Кіріспе

Бангладештің әкімшілік бөлінісі

Дака (, Ḍhaka Bibhag) – Бангладештің әкімшілік бөлінісі. Дака қаласы Дака дивизиясының, Дака ауданының және Бангладештің астанасы болып табылады. Бұл бөлім халықты қызықтырады, ауданы 20 508,8 км² және халқы 44 миллионнан асады. Бұл әлемдегі ең көп халқы бар екінші деңгейдегі әкімшілік бөлініс, соңғы санақтан бері 1,94% өсім көрсетіп, ұлттық орташа көрсеткіш 1,22% - ға қарағанда жоғары. Дегенмен, ұлттық статистикада ерлер еңбек күшінің эмиграциясының бұрмалау әсері болуы мүмкін, себебі жыныс арақатынасы әйелдерге қарай бұрыс. Дака дивизиясы Рангпур дивизиясынан басқа Бангладештің барлық дивизияларымен шектеседі. Солтүстік жағынан Мьменсингх, оңтүстік жағынан Барисал, шығыс және оңтүстік-шығыс жағынан Читтагонг, солтүстік-шығыс жағынан Сылхет, батыс жағынан Раджшахи және оңтүстік-батыс жағынан Кхулна дивизияларымен көршілес.

Этимология

Дака атауының шығу тегі белгісіз. Ол сол аймақта көптеп өскен дақ ағашынан немесе аймақтың «қорғаншы қызы» – Дхакешвари құдайынан шыққан болуы мүмкін. Тағы бір танымал теория бойынша, Дака – 1610 жылы Бенгалия астанасының ашылуы кезінде Субхадар Ислам Хан I-нің бұйрығымен ойналған мембраналық аспап – дак атауын білдіреді. Кейбір дереккөздерде ол «Дака Бхаса» деп аталатын пракрит диалектісінен алынған; немесе Раджатарангиниде күзет бекеті ретінде қолданылған Дакка; немесе Самудрагуптаның Аллахабад тірегіндегі жазуындағы Давака сияқты шығыс шекаралық патшалық ретінде айтылған. Кашмирлік брахман Калхана жазған Раджатарангиниде бұл аймақ бастапқыда Дхака деп аталған. Дхака сөзі күзет мұнарасын білдіреді. Бенгалия билеушілерінің бұрынғы бекіністері – Бикрампур мен Сонаргон жақын жерде орналасқан. Осылайша, Дака қаласы бекініс мақсатымен күзет мұнарасы ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл аймақ Сена әулеті билеген ежелгі Бикрампур ауданының бір бөлігі болды. Қазіргі Газипурдағы Дхолсамудра ежелгі қаласы буддалық Пала империясының астаналарының бірі болды. VI ғасырда Токе мен Екдалада бекіністер салынды, олар Моғол кезеңіне дейін қолданылып келді. Чанадалалардың астанасы Чинашкания болды, ал Шишу Палдың астанасы қазіргі Срипур қаласында орналасқан, оның қираған қалдықтары бүгінге дейін көрінеді. 1200 жылы Дардарияда тағы бір бекініс салынды. Каррани әулетінің (1564–1575) соңында Бенгалияның ақсүйектері тәуелсіздікке ұмтылыс жасады. Сүлеймен Хан Каррани Дака ауданының және Мейменсинг ауданының бір бөлігін қамтитын Бхати аймағында тәуелсіз княздық құрды. Сол кезде Таж Хан Каррани және тағы бір ауған басшысы Иса Ханға 1564 жылы Сонаргон мен Мейменсингте егін алған жерге ие болуға көмектесті. Ауған басшысының құрметіне ие болған Иса Хан біртіндеп күшін арттырып, 1571 жылы Моғол сарайы оны Бхати билеушісі етіп тағайындады. Моғол тарихнамалары, ең алдымен «Акбарнама», «Айн и Акбари» және «Бахаристан и Гхайби» Бенгалияның төменгі аймақтарын Бхати деп атайды. Бұл аймаққа Бхатидегі