Кіріспе

Федор Ильич Дан (Фёдор Ильич Дан; 19 қазан [е.с. 7 қазан] 1871 – 22 қаңтар 1947), түпнұсқа тегі Гурвич, – Ресей саяси белсендісі және журналисі, Ресейдің Социал-демократиялық Еңбек партиясының меньшевиктер фракциясын құруға көмектескен адам.

Өмірбаян

Федор Дан Санкт-Петербургте еврей отбасында дүниеге келді, оның әкесі дәріхананың иесі болған. 1895 жылы Юрьев университетінің (қазіргі Тарту университеті) медицина факультетін бітіріп, дәрігер болды. 1894 жылдан бері социал-демократиялық қозғалысқа қатысты.

Мансап

Дэн өмір бойы социалистік белсенді және журналист болды. Ол Санкт-Петербург жұмысшы табының азаттығы үшін күрес одағының мүшесі және тоқыма жұмысшыларының ереуілін ұйымдастырушылардың бірі болды. 1896 жылы тұтқындалып, 5 жылға Вятка провинциясына жер аударылды. 1904 жылы ол РСДРП-ның алғашқы жылдарының алғашқы ресми тарихын жазды. Дэн Мартовқа меньшевиктерді құруға көмектесіп, 1912 жылы Ресейге оралды. Ол Ресейдегі еркін масондық ложа, Ресей халықтарының Ұлы Шығысының белсенді мүшесі болды. 1913 жылдан бастап Ресейде заңды түрде жұмыс істеді. "Голос социал-демократа" газетінің редакторы және меньшевиктердің Орталық комитетінің мүшесі болды. 1915 жылы ол тұтқындалып, Сібірге жер аударылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол кешіріліп, әскери дәрігер болып жұмылдырылды.

Ресей революциясы

1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін ол "революциялық қорғанысшылдық" идеологиясының идеологы болды. Осы кезеңнің ең белгілі тұлғаларының бірі ретінде, ол Петроград Кеңесінің Атқару комитетінің және 1-ші шақырылым Орталық Атқару комитеті Президиумының мүшесі болды. Қазан төңкерісінен кейін дәрігерлік қызметпен айналысты. 7-ші (1919 жылғы желтоқсан) және 8-ші (1920 жылғы желтоқсан) Бүкілресейлік Кеңестер съезінде меньшевиктерден сөз сөйледі.

Жер аудару

1921 жылы кеңес билігінің бұйрығымен тұтқындалып, бір жыл түрмеде отырғаннан кейін "халық жауы" деп айыпталып, жер аударылды. 1923 жылы Социалистік жұмысшылар интернационалын құруға қатысты. Сол жылы ол Кеңес Одағының азаматтығынан айырылды. 1923 жылы Юлий Мартовтың қайтысынан бастап 1940 жылға дейін РСДРП-ның меньшевиктер фракциясының Сыртқы делегациясын басқарды. 1941 жылы Кеңес Одағына шабуыл жасалғанда, Дэн елді қолдады. "Большевизмнің пайда болу тарихы" (1943) атты кітабында ол большевизм социализм идеясын таратушы болғанын, бірақ сонымен қатар Кеңес Одағында саяси либерализацияны жақтағанын айтты.

Өлім

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дэн Франциядан АҚШ-қа паналау үшін кетті. Ол 1947 жылдың 22 қаңтарында Нью-Йорк қаласында қайтыс болды.

Шығармалары

Ф. И. Екі жыл саяхатта (1919-1921) / Ф. И. Дан. Берлин, 1922. 268 б.
Дан Ф. И. Большевизмнің пайда болуы: Шаруалар азат болғаннан кейінгі Ресейдегі демократиялық және социалистік идеялар тарихы / Ф. И. Дан. Нью-Йорк: Жаңа демократия, 1946. 491 б.
Фёдор Ильич Дан. Хаттар (1899-1946) / Таңдалып алынған, Б. Сапирдің түсіндірмелерімен және Данның саяси өмірбаянының жобасымен ұсынылған. Амстердам, 1985. Федор И. Дан және Отто Бауэр. Хат алмасу (1934-1938). Франкфурт; Нью-Йорк, 1999.