Кіріспе

Кокс-Базар (,/k//ɒ//k//s//ɪ//z// //b//ə/'/z//ɑː/; ) — Бангладештің оңтүстік-шығысындағы қала, балық аулау порты, туризм орталығы және аудан орталығы. Кокс-Базар жағажайы Бангладештің ең танымал туристік орындарының бірі болып табылады және әлемдегі ең ұзын үздірілмеген табиғи жағажай болып есептеледі. Читтагонг қаласының оңтүстігінде орналасқан Кокс-Базар "сары гүл" деп аударылатын Панова деген атпен де белгілі. Ескі атауы "Палонгки" болған. Әлемдегі ең ірі босқындар лагері – Кутупалонг босқындар лагері Кокс-Базарда орналасқан. Қаланың аумағы 58 махалладан және 27 округтен тұрады, ал 2022 жылғы мәліметтер бойынша халқы шамамен 200 000 адамды құрайды. Кокс-Базар Читтагонгпен автомобиль және әуе көлігі арқылы байланысады. Қазіргі Кокс-Базар атауын Британдық Шығыс Үндістан компаниясының офицері, Палонгки бекетінің бастығы капитан Хирам Кокстан алған. Оның босқындарды қайта оңалту жұмысындағы рөлін еске алу үшін оның атымен базар ашылды. Бұл Бангладештің маңызды туристік орындарының бірі. 2023 жылы Бангладеш Моча циклоны жақындаған кезде 50 000-нан астам адамды қауіпсіз жағдайға эвакуациялады.

Тарих

9 ғасырдың басында Үлкен Читтагонг аймағы, оның ішінде Кокс-Базар, 1666 жылы Моғолдар жаулап алғанға дейін Аракан патшаларының билігінде болды. Ол аймақтағы көптеген қашқынды қайта оңалтты, бірақ 1799 жылы жұмысын аяқтамай дүниеден озды. Оның құрметіне Кокс-Базар деп аталған базар ашылды. Кокс-Базар алғаш рет 1854 жылы құрылып, 1869 жылы муниципалитет мәртебесін алды. 1857 жылғы Сепой бүлігінен кейін Британдық Шығыс Үндістан компаниясы гуманитарлық тұрғыдан қатты сынға ұшырады, әсіресе Үндістан субконтинентіндегі опиум саудасына монополиясы үшін. Бірақ, 1874 жылдың 1 қаңтарында таратылғаннан кейін компанияның барлық мүлігі, соның ішінде әскері, Британ тажына өтті. Осыдан кейін Кокс-Базар Британ тажының басқаруындағы Бенгал провинциясының ауданы деп жарияланды.

20 ғасыр

1947 жылы британдық үкіметтің соңынан кейін Кокс-Базар Шығыс Пәкістанның бір бөлігіне айналды. Кокс-Базар муниципалитетінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы төрағасы, капитан-адвокат Фазлул Кәрім жағажай бойында Тамариск орманын құрды. Ол туристерді тартумен қатар, жағажайды цунамиден қорғауды көздеді. Ол қайын атасының және өзінің жерлерінің көп бөлігін қоғамдық кітапхана мен қалалық әкімдік салу үшін берді. Кәрім Бомбей және Карачи жағажайларын көргеннен кейін Кокс-Базарды туристік орынға айналдыруға шақырылды және Кокс-Базарды мақсатты орын ретінде дамытудағы пионер болды. Кәрім Форд және Рокфеллер қорынан гранттар алу арқылы хат алмасып, аналар үйі, стадион және дренаж жүйесін салған. Дакка инженерлік колледжінің директоры (1–49~1954) Т. Х. Мэтьюс осы қаржы жинау ісінде оған көмектескен досы болды. Инженер Чанди Чаран Дас – осы жобалардың барлығында жұмыс істеген мемлекеттік азаматтық инженер. 1959 жылы муниципалитет қалалық комитетке айналды. 1971 жылы Кокс-Базар порты Пәкістан Әскери-теңіз күштерінің канонерлік қайықтары үшін теңіз порты ретінде пайдаланылды. Бұл және Пәкістан Әуе күштерінің жақын орналасқан әуежайы Бангладеш Азаттық соғысы кезінде Үндістан Әскери-теңіз күштерінің қарқынды оқ жаудырылуына ұшырады. Соғыс кезінде Пәкістан әскері қалада көптеген адамдарды өлтірді, олардың ішінде көрнекті заңгер Джаннендралал Чоудхури де болды. Бадар Мокамда Фархад және Субхас есімді екі азаттық күрескерінің қазасы да тарихқа енді. Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін Кокс-Базарға әкімшілік назар аударыла бастады. 1972 жылы Кокс-Базар қалалық комитеті қайтадан муниципалитетке айналды. 1975 жылы Бангладеш үкіметі Калаталиде пилоттық қондырғы құрды.

21 ғасыр

2012 жылдың қыркүйек айында Кокс-Базар және Раму қалаларында жергілікті мұсылмандар Facebook желісінде Құранның қорланғаны туралы жазбаға байланысты буддист қауымына шабуыл жасады. 2017 жылы Мьянмадан жүздеген мың рохинджа босқыны Кокс-Базар ауданына келді, 2018 жылдың қазан айында олардың саны 725 000-ға жетті; осының нәтижесінде Кутупалонг босқындар лагері әлемдегі ең ірі босқындар лагеріне айналды. 2020 жылдың 14 мамырында Кокс-Базар ауданында тұратын 860 000 босқындардың арасында COVID-19 жұқтырған алғашқы жағдай анықталды. 2021 жылдың наурыз айында босқындар лагерінде болған өрттен 15 адам қаза тауып, шамамен 400 адам жоғалып кетті, ал 45 000-нан астам адам, олардың көп бөлігі рохинджа босқындары, қоныс аударды.

География және климат

Кокс-Базар Читтагонг қаласының оңтүстігінде орналасқан. Кокс-Базар қаласының аумағы 150,0 км² құрайды, солтүстік және шығыс жағынан Бақхали өзенімен, батыс жағынан Бенгал шығанағымен, ал оңтүстік жағынан Жилвандж одағымен шектеледі. Кокс-Базардағы жағажайдың еңісі көлбеу, ұзындығы үздіксіз, сондықтан ол әлемдегі "ең ұзын табиғи теңіз жағажайы" деп аталады. Кокс-Базар Бангладештің оңтүстік-шығыс бұрышындағы жазық жерде жатыр. Жоғарыдан қарағанда, жазық Бенгал шығанағына қарай иілгендей көрінеді. Жағалау бойында кең жағажайлар мен құмды төбелер орналасқан. Қаланың көп бөлігі құмды төбелерден төмен жатқан су тасқынына бейімді аймақта салынған, бұл оны циклон мен толқындардың салдарынан су тасқынына осал етеді. Кокс-Базардың жағалау жазығы шамамен 6500 жыл бұрын теңіз қазіргі деңгейіне жеткеннен кейін қалыптасқан, ал қазіргі су тасқыны айманының жері бастапқыда Бақхали өзенімен және төбелерден ағатын кішірек өзендермен бірте-бірте толып, шөгінді жиналған орын болған. Бангладештің климаты негізінен тропикалық муссондық климат аймағындағы орналасуымен анықталады: жоғары температура, мол жауын-шашын және әдетте жоғары ылғалдылық, айқын маусымдық өзгерістермен. Кокс-Базардың климаты елдің қалған бөлігіне ұқсас, бірақ жағалауда орналасқандықтан оңтүстік-батыс муссон маусымында ылғалдырақ болады. Кокс-Базардағы жылдық орташа температура ең жоғары 30,1 °C (86 °F) және ең төменгі 22,0 °C (72 °F) құрайды. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері .

Жол

N110 – бұл қаланың ел астанасы және ең ірі қаласы Даккамен, сондай-ақ N1 тас жолы арқылы елдің көптеген басқа аймақтарымен байланыстыратын ұлттық тас жол. Кокс-Базарға Green Line Paribahan, Shohag Enterprise және тағы да басқа компаниялар қызмет көрсетуде. Бұл жайлы автобустардың бағасы орынға және автобус түріне байланысты 1200 Тк-ден 2500 Тк-ға дейін ауыспайды. Даккадан Кокс-Базарға автобуспен саяхаттау көлік жағдайына қарай әдетте 9–12 сағатқа созылады.

Әуежай

Кокс-Базар қаласына Кокс-Базар әуежайы қызмет көрсетеді, ол қаланың солтүстік-батысында орналасқан. Бұл Бангладештің ең қызығушылық танытатын ішкі әуежайларының бірі. Әуежайға қызмет көрсететін негізгі әуе компаниялары – Biman Bangladesh Airlines, US Bangla Airlines, Novoair және Regent Airways. 2020 жылдың қараша айында Biman Bangladesh Airlines Силхет пен Кокс-Базар арасында рейстерді бастады, бұл Дакка арқылы қосылмастан екі қала арасындағы алғашқы тікелей рейс болды. Кокс-Базар әуежайы көбірек туристерді тарту мақсатында халықаралық әуежайға жаңартылуда. Бұл Бангладештегі төртінші халықаралық әуежай болады.

Темір жол

Кокс-Базар темір жол станциясы – ауданның басты темір жол станциясы болып табылады. Ол мемлекеттік "Бангладеш темір жолы" компаниясының Читтагонг-Кокс-Базар бағытындағы пойыздарды қамтамасыз етеді. 2023 жылдың 11 қарашасында Бангладеш Премьер-Министрі Шейх Хасина Кокс-Базар темір жол станциясын ашып берді. Станция 2023 жылдың 1 желтоқсанында халыққа қолжетімді болды.

Туризм

Кокс-Базар жағажайы: Кокс-Базар жағажайы – қаланың басты тартылысы. Әлемдегі «ең ұзын табиғи үздірілмеген теңіз жағажайы» деп аталатын бұл жағажайдың ұзындығы үздірілмей созылады. Туристерге арналған эксклюзивті жағажай аймағын ұсынатын 3 және 5 жұлдызды бірнеше қонақүйлер бар. Басқа қонақүйлерде тұратындар қалаға ең жақын жағажай болып табылатын Лабони жағажайына барады. Жағажайдан басқа, қала орталығынан оңай саяхаттауға болатын қала маңында қызықты жерлер көп. Химчари ұлттық паркі: Химчари Кокс-Базар қаласының оңтүстігінде орналасқан. Онда жаңбырлы тропикалық орман, шөптесін алқаптар мен ағаштар бар, сонымен қатар көптеген шарлауықтар кездеседі, олардың ең үлкені күнге тонып, құмды жағажайға құлайды. 1980 жылы Бангладеш үкіметі бұл ұлттық паркті зерттеу, білім беру және демалыс мақсатындағы қорғалатын аймақ ретінде құрды. Бұрын мұнда Азия пілінің үйірлері мекен еткен. Қазір де осында осы сүтқоректілердің аз ғана саны сақталған. Агмеда Хянг: үлкен буддалық монастырь, Кокс-Базардың 400 000 буддалық халқы құрметтейтін және Читтагонг төбелеріндегі қасиетті орын. Басты киелі орын бірнеше дөңгелек ағаш бағаналарға орнатылған. Онда үлкен-кішкентай қола Будда мүсіндері мен көптеген көне қолжазбалар сақталған. Раму: Кокс-Базардан алыс емес орналасқан, буддалық халқы көп ауыл. Бұл ауылда қолөнер бұйымдары мен үй жасаған темекі сатылады. Мұнда қола, алтын және басқа металлдан жасалған Будда мүсіндері бар монастырьлар, хаянгтар мен пагодалар орналасқан. Бахкали өзенінің жағасындағы храмдардың бірінде Мьянма қолөнерінің бұйымдары мен мүсіндері, сондай-ақ алты метрлік тұғырға орнатылған үш метрлік үлкен қола Будда мүсіні сақталған. Шеберлер ашық цехтарда өнерлерін жасайды, ал қолөнершілер пагода сияқты үйлерінде қолмен темекі шығарады. Бангабанду Шейх Муджиб сафари паркі: Бангабанду Шейх Муджиб сафари паркі – Бангладештегі алғашқы сафари паркі. Дулахазара сафари паркі Кокс-Базар ауданындағы Чакария-Упазиладағы 2,224 акр (9,00 км²) аумақта орналасқан. Орманның табиғаты тропикалық мәңгі жасыл, онда Гаржан, Бойлам, Телсур, Чапалиш, шөптер, бұталар мен қармалар өседі. Сафари паркі – жануарлардың табиғи ортаға жақын үлкен аумақта сақталатын қорғалатын аймақ. Саяхаттаушылар автобуспен, джиппен немесе жаяу жүріп жануарларды оңай көре алады. Бұл саябақ Оңтүстік Азия үлгісі бойынша құрылған. Бұл сафари паркі Кокс-Базар қаласынан шамамен Читтагонг-Кокс-Базар тас жолы бойында орналасқан жануарлар қорығының жалғасы болып табылады. Осы аймақта көптеген жабайы пілдер қорғалады. Сафари паркінде саяхаттауға қолданылатын үйретілген пілдер де бар. Басқа да жануарлардың арасында арыстан, бенгал жолбарысы, қолтырауын, аю, шіті және түрлі құстар мен маймылдар бар. Бангладештегі жалғыз аквариум Кокс-Базарда орналасқан. Сонымен қатар, парашютпен секіру, су велосипеді, жағажай велосипеді, атпен жүру, Кокс карнавалы цирк шоуы, Дарья Нагар экопаркі, Кокс-Базар даму басқармасы, көптеген сәулеттік тартылыстар, Шишу парктері және көптеген фотоға түсіруге болатын орындар бар. Елдегі ең үлкен сафари паркі – Бангабанду сафари паркі жақын жерде орналасқан. Мұнда орман қорығы, Наф туристік паркі де бар, онда канат жолы салу жоспарлануда. Radiant Fish World: Radiant Fish World – теңіз аквариумы. Кокс-Базар – Текнаф теңіз жолы: Кокс-Базардан Текнафқа баратын жол. Бір жағынан теңіз, екінші жағынан төбелер көрінеді. 2013 жылы Бангладеш үкіметі жергілікті және шетелдік туристерді қорғау және Кокс-Базардың туристік орындарындағы табиғат пен жануарлар дүниесін сақтау үшін Туристік полиция бөлімін құрды.