Кіріспе
Вермонттың геологиялық тарихы 450 миллион жылдан астам бұрын кембрий және девон кезеңдерінде басталады. Жергілікті американдықтардың қоныстану тарихын шамамен 7000–1000 жж. б.з.д. аралығындағы аңшы-жинақшы архаикалық кезең және шамамен 1000 ж. б.з.д. – 1600 ж. дейінгі отырықшы ормандық кезең деп екіге бөлуге болады. Вермонт 1791 жылы АҚШ құрамына он төртінші штат ретінде қабылданды, бұл американдық революциялық соғыстан кейін қысқа мерзімге егемендік алғаннан кейін болды. Вермонтта құлдыққа қарсылық көзқарастар күшейді және одан кейін Америка Азамат соғысында Одақ жағында күресті.
The geologic history of Vermont begins more than 450 million years ago during the Cambrian and Devonian periods. Human history of Native American settlement can be divided into the hunter gatherer Archaic Period, from c. 7000–1000 BC, and the sedentary Woodland Period, from c. 1000 BC to AD 1600. Vermont was admitted to the United States as the fourteenth state in 1791 after a brief period of sovereignty following the American Revolutionary War. Vermont experienced rising abolitionist sentiment and subsequently fought on the Union side of the American Civil War.
Геологиялық және теңіз тарихы
Вермонт кембрийден девон кезеңдеріне дейін ара-арасында теңіз астында қалған. Бұл теңіздерде қалыптасқан шөгінді тау жыныстарының көп бөлігі тау пайда болу кезінде деформацияланды. Дегенмен, Шамплейн көлі аймағында қазбалар көптеп кездеседі. Вермонт көлі мен Шамплейн теңізі бұл жерді алмастырды, себебі жер әлі де мұздықтардың салмағынан толыққанды қалпына келмеген, олардың кейде қалыңдығы 2 миль (3 км) болған. Шамплейн көлі аймағында тұзды су моллюскаларының қабықтары және белуга киттерінің сүйектері табылды. Вермонт көлі қазіргі Ұлы көлдерге жақын орналасқан мұздық батыс көлімен байланысты. Олар батыстан келген балықтардың штатқа өтуіне мүмкіндік берді, сондықтан Вермонтта басқа жаңа Англия штаттарынан гөрі көбірек жергілікті түрлер бар – 78 түр. Олардың шамамен жартысы батыстан шыққан. Вермонттың Колумбтан бұрынғы тарихы туралы көп мәлімет жоқ. 8500 және 7000 жылдар аралығында мұздық әрекеті тұзды сулы Шамплейн теңізін құрды. Бұл оқиға лампарей, Атлантикалық лосось және радугалы минтайдың құрлықта қалып қоюына себеп болды.
Француздық барлау және қоныстану
Француз зерттеушісі Самуэль де Шамплен 1647 жылғы картада қазіргі Шамплен көлі орналасқан аймақты иеленді, ол тапқан аймаққа Верд Монт (Жасыл тау) деген ат қойды. Дәлелдер бұл атаудың шамамен 1760 жылы "Вермонт" болып өзгеруінен бұрын, ағылшын қоныс салушылары арасында қолданысқа енгенін көрсетеді. Шамплен 1609 жылғы 29 шілдеде жаңа абенаки одақтастарын қолдау және оларға әсер ету үшін ирокездер басшысын аркебуспен атты. Ирокездер бұрыннан Абенакимен жау болған болатын, бірақ осы оқиғадан кейін француздармен мәңгілік жаулыққа ұшырады. Нәтижесінде, француздар 1763 жылғы француз-үнді соғысының соңында Вермонттың көп бөлігін қамтитын, жаңа әлемдегі ең дамыған иеліктерінің көп бөлігінен айырылды. Франция Вермонтты Жаңа Францияның бір бөлігі деп сап, 1666 жылы Шамплен көлін нығайту мақсатында Ла-Мотте аралында Сент-Анн бекінісін салды. Бұл Вермонттағы алғашқы еуропалық қоныс болды. 17 ғасырдың соңғы жартысында француз емес қоныс салушылар Вермонтты және оның төңірегін зерттеуге кірісті. 1690 жылы Альбаниден келген голланд-британдық қоныс салушылар тобы, капитан Джейкоб де Варм басшылығымен, Кимни Пойнтта (Адисоннан батысқа қарай сегіз шақырым жерде) Де Варм бекінісін құрды. Бұл елді мекен мен сауда орталығы Нью-Йорк штатындағы Крон-Пойнтқа (Пойнт-а-ла-Шевелюр) қарап орналасқан. Оңтүстіктегі ағылшын колониялары мен солтүстіктегі француз колониясы арасында үнемі шайқастар болып тұрды, ал Вермонт аймағы бекітілмеген шекара болып қала берді. 1704 жылы Де Рувилл Винооски (Пияз) өзенімен жоғалап, Коннектикутқа жетіп, содан кейін Массачусетс штатындағы Дирфилдке шабуыл жасады.
