Кіріспе
Газ және жұлдыздардан тұратын диск тәрізді галактикалардың құрамдас бөлігі. Галактикалық диск (немесе галактикалық дискі) – спиральді галактикалар, линза тәрізді галактикалар және Күн жолы сияқты диск тәрізді галактикалардың құрамдас бөлігі. Галактикалық дисктер жұлдыздық компоненттен (галактика жұлдыздарының басым бөлігінен тұрады) және газдық компоненттен (көбінесе салқын газ бен шаңнан тұрады) құралады. Галактикалық дисктердегі жұлдыздық популяция көбінесе галактика ортасының айналасында дерлік шеңбер тәрізді орбиталармен қозғалатын жұлдыздардың көпшілігімен сипатталатын өте аз кездейсоқ қозғалысқа бейім. Дискілердің жұқа болу себебі, диск материалының қозғалысы негізінен диск жазықтығында (көлденең қозғалыс өте аз) жүреді. Мысалы, Күн жолы дискісінің қалыңдығы шамамен 1 кл құрайды, бірақ басқа галактикалардағы дисктердің қалыңдығы әртүрлі болуы мүмкін.
A galactic disc (or galactic disk) is a component of disc galaxies, such as spiral galaxies, lenticular galaxies, and the Milky Way. Galactic discs consist of a stellar component (composed of most of the galaxy's stars) and a gaseous component (mostly composed of cool gas and dust). The stellar population of galactic discs tend to exhibit very little random motion with most of its stars undergoing nearly circular orbits about the galactic center. Discs can be fairly thin because the disc material's motion lies predominantly on the plane of the disc (very little vertical motion). The Milky Way's disc, for example, is approximately 1 kly thick, but thickness can vary for discs in other galaxies.
Экспоненциалды бет жарықтығы профильдері
Галактикалық дискілердің беттік жарықтығы профилі радиалды және тік бағытта экспоненциалдық функцияларды өте жақын түрде қайталайды.
Газды компонент
Диск галактикасының газының көп бөлігі диск ішінде орналасқан. Суық атомдық сутегі (HI) және жылы молекулалық сутегі (HII) екеуі де дисктегі газды компоненттің басым бөлігін құрайды. Бұл газ дискте жаңа жұлдыздардың пайда болуы үшін отын қызметін атқарады. Дискідегі газдың таралуы жұлдыздық компоненттің таралуына қарағанда нашар анықталған болса да, 21 см эмиссиясы арқылы атомдық сутегінің диск бойымен біркелкі таралатыны белгілі. 21 см сәуле шығару HI газдық компоненттің галактиканың сыртқы бөліктерінде кеңейе түсуін көрсетеді. Молекулалық сутегінің көп болуы диск ішіндегі динамиканы зерттеуге мүмкіндік береді. Дискідегі жұлдыздар сияқты, газдың жиынтықтары немесе бұлттары галактикалық орталықтың айналасында шамамен дөңгелек орбиталармен қозғалады. Дискідегі газдың айналу жылдамдығы галактиканың жарқырауымен күшті байланысты (Талли-Фишер қатынасына қараңыз). Бұл байланыс жұлдыздық массаны да ескергенде одан да нығая түседі.
Құс жолының дискінің құрылысы
Құс жолының (КЖ) дискісінде әр түрлі масштабты биіктігі бар үш жұлдыздық компонентті ажыратуға болады: жас жұқа диск, ескі жұқа диск және қалың диск. Жас жұқа диск – жұлдыздар пайда болатын аймақ, онда КЖ-ның ең жас жұлдыздары және оның газ бен шаңының көп бөлігі орналасқан. Бұл компоненттің масштабты биіктігі шамамен 100 пк. Ескі жұқа дисктің масштабты биіктігі шамамен 325 пк, ал қалың дисктің – 1,5 кпк. Жұлдыздар негізінен диск ішінде қозғалса да, олар дискке перпендикуляр бағыттағы кездейсоқ қозғалысқа ие, бұл әртүрлі диск компоненттері үшін әртүрлі масштабты биіктіктерге әкеледі. КЖ-ның жұқа дискісіндегі жұлдыздардың металдық байлығы қалың дискісіндегі жұлдыздарға қарағанда жоғары. Жұқа дисктегі металға бай жұлдыздардың металдық мөлшері Күннің металдық мөлшеріне жақын және олар I популяциясы (I популяция) жұлдыздары деп аталады, ал қалың дискте орналасқан жұлдыздар металға кедей және II популяциясы (II популяция) жұлдыздары деп аталады (жұлдыздық популяцияға қараңыз). Дискінің әртүрлі жұлдыздық компоненттеріндегі осы ерекше жас және металдық байлық, жұлдыздардың жасы мен металдық байлығы арасындағы тығыз байланысты көрсетеді.