдастықтар мен кооперативтер өркендеп, адамдарға бай материалдық өмір мен орталықтандырылған бақылаусыз кең еркіндіктер сыйлай алатынын түсінді."

Жеке өмір

1878 жылдың қазан айында Кропоткин Швейцарияда орыс еврей студенті Софияға үйленді. Ол Кропоткиннен он жылға жуық кіші еді. Кропоткин оны сын мен кері байланыс беруші маңызды тұлға ретінде еске алады. Оның "4237 нөмірлі әйелдің күйеуі" атты жарияланған әңгімесі Клерво түрмесіндегі күйеуімен өткен өміріне негізделген. 1941 жылы қайтыс болғанға дейін ол Мәскеуде оның еңбектеріне арналған мұрағат құрды. Олардың жалғыз баласы Александра 1887 жылы Лондонда дүниеге келді. Кропоткин жеке өмірі туралы көп айтқан жоқ. Жеке тұлға ретінде Кропоткин өте адал және моральдық қасиеттерімен, өз сенімдеріне сай мінез-құлқымен танымал болды. Оның идеологиялық қарсыласы Генри Хайндман Кропоткиннің тартымдылығы мен шынайылығын еске алды. Степняк Кравчинский жазғандай, осы қасиеттері Кропоткиннің публикалық сөйлеуші ретіндегі күшіне үлкен үлес қосты. Ойшыл ретінде Кропоткин экономика мен саясаттан гөрі моральдық мәселелерге көбірек ден қойды және өз принциптерін басқаларға таңусыз ұстанды. Іс жүзінде, ол іс-қимылмен революционер емес, "революциялық гуманист" болды. Ол сондай-ақ ерекше мейірімділігімен және материалдық жайлылықтан бас тартып, принципті революциялық өмір салтымен танылды. Бір философтың айтуынша, Кропоткиннің "ғылыми және ізгі мінез-құлқы осы қозғалысқа құрметтілік сыйлады".

Мұра

Өзінің өмірінде анархистердің жетекші теоретигі болғандықтан, Кропоткин олардың ең жүйелі доктринасын және оны түсінікті етіп жазды; сондай-ақ анархистік коммунистік әлеуметтік ілімнің дамуына жетекшілік етті. Оның өнертапқыш және практикалық еңбектері ең көп оқылатын анархистік кітаптар мен памфлеттер болды, олар еуропалық және шығыс тілдеріне аударылып, революционерлерге (мысалы, Нестор Махно және Эмилиано Сапата) және анархист емес реформаторларға (мысалы, Патрик Геддес, Эбенезер Говард) әсер етті, сондай-ақ көптеген зиялылардың (жазушылар Ба Цзинь мен Джеймс Джойс сияқты) ықпалында болды. Кропоткиннің 1914 жылға дейінгі интеллектуалдық жазбаларының ықпалы зор болды. Ол Ресей революциясына тікелей әсер етпесе де, оған оралып келді. Эмма Голдман Кропоткинді өзінің "үлкен ұстазы" деп есептеді және оны 19 ғасырдың ең ұлы ойшылдары мен тұлғаларының бірі санады. 1921 жылы Кропоткин қайтыс болғаннан кейін большевиктер оның Мәскеудегі үйін Кропоткин мұражайына айналдыруға рұқсат берді, бірақ ол 1938 жылы оның әйелі қайтыс болғаннан кейін жабылды. Кропоткин атымен бірнеше аймақтық бірлестіктер аталды. Кропоткин туған Мәскеудегі Конюшенная ауданы қазір оның атымен, яғни Кропоткин ауданы деп белгілі, соның ішінде Кропоткинская метро станциясы да бар. Ол Солтүстік Кавказдағы (Ресейдің оңтүстік-батысындағы) ірі қала мен Сібірдегі шағын қаланың құрметті аты болып табылады. Сібірдің Патом таулы аймағындағы Кропоткин жотасы, сондай-ақ Шығыс Антарктидадағы бір шың оның есімімен аталады.