Британдық қоныстар
Әке Раль соғысы кезінде алғашқы тұрақты британдық қоныс 1724 жылы Коннектикут лейтенанты Тимоти Дуайттың басшылығымен Вермонттың оңтүстік-шығысында Даммер бекінісінің салынуымен құрылды. Бұл бекініс айналасындағы Dummerston және Brattleboro елді мекендерін қорғады. Бұл қоныстарды Массачусетс және Коннектикут штаттарынан келген адамдар жасады. Вермонттың оңтүстік-батыс бұрышындағы Беннингтонға британдықтардың екінші қонысы аймақтағы 37 жылдық соғыс аяқталғаннан кейін ғана құрылды. 1725 жылы 60 қарулы адам Вермонтқа еніп, Сент-Франциск ауылына шабуыл жасауды мақсат етті, бірақ Краун-Пойнтта кері қайтты. 1731 жылы француздар Аддисонға жақын Чимни-Пойнтқа жетті. Олар 1734 жылы Сент-Фредерик бекінісінің құрылысы басталғанға дейін кішкентай уақытша ағаш қоршау (Форт-де-Пье) салды. Бұл бекініс аяқталғаннан кейін Форт-де-Пье қажетсіз деп тасталды. 1740-1748 жылдар аралығында Австрия мұрагерлігі соғысы немесе Георг патшасының соғысы деп аталатын тағы бір қақтығыс болды. Вермонт штатының Вернон қаласындағы Бриджмен бекітісі деген жеке қорғаныс құрылысына шабуыл жасалды. Француз және үндістер соғысы кезінде, 1755-1761 жылдары, Вермонттан кейбір қоныс аударушылар колониялық жасаққа қосылып, британдықтарға француздарға қарсы шабуылдарда көмектесті. Роджерс рейнджерлері 1759 жылы Шамплейн көлінен Квебектің Сент-Франциск ауылына, Абенаки ауылына шабуыл жасады. Кейін бөлініп, олар ашуланған француздар мен Абенакилерден Вермонттың солтүстігі арқылы Шамплейн көлі мен Нью-Гэмпширдегі қауіпсіз жерге қашты. Француз және үндістер соғысында Франция жеңілгеннен кейін, 1763 жылғы Париж шарты бүкіл аймақты британдықтарға берді. Британдықтар колониялық қоныстарды Аппалач тауларының шығысына шектеді, ал Вермонт Джордж көліндегі Форт-Уильям Генриден солтүстік-шығысқа қарай Мемфремагог көліне дейін тік сызықпен шамамен жартысына бөлінді. Бұл сызықтан солтүстікке қарайғы жерлер, соның ішінде бүкіл Шамплейн аңғары, үндістерге арналды. Осы кезеңде француз отбасылары көбінесе қуылды, бірақ Вермонт археологиялық қоғамының ғалымдары француздық ықпалдың толықтай жойылған-жойылмағанына күмән келтірді, кейбір шалғайдағы шаруашылықтар британдық отаршылардың назарынан тыс қалған болуы мүмкін екенін атап өтті.
Нью-Гэмпшир гранттары, Нью-Йорктің талабы және Вермонт республикасы
Соғыстың аяқталуы Вермонтқа жаңа қоныс аударушылар әкелді. Гранттардың алғашқы қоныс аударушысы Сэмюэл Робинсон болды, ол 1761 жылы Беннингтонда жерді өңдеуге кірісті. 1763 жылдан 1791 жылға дейінгі 28 жыл ішінде Вермонттың беймезгілдік халқы 300-ден 85 000-ға дейін өсті. 1759 жылы Краун-Пойнтта бекініс салынды, ал Краун-Пойнт әскери жолы Грин-Маунтинс арқылы Спрингфилдтен Чимни-Пойнтқа дейін созылып, көршілес британдық колониялардан саяхаттауды бұрынғыдан да оңайлатты. Бұл аймаққа үш колония талас етіп отырды. Массачусетс шығанағының провинциясы 1629 жылғы Массачусетс шығанағы колониясының жарғысы негізінде бұл жерге құқығы бар екенін мәлімдеді. Нью-Йорк провинциясы 1664 жылы Йорк герцогына (кейіннен король Джеймс II және VII) берілген жерге сүйене отырып, Вермонтты талап етті. Батыс шекарасы ешқашан анықталмаған Нью-Гэмпшир провинциясы да 1740 жылы Джордж II-нің жарлығына негізделген Вермонтқа құқығы бар екенін мәлімдеді. 1740 жылдың 5 наурызында Джордж II Массачусетстің солтүстік шекарасы осы аймақта Мерримак өзенінен батысқа қарай болатынын шешті (оның қазіргі орны). Шекараны 1741 жылы Ричард Хасен зерттеді, ал Форт Даммер (Браттлборо) сызықтың солтүстігінде орналасқаны анықталды. Форт Даммерге қажетті жабдықтар мен қолдау келесі жылдары Колониялық кеңседен Нью-Гэмпшир арқылы тапсырылды. Нью-Гэмпшир губернаторы Беннинг Вентворт 1749 және 1764 жылдар аралығында 135 жер грантын берді. Олардың көп бөлігі Грин-Маунтинс тауларының батысында (Нью-Йорк жағында) орналасқан үлкен аңғарда орналасқан. Қала 1749 жылы жоспарланған және соғыс аяқталғаннан кейін 1761 жылы қоныстанды. Қала Вентворттың құрметіне Беннингтон деп аталды. Қаланың орналасқан жері 1740 жылы жарлықпен белгіленген Массачусетс шекарасының солтүстігінде және Нью-Йорктің белгілі шығыс шекарасының шығысында, Гудзон өзенінен жиырма миль қашықтықта орналасқан. 