Бхагиратхи мен Мегхна өзендері, ал кейбіреулеріне Хиджли, Джессор, Чандрадуип және Барисал облыстары да кіреді. Баро-Бхуйян мен Моғолдар арасындағы соғыс алаңы ескеріле отырып, «Бахаристан и Гхайби» батыста Ичамати өзені, оңтүстікте Ганг, шығыста Трипура, солтүстікте Алапсинг парганасы (қазіргі Мейменсинг ауданы) және Баниячанг (ірі Силхет) шекараларын көрсетеді. Баро-Бхуйяндар осы аймақта билікке көтеріліп, Моғолдарға қарсылық көрсетті, бірақ Ислам Хан Чисти оларды Жахангир тұсында бағындырды. Иса Хан Бахтарпур ауылында жерленген. 1610 жылы Дака қазіргі Бангладеш және Шығыс Үндістанды, соның ішінде қазіргі Батыс Бенгалия, Бихар және Одиша штаттарын қамтитын юрисдикциямен Бенгалия, Бихар және Одиша Моғол провинциясының астанасы болды. Бұл провинция Бенгалия Суба деп аталды. Қала император Жахангир тұсында құрылған. Император Шах-Джахан 1624 жылы Дакаға барып, 1628 жылы император болғанға дейін төрт жыл бойы қалада бір апта болды. Дака Бенгалия Субасының алғашқы кезеңінде (1610–1717) әлемдегі ең бай және ең үлкен қалалардың біріне айналды. Даканың гүлденуі губернатор Шайста Ханның (1644–1677 және 1680–1688) басқаруы кезінде ең жоғары деңгейге жетті. Ол кезде күріш бір рупияға сегіз рубльден сатылатын. 1669–1670 жылдары қалаға келген ағылшын саудагері Томас Боури қаланың айналасы 40 мильді құрайтынын жазды. Ол 900 мың тұрғыны бар Лондоннан да көп қала екендігін болжады. Бенгалия Моғол империясының экономикалық қозғалтқышына айналды. Дака Бенгалияның индустрияландыруында маңызды рөл атқарды. Бұл Бенгалиядағы муслин саудасының орталығы болды, нәтижесінде муслин алыс Орталық Азия нарықтарында «дака» деп аталды. Ислам Хан I қалада тұрақты мекен еткен алғашқы Моғол губернаторы болды. Хан оны император Жахангирдің құрметіне «Жахангир Нагар» (Жахангир қаласы) деп атады. Ағылшындықтар басып алғаннан кейін көп ұзамай бұл атау жойылды. Дака Моғол Үндістанындағы ең бай элиталардың біріне айналды. Бенгалияның навабтары кезінде Даканың наиб-назимі қалаға басшылық етті. Негізгі салық жинаушы ретінде Наиб Назимнің жылдық табысы 1 миллион рупияны құрады, бұл сол дәуірде өте үлкен сома болды. Наиб Назим Бенгалияның губернаторының орынбасары болды. Сондай-ақ, ол Моғол теңіз флотын күтіп ұстауға да жауапты болды. Наиб Назим Дака, Комилла және Читтагонгты қамтитын Дака облысын басқарды. Дака облысы Бенгалияның навабтарының төрт облысының бірі болды. Бенгалияның навабтары еуропалық сауда компанияларына Бенгалияның барлық жерінде фабрикалар құруға рұқсат берді. Аймақ еуропалық бәсекелестіктің ошағына айналды. 1757 жылы британдықтар Бенгалияның соңғы тәуелсіз навабын, француздықтармен одақтас болғанды құлатуға тырысты. Навабтың армия басшысы Мир Джафар британдықтарға көшкеніне байланысты, соңғы наваб Пласси шайқасында жеңіліске ұшырады. Дака облысының солтүстік бөлігінде Бхавал эститі Бенгалиядағы (қазіргі Газипур, Бангладеш) ірі землевладениелік болды, ол 1950 жылғы Шығыс Бенгал мемлекеттік иелік және жалдау актісіне сәйкес таратылды. 