1754 жылға қарай Вентворт 15 қалаға жер берген. 1764 жылдың 20 шілдесінде король Георг III Нью-Гэмпшир мен Нью-Йорк арасындағы шекараны Коннектикут өзенінің батыс жағалауы бойынша, Массачусетстің солтүстігінде және 45 градус солтүстік ендіктің оңтүстігінде белгіледі. Бұл жарлық бойынша, сол кездегі Нью-Йорк штатының Олбани округі, қазіргі Вермонт жерін иеленді. Кейіннен кейде даулар туындағанымен, бұл сызық Нью-Гэмпшир мен Вермонт арасындағы шекараға айналды және қазіргі шекара болып табылады. Нью-Йорк Нью-Гэмпшир гранттары арқылы жер иеліктерін танудан бас тартқанда (Нью-Гэмпшир Вермонттың қазіргі штатында бұрын құрған қалалар), наразы отаршылар оппозицияға ұйымдасты, бұл 1777 жылдың 15 қаңтарында тәуелсіз Вермонт жариялауына әкелді. Нью-Йорк 1764 жылғы декларацияны ретроспективті түрде қолдануға тырысты және Нью-Гэмпшир гранттарын жарамсыз деп санады. Ол жер иелерінен Нью-Йорктен сол жерлерге жаңа гранттар сатып алуды талап етті. Содан кейін Нью-Йорк аймақта сот үйлері, шерифтер мен түрмелер бар округтер құрды және тек Нью-Гэмпшир гранттары бойынша жер иеленушілерге қарсы сот ісін бастады. 1767 жылы Тайлық кеңес Нью-Йоркке 1764 жылғы шешімді кері қайтара отырып, Нью-Гэмпширдің гранттарымен қайшылықта болған Вермонттағы жерді сатуға тыйым салды. 1770 жылы Итан Аллен ағалары Айра және Левимен, сондай-ақ Сет Уорнермен бірге Нью-Йорктан келген жаңа қоныс аударушыларға қарсы Нью-Гэмпширдің түпкілікті қоныс аударушыларының мүдделерін қорғау үшін Green Mountain Boys бейресми әскерін құрды. Беннингтондағы Брейкенридж фермасында маңызды жанжал болды, ол кезде Альбаниден келген шериф Брейкенриджді иемдену үшін 750 адамнан тұратын отрядпен келді. Тұрғындар қарсылық көрсету үшін 300-ге жуық қарулы адам жинады. Олбани шерифі Брейкенриджді талап етті, және оған "Егер тырысасың, өлдің" деп хабарланды. Шериф Олбаниге оралды. 1775 жылдың наурыз айында Нью-Йорк судьясы Вестминстерге Нью-Йорк қоныс аударушыларымен келгенде, ашуланған азаматтар сот ғимаратын басып алып, шерифтің отрядын шақырғанда, зорлық-зомбылық болды. Бұл "Вестминстер қырғынында" Дэниел Хоутон мен Уильям Френчтің өліміне әкелді. 1776 жылдың жазында Нью-Гэмпшир гранттарының алғашқы жалпы конгресі Дорсетте (Вермонт штаты) жиналып, "Нью-Гэмпшир гранттарын еркін және тәуелсіз округ деп жариялау үшін тиісті шаралар қабылдауды" шешті. 1777 жылдың 15 қаңтарында Нью-Гэмпшир гранттарының өкілдері Вестминстерде жиналып, өз жерлерін тәуелсіз республика деп жариялады, Вермонт республикасы. Республиканың алғашқы алты айында штат Жаңа Коннектикут деп аталды. 2 маусымда 72 делегаттан тұратын екінші конгресс Вестминстерде жиналды, ол "Вестминстер конгресі" деп белгілі болды. Бұл кездесуде делегаттар Филадельфиялық доктор Томас Янгтың ұсынысымен "Вермонт" деген атты қабылдады, ол делегаттарға штат болуға қалай қол жеткізу керектігі туралы кеңес берген хаттың авторы болды. Делегаттар бір айдан кейін кездесу уақытын белгіледі. 4 шілдеде Виндзор тавернасында (Элайджа Уэстке тиесілі) қатты дауыл кезінде Вермонт Конституциясы жасалды. Ол төрт күндік пікірталасқаннан кейін 8 шілдеде делегаттар тарапынан қабылданды. Бұл Солтүстік Америкадағы құлдықтан (еңбекке қабілетті ересектер үшін) бас тартуды, жер иесі емес ерлерге сайлау құқығын және мемлекеттік мектептерді көздейтін алғашқы жазбаша конституция болды. (Вермонттағы құлдық тарихына қараңыз.) Таверна "Ескі Конституция үйі" ретінде сақталған және мемлекеттік тарихи ескерткіш ретінде басқарылады. Құлдықтан бас тартудың бұзушылықтары біраз уақытқа дейін жалғасты. 18 және 19 ғасырлардың соңында поташ өндірісі Вермонттың көп бөлігінің орманды аймақтарының жоғалуына әкелді және 1790 жылы заманауи зерттеуде "АҚШ-тың әр түрлі округтеріндегі адамдардың толық санының қайтарылуы" бойынша 16 рекорды тіркелді. Вермонттың жалпы халқы он үш колонияның орташа көрсеткіштерінен төмен болды.
Америка революциялық соғысы (17751783)
Беннингтон және Саратога шайқастары Америка Тәуелсіздік соғысының шешімді нүктесі ретінде танылады. Бұл британ әскерінің алғашқы ірі жеңілісі болды және Францияны американдық көтерілісшілерге әскери көмек көрсетуге лайық екеніне көндірді. Беннингтон шайқасында көтерілісшілерге басшылық еткен генерал Джон Старк «Беннингтонның батыры» деп кеңінен белгілі болды. «Беннингтон шайқасы күні» (16 тамыз, шайқастың жылдығы) Вермонт штатында мемлекеттік мереке ретінде тойланады. Вермонт штатының Мемлекеттік үйінің кіреберісінде, Итан Алленнің граниттен жасалған мүсінінің жанында Беннингтон шайқасында алынған мыс зеңбірек орналасқан. 1777 жылдың 16 тамызында өткен Беннингтон шайқасы Вермонт штаты тарихындағы маңызды оқиға болды. Саяси дау-дамаздардың жылдарынан кейін құрылған, жаңадан құрылған республикалық үкімет Нью-Йорк, Нью-Гэмпшир, Ұлыбритания және жаңа АҚШ тарапынан келген сын-қатерлерге тап болды, олардың ешқайсысы оның тәуелсіздігін мойындамады. 1777 жылдың жазында генерал Джон Бургойннің британ әскері Квебекіден Гудзон өзеніне дейін қалың орманды кесіп өтіп, оңтүстіске қарай жылжыды, стратегиялық маңызы бар Тикондерога бекінісін басып алды және Континенттік армияны оңтүстікке қарай үмітсіз шегінуге мәжбүр етті. Британ сарбаздары мен үндістердің шабуыл тобы Шамплейн аңғарындағы шекаралық елді мекендеріне шабуыл жасап, тонады және өртеді, сондай-ақ оңтүстікке қарайғы барлық елді мекендерге қауіп төндірді. Вермонт шекарасы британдықтардың басып кіруінен құлдырап қалды. Батыстан шабуылдан қорқып, Нью-Гэмпшир заң шығарушы органы генерал Джон Старк басшылығымен штат милициясын жұмылдырды. Генерал Бургойн Беннингтонда аттардың, азық-түліктің және оқ-дәрінің көп қоры сақталғанын білді, ол жер гранты аймағындағы ең ірі елді мекен болды. Ол армиясының үштен бір бөлігін құрайтын 2600 сарбазды отарлық қойманы басып алу үшін жіберді, генерал Старктың Нью-Гэмпшир әскерлері Грин-Маунтинс арқылы Беннингтонға Вермонт континенталды полктерімен, полковник Сет Уорнер басшылығымен, сондай-ақ жергілікті Вермонт және батыс Массачусетс милициясымен қосылатынын білмеді. Старк басшылығындағы біріккен американдық күштер Беннингтон шекарасынан Нью-Йорк штатының Хусикке қарай беттеп келе жатқан британ колоннасына шабуыл жасады. Генерал Старк өз әскерлеріне өлімге дейін күресуге шақырып, оларға: «Міне, сіздің жауларыңыз – қызыл киімділер мен торилер. Олар біздікі, немесе бүгін Молли Старк жесір болып ұйықтайды!» деді. Жазғы ыстықта күн бойы болған қаһарлы шайқаста янки шаруаларының әскері 900 сарбазды өлтіріп немесе тұтқынға алып, британдықтарды жеңді. Бургойн бұл жеңілістен ешқашан қалпына келмеді және ақыры 17 қазанда Саратогада капитуляциялады. 1778 жылы колонияларға сатқындық жасады және британдықтардың тыңшысы болды деп айыпталған Дэвид Реддинг Беннингтонда дарға асылды. Бірінші Бас Ассамблея батыста Беннингтон және шығыста Юнити округтерін құруға дауыс берді. Ол өзінің құқықтық жүйесінің негізі ретінде Англияның ортақ құқығын қабылдады. Ол торилердің жерлерін тәркілеп алып, милицияны қаржыландыру үшін сатуға шешім қабылдады. Бұл штатта қабылданған алғашқы «салық» болды. Штаттағы алғашқы газет – апталық «Vermont Gazette» 1781 жылы жарық көрді. 1784 жылы штат бірнеше қалаларды және Нью-Йорк штатының Олбани қаласын байланыстыратын пошта қызметін құрды. 1786 жылы Вермонт губернаторы Массачусетс штатының Шейс көтерілісі туралы сұрақтарына жауап беріп, көтерілісшілердің мүшелерін экстрадициялауға дайын екенін айтты, бірақ оның жауабы тек «формальды» болды, өйткені штат иммиграцияны тоқтатуға мүміндік бере алмады.
Одаққа кіру және соғыс алдындағы дәуір (17911861)
1791 жылы Вермонт федералды одаққа он төртінші штат ретінде қосылды. Ол түпкілікті он үш колониядан кейін Одаққа қосылған алғашқы штат болды және құлдар ұстаған Кентукки штатына қарсы салмақ ретінде қызмет етті, ол келесі жылы Одаққа қабылданды. 1791 жылдың маусым айында Томас Джефферсон мен Джеймс Мэдисон штат бойынша саяхаттады. Канадаға жақын орналасқандықтан, Вермонт тұрғындары 1812 жылғы соғыс кезінде алаңдады. Бір кезде Бёрлингтонға 5 мың әскер орналастырылды, бұл жергілікті тұрғындар санынан асып түсті. Заманауи есептерге сәйкес, 1814 жылдың мамырынан 1815 жылдың сәуіріне дейін шамамен 1300 сарбаз түрлі ауруларға емделді, ал 100-ден астам сарбаз қаза тапты. Квебек провинциясының шығыс аймақтарынан келген еріктілер тобы Дербиде салынған казарманы ешқандай жарақатсыз жойды. Теңізге шығу мүмкіндігі жоқ Вермонт үшін маңызсыз теңіздік мәселелер деп саналған соғыс халық арасында танымал болған жоқ. 1830 жылдың шілдесінде штат XIX ғасырдың ең ауыр су тасқынына тап болды, ол "1830 жылғы ағын" деп аталды. 1812 жылы мерино қойы әкелінді, бұл жүн өндірісінің өсуіне әкелді. 1835 жылы жүннің бағасы фунтқа 57 центке жетті. 1837 жылы штатта 1 миллион қой болды. 1840 жылдардың соңында жүннің бағасы фунтқа 25 центке дейін төмендеді. Штат батыс штаттардың тиімді бәсекелестігіне төтеп бере алмады және қой шаруашылығы құлдырады. Вермонт 1836 жылға дейін бір палаталы заң шығару органына ие болды. 1843 жылдың маусым айында қашқан құлдар Шафтсбери фермасында жасырынды, бұл Вермонттағы Жер асты теміржолының алғашқы тіркелген жағдайы болды. 1854 жылғы Вермонт Сенатының құлдық туралы баяндамасы Вермонт Конституциясының барлық адамдардың құқықтары туралы бірінші бабын қайталады және бір үкімет басқа халықтың құқықтарын қалай жоғары қоя алатынын сұрақ қойды. Бұл баяндама штатта құлдырауды жою қозғалысының өсуіне түрткі болды, ал оған жауап ретінде Джорджия Бас Ассамблеясы Вермонтты теңізге сүйреуге рұқсат берді. 1850 жылдардың ортасы мен соңында Вермонт тұрғындары құлдықтың таралуын ұстап қалудан институтқа қарсы күшті оппозицияға көшті. Виг партиясы әлсіреген кезде Вермонт адалдығын жаңадан пайда болған Республикалық партияға ауыстырды. 1860 жылы ол президент Авраам Линкольнге дауыс берді, оған ең үлкен жеңіс сыйлады. Француз канадалықтарының көші-қоны XIX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында басталды. 1810 жылдары Бурлингтонда шамамен 100 француз канадалықтары тұрды. Бұл көрсеткіш 1820 және 1830 жылдары төменгі Канадада (қазіргі Квебек) экономикалық және саяси дағдарыстар басталған кезде жылдам өсті. Көші-қон ғасыр соңына дейін жалғасты және 1910 жылдардың соңы мен 1920 жылдары қайта басталды. Француз канадалықтары мен ирландтардың Вермонтқа келуі, штаттың халқының XIX ғасырдың екінші жартысында азаюына жол бермеді. Француз канадалықтары ауыл шаруашылығында, Бурлингтон мен Винооскидегі фабрикаларда, Ратланд пен Баррдегі карьерлерде, Сент-Джонсбери мен Сент-Олбанстағы теміржол станцияларында және басқа да салаларда жұмыс істеді. Кейде олар католик шіркеуінің ресурстарын бақылау мәселесінде ирландтармен және еңбек дауларында әртүрлі топтармен қақтығысқа түсті. Олар күрескен тумастық көзқарас басқа штаттардағыдан көбінесе ашық емес еді.
Америка Азамат соғысы (1861-1865)
28 100-ден астам вермонттық еріктілер Вермонт штатының ерікті бөлімшелерінде қызмет етті. Вермонт штаты 17 жаяу әскер полкі, бір атқыштар полкі, үш жеңіл артиллерия батареясы, бір ауыр артиллерия ротасы, үш мергенші ротасы және екі шекаралық атқыштар ротасын құрды. Бөлімшелерді тозуға байланысты ауыстырудың орнына, Вермонт штаты үздіксіз түрде жауынгерлерді далаға шығарып, оларды толық күшке жеткізді. Көптеген сарбаздар өздерінің уездісінен, тіпті штатынан да ешқашан шыққан емес. Оңтүстікте олар өзге планетада жүргендей сезінді. 1863 жылы штат әскерге шақыруды енгізгеннен кейін Батыс Ратландта тәртіпсіздіктер болды. Шамамен 5 000 вермонттық басқа штаттардың бөлімшелерінде, АҚШ армиясында немесе АҚШ теңіз күштерінде қызмет етті. 54-ші Массачусетс жаяу әскері (Түсті) құрамында 66 қара нәсілді вермонттық болды; штаттың 709 тұрғынының арасынан барлығы 166 қара нәсілді вермонттықтар қызмет етті. Вермонттықтар, егер Вермонт бөлімшелері болмаса, соғыстың барлық маңызды шайқастарына қатысты. Вермонт штаты соғыста 1 832 сарбазды қаза тапқан немесе салдарынан мерт болғандарды жоғалтты; тағы 3 362 сарбаз аурудан, түрмеде немесе басқа себептерден қайтыс болды, жалпы шығын 5 194 адамды құрады. Соғыс кезінде 2 200-ден астам вермонттық тұтқынға алынды, ал олардың 615-і тұтқындық кезінде немесе оның салдарынан қайтыс болды. Вермонт бөлімшелерінің ең танымалдарының арасында 1-ші Вермонт бригадасы, 2-ші Вермонт бригадасы және 1-ші Вермонт атқыштар полкі болды. Азамат соғысынан кейін бірнеше онжылдық бойы Вермонт штатының және ұлттық деңгейдегі саясаткерлерінің көп бөлігі соғыс ардагерлері болды. Соғыстың ең солтүстіктегі жердегі әрекеті – Сент-Олбанс шабуылы Вермонт штатында болды.
Соғыстан кейінгі дәуір және одан кейінгі дәуір (18651900)
Америка Азамат соғысы аяқталғаннан кейінгі екі онжылдықта (1865–1885) экономикалық өсім де, құлдырау да болды, сондай-ақ айқын әлеуметтік өзгерістер орын алды. Одақтың ардагерлері патриоттық және бауырластық ұйымдарға бірігіп, көбінесе Республиканың Ұлы армиясында топтасты. Бір уақытта 116 пост болды. Массачусетс штатының Лоуэлл қаласындағы фабрикалар жұмысшыларды жинауға кірісті. Вермонтты қоса, Жаңа Англияның барлық аймандарына рекрутерлер жіберілді. Бастапқыда олар көптеген жұмысшыларды жаңа жесірлер мен жалғыз ата-аналардың арасынан таба алды. Алайда, 1865 жылдың тамызына қарай бұл сұраныс қанағаттандырылды және Лоуэллден американдықтарды жұмысқа алу тоқтатылды. 1860 жылға қарай штат еліміздегі ірі қымыз өндірушілердің біріне айналды, Нью-Йорктан кейін екінші орынды иеленді. Бұл өнім мерино қойларының саудасының тоқтауына байланысты пайда болды. Бірақ қымыз да жоғалып кетті. Мұның бірнеше себебі болды: 1909 жылғы өсімдік аурулары, 1853 жылдан 1910 жылға дейін қымыз егістігінің Калифорнияға көшірілуі (онда өсіру тиімдірек болды), сондай-ақ штат және ұлттық деңгейдегі тыйым салу. Вермонттың теміржол жүйесі кеңейіп, ұлттық жүйелермен байланысты, ауыл шаруашылығы өнімдері мен экспорты өсті, табыс артты. Алайда Вермонт рецессиялар мен қаржылық паникалардың салдарына да ұшырады, әсіресе 1873 жылғы паника, оның нәтижесінде көптеген жас вермонттықтар елден кетуге мәжбүр болды. 1854 жылғы Вермонт Сенатының құлдыққа қатысты баяндамасы және кейіннен Линкольннің Геттисбург сөздері азаматтардың азаматтық құқықтарды қабылдауын өзгертті, бұл әйелдердің сайлау құқығы үшін күресті күшейтті. Әйелдерге дауыс беруге рұқсат етілген алғашқы сайлау 1880 жылдың 18 желтоқсанында өтті, онда әйелдерге шектеулі сайлау құқығы берілді және олар алдымен қалалық сайлауларда, содан кейін штаттық заң шығарушы жарыстарда дауыс беруге құқылы болды. 1870 жылдардың басынан бастап Вермонттың бірнеше қалалары Тәуелсіздік күнінде сатирикалық киімдермен және «Ежелгі және қорқынышты шеруге» қатысты. Бұл шерулердің мақсаты саясаткерлер мен танымал тұлғаларды паш ету болды. Бұл дәстүр 1900 жылға қарай толығымен жойылды.
ХХ ғасыр
1902 жылы Вермонт штатының тұрғындары алкогольді ішімдіктерді сату бойынша жергілікті шешім қабылдауға мүмкіндік беретін заңды бекітті, бұл 1853 жылғы толық тыйым салу заңын күштен шығарды. Сол жылы 94 қалада алкогольді ішімдіктерді сатуға рұқсат берілді. Алкогольді ішімдіктерді сатуды мақұлдаған қалалардың саны жыл сайын азайды және 1917 жылы тек 18 қала қалды, бұл ұлттық тыйым салу заңға айналуға аз уақыт қалғанда болды. Олардың негізгі наразылығы француз-канадтық католиктердің иммигранттарына болды. 1931-1936 жылдар аралығында штаттың үнді халқы, француз-канадтық үндістер және афроамерикандықтарға қарсы мәжбүрлі стерилизациялауға бағытталған евгеникалық жоба жүзеге асырылған болуы мүмкін. 1923 жылы штат заңымен әйелдер мен балалардың жұмыс аптасы 58 сағатқа дейін шектелді. 1927 жылдың қараша айының басында ірі су тасқыны болды. Осы оқиғада 85 адам қаза тапты, оның 84-і Вермонт штатында. АҚШ Жоғарғы Соты Нью-Гэмпширдің шекарасына Коннектикут өзенінің көп бөлігі кіретінін шешіп, Вермонттың шығыс шекарасын белгіледі – Vermont v. New Hampshire – 290 US 579 (1934). 1935 жылға дейін 5,5 миллион клен ағашы сіроп жасау үшін пайдаланылды. Сіропты қоюлату үшін көбінесе жұмсақ ағаш қолданылды. 1938 жылғы Жаңа Англия даулы болды, нәтижесінде сол кездегі Жаңа Англияның орман қорының үштен бірін құраған ағаштар құлап жатты. 3 миллиард кубометрлік ағаш құтқарылды. Бүгінде Вермонттағы ескі ағаштардың көпшілігі осы дауылдан кейін өскен шамамен 75 жаста. 2017 жылға қарай қант өндіру үшін пайдаланылған клен ағаштарының бұрынғы рекордтық санына жете алмады, 2 миллионнан астам ағаш пайдаланылды. Дегенмен, тиімдірек және еңбекті аз қажет ететін әдістер арқылы көбірек сіроп өндірілді. 1941 жылдың қыркүйегінде Американың 1939 жылы Еуропада басталған Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы мүмкін болды. АҚШ президентінің мәлімдемесіне сүйене отырып, заң шығарушы орган әскери қызметке қатысқан азаматтарға соғыс уақытындағы төлемдерді бекітті. Бұл Вермонт Германияға соғыс жариялады деген әзілдік хабарларға әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шамамен 6000 вермонттық әскери қызметте болды. Олардың 874-і қаза тапты. 94 вермонттық Корея соғысында қаза тапты. Соғыстан кейін жәндіктерді жою үшін ДДТ-ның кеңінен қолданылуы түрлі жануарлардың, әсіресе құстар мен ірі жануарлардың, мысық пен аюдың санының азаюына әкелді. Пестицид 1972 жылы тыйым салынды, нәтижесінде көптеген құстар мен ірі сүтқоректілердің саны қалпына келді. Мысалы, аюлардың саны 1980 жылдардан 2013 жылға дейін 6000-ға дейін өсті. 1964 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Вермонт штатында "бір адам – бір дауыс" принципі бойынша сайлау округтерін қайта құруды міндеттеді, бұл қалаларға екі палатада тең үлес беруге мүмкіндік берді. Осыған дейін ауылдық округтер мемлекеттік сенаттарда аумақ бойынша тең өкілдік еткен және көбінесе салықты арттыруды талап ететін қалалық проблемаларға немқұрайлы қараған. 1965 жылы Солтүстік-Шығыс электр қуатының тоқтауы, сол кезге дейін болған ең ірі тоқтау, Вермонтты шамамен 12 сағатқа электр қуатысыз қалдырды. 1968 жылы штат мұқтаж адамдарға әлеуметтік көмек көрсетуді өз мойнына алды. 1973 жылы су тасқыны болды, оның салдарынан екі адам қаза тапты және миллиондаған долларлық мүлік зардап шекті. 1984 жылы штатта ауыл шаруашылығына арналған жердің көлемі болды. 2013 жылға қарай бұл көрсеткіш төмендеді. 2000 жылдың 25 сәуірінде Вермонт Жоғарғы Сотының Бейкерге қарсы Вермонт ісі бойынша шешімінен кейін Вермонт Бас Ассамблеясы H.0847 заңын қабылдады және губернатор Говард Дин оған қол қойды, бұл гей және лесбиян жұптарына азаматтық одақтар түрінде некеден мемлекеттік санкция алған құқықтарды берді. Азаматтық одақ туралы заң жобасының мәселесі 2000 жылғы сайлаудағы басты мәселелердің бірі болды.
ХХІ ғасыр
2001 жылы Вермонт штаты 275 000 АҚШ галлоны (1 040 000 л) клен сиропы өндірді, бұл АҚШ өндірісінің шамамен 25% құрады. 2005 жылы бұл көрсеткіш ұлттық өндірістің 37%-ын құрады. 2007 жылы штаттың үштен екі бөлігі Ирак соғысына қарсы болғандықтан, мемлекет соғысқа байланысты қаза болғандардың ең жоғары көрсеткішін тіркеді. Бұл еріктілердің қатысуымен және Вермонт Ұлттық гвардиясының атқарылған қызметінің нәтижесінде болды. 2007 жылдан бастап, Ұлы экономикалық дағдарыс кезінде штаттың орташа үй шаруашылығының табысы елдегі кез келген штаттан ең көп немесе екінші ең көп мөлшерде төмендеді, есептеу әдісіне байланысты, −3,2% немесе −10% құрады, қолданылған жылжымалы орташа мерзімі екі жылдық немесе үш жылдық болды. 2011 жылы «Ирен» тропикалық даулы су тасқынына әкелді, әсіресе штаттың оңтүстік бөлігінде, кем дегенде 260 жол жабылды. Қалпына келтіру жөніндегі федералдық көмекке 110 миллион доллар төтенше жағдайларға жәрдем беруге, 102 миллион доллар федералдық тас жолдарды жөндеуге және штат ішіндегі жеке тұлғаларға 23 миллион доллар жәрдем беруге бағытталды. 2014 жылы «Халықтың мүддесін қорғайтын орталық» Вермонтты мемлекеттік басқарудың жауапкершілігі мен адалдығы тұрғысынан 50 штаттың арасында соңғы орынға қойды. Бұл себебі, $1,6 миллиондық «Hardwick Electric» алаялығы сияқты, муниципалдық жемқорлықтың көптеген жағдайларының анықталғанынан туындады. 2017 жылы Вермонт 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағыдан гөрі көбірек орманды болды. Ағаштарды кең ауқымда қырқуды қажет етпейтін калий өндірудің жаңа әдісі табылды. Кейіннен, мүмкін, құлдықтың таралуына наразылық күшейгендіктен. Штат Джексонға, масондыққа, вигтерге, содан кейін Республикалық партияға қарсы дауыс берді. Вермонт заң шығарушы органы 1824 жылғы жалпы сайлау арқылы президенттік сайлаушыларды таңдады. Вермонт азаматтары 1828 жылы президенттік сайлаушылар үшін тікелей дауыс бере бастады.
Саясаткерлердің жоғарылату мүмкіндігі (1830-1916 жж.)
1830 жылдары Вермонт Анти-масондық қозғалысының маңызды орталықтарының бірі болды. Партия тек бір губернатор – Уильям Палмерді сайлағанмен, басқа ірі партиялардың штаттық сайлауларда көпшілік дауыс жинауына кедергі келтіріп, Вермонт Бас Ассамблеясының жеңімпазды анықтауына мүмкіндік берді. 1850 жылдардың ортасында Республикалық партия құрылғаннан бастап, 1958 жылы Уильям Х. Мейердің АҚШ Өкілдер палатасына сайланғанға дейін Вермонт штаты тек республикашылдарды ғана мемлекеттік лауазымдарға тағайындады. Вермонт штатында мемлекеттік лауазымға үміткер саясаткерлер әдетте штаттық конвенцияда немесе «кокус» жиынында ұсынылуы тиіс болды. Осы жиындарда фракциялар үстемдік құрды, олардың кейбіреулері туыстық байланыстарға негізделген. Губернаторлар, сенаторлар және өкілдер тізімін қарап көрсек, Читтендендер, Фэрбенкстер, Прокторлар және Смиттер есімдерін көреміз. Ұсыну сайлауға тең болды. 1913 жылға дейін АҚШ сенаторларын штат заңнамалық органы таңдады. АҚШ Өкілдер палатасындағы алты орын амбициялы саясаткерлерге өздерінің қабілеттерін көрсетуге кең мүмкіндік берді. 1870 жылға дейін барлық мемлекеттік лауазым иелері бір жылдық мерзімге сайланды. 1870 жылы мерзім екі жылға ұзартылды. Губернаторлар көбінесе екі жылдық бір мерзімге ғана сайланды. Грин-Маунтинс таулары Вермонтты екіге бөлді. Мәдени тұрғыдан алғанда, шығыс Вермонт тұрғындары көбінесе Нью-Гэмпширден келген иммигранттардың ұрпақтары болды, ал батыс Вермонт тұрғындарының тамырлары Нью-Йорк штатында жатқан. Бұл мәселенің туындауы мүмкін екенін сезген саясаткерлер жазбада көрсетілмеген «тау ережесін» сақтауға кірісті, яғни вице-губернатор мен губернатор штаттың қарама-қарсы жақтарында тұруы керек болды. Әйелдерге дауыс беруге рұқсат етілген алғашқы сайлау 1880 жылдың 18 желтоқсанында өтті, онда әйелдерге шектеулі сайлау құқығы берілді және оларға мектеп кеңесі сайлауында дауыс беруге рұқсат етілді.
Мемлекет бойынша алғашқы сайлау (19161946)
Басшылықты бірнеше адам таңдау жүйесіне деген жалпы наразылық 1916 жылы штаттық алғашқы сайлаулардың өтуіне әкелді. Конгресске бір ғана орын қалғанда, губернаторлар 1927 жылы губернатор Уикс бастап екі мерзімге сайлануға тырыса бастады. Бұл Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін тиімді болды. 1940 жылы республикалық сенатор Эрнест Гибсон қайтыс болды. Губернатор Джордж Айкен, сондай-ақ республикалық және Гибсонның либералды жақтасы, қайтыс болған сенатордың ұлы Эрнест У. Гибсонды мерзімнің қалған бөлігі үшін арнайы сайлау өткізілгенге дейін орынды толтыруға тағайындады. Кіші Гибсон сайлауға қатыспады, бұл Айкеннің орынға сайлануына жол ашты. Оның орнына Гибсон штатты Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындауға белсенді кірісті. Ол Оңтүстік Тынық мұхитында қызмет етіп, көптеген наградаларға ие болған полковник атанды. 1946 жылы американдық саясатта үлкен өзгерістер болды. Соғыстан оралған ардагерлерге үлкен құрмет көрсетілді. Гибсон қазіргі губернатор Мортимер Р. Прокторға қарсы бұрын-соңды болмаған сайлау кампаниясын жүргізіп, оны алғашқы сайлауда жеңді. Шектелген қызмет Greyhound компаниясының тікелей басқаруымен жалғасты. Бірақ қазір көпшілікке шектеулі, бірақ медициналық көмекке мұқтаж адамдарға жеткілікті қызмет көрсететін мемлекеттік емес, субсидияланатын өңірлік корпорациялар пайда болды.
Дін тарихы
Колониялық дәуірде, көршілес штаттардың көпшілігі сияқты, Вермонт штатының ең ірі діни ұйымы қауымдастық діні болды. 1776 жылы Вермонттағы діни бірлестікке мүше болған адамдардың 63 пайызы конгрегационалистерді құрады. Алайда, сол кезде халық тым шашыраңқы болғандықтан, адамдардың бар болғаны 9 пайызы белгілі бір шіркеуге мүше болды.