17 ғасырдың соңында Даулат Гази Бхавал эститінің землевланиешісі болды. Бала Рам Даулат Газидің диваны болды. 1704 жылы кіріс жинау саясатының өзгеруі нәтижесінде Бала Рамның ұлы Шри Кришна Муршид Қули Хан тарапынан Бхавалдың землевланиешісі болып тағайындалды. Содан бері, сатып алулар арқылы землевладение кеңейді. Оттыз жылдық соғысқа қатысқан J. Wise, индиго өсірушінің землевланиесін сатып алғаннан кейін отбасы бүкіл Бхавал парганасының иесіне айналды, бұл үшін 4,46 000 рупия төленді. 1878 жылы британдық Радж землевланиеші Калинараян Рой Чоудхуриге Раджа атағын берді, ол Бхавал эститіне басшылық етті. Оңтүстік жағындағы маңызды қалаша – Өлі Падма өзенінің жанында орналасқан Фатехабад, Падма өзенінің басты арнасынан 20 миль (32 км) қашықтықта болды. Сұлтан Джалалуддин Мухаммад Шах 15 ғасырдың басында Фатехабадта монета соғу орталығын құрды. Фатехабад Бенгалия Сұлтандығының монета соғу қаласы ретінде 1538 жылға дейін сақталды. «Айн и Акбариде» ол Моғол империясының императоры Акбар тұсында Хавели Махал Фатехабад деп аталды. Португалиялық картограф Жоао де Баррос оны Фатиабас деп атады. Ван ден Бруктың голланд картасында ол Фатхур деп сипатталды. 19 ғасырға қарай қала суфи ғалымы Шах Фариддин Масудтың құрметіне Фаридпур деп қайта аталды, ол Аджмердің Чишти орденінің ізбасары болды. Бөлім қазіргі Фаридпур, Раджабари, Мадарипур, Шариатпур және Гопалғанж аудандарын (жинап алғанда Үлкен Фаридпур деп белгілі) қамтыды. Ол 1905–1912 жылдар аралығында британдық Радж кезінде Шығыс Бенгал және Ассамға қосылды. 1857 жылғы үнді бүлігі кезінде Дака Бенгалия армиясының бүліктерін көрді. Бүлік сәтті басып жанылғаннан кейін британдық тәждің тікелей билігі орнатылды. Ол Дака Наваб отбасына жеңілдіктер берді, олар қаланың саяси және әлеуметтік элитасын басып тастады. 1885 жылы Дака мемлекеттік темір жолы ашылды, ол Майменсинг пен Нараянгандж портына дейін 144 км метрлік (1000 мм) теміржол желісімен байланысты. Кейін қала Шығыс Бенгал мемлекеттік темір жолының орталығына айналды. Даканың бағы 20 ғасырдың басында өзгерді. 1905 жылғы Бенгалдың бірінші бөлінісі Даканың аймақтық астанасы мәртебесін қайта қалпына келтірді. Қала қазіргі Бангладештің көп бөлігін және бүгінгі Солтүстік-Шығыс Үндістанның барлық аймағын қамтитын Шығыс Бенгал және Ассамның үкімет орталығына айналды. Бөлініс лорд Керзонның идеясының нәтижесі болды, ол Бенгалияны бөлу арқылы әкімшілік, білім беру және бизнес жағдайын жақсартуды көздеді. ...

Әкімшілік бөлімшелер

2015 жылға дейін Дака облысы төрт қалалық корпорациядан, 13 ауданнан, 123 упазиладан және 1248 одақтық кеңестен тұрды. Алайда, 17 ауданның ең солтүстігіндегі төртеуі 2015 жылы жаңа Мименсингх облысын құру үшін алынып тасталды, ал тағы бес аудан (Ганг/Падма өзенінің оңтүстігінде орналасқан) жаңа Фаридпур облысын құру үшін алынып тасталуда. + Атауы Астанасы Аумағы (км²) Аумағы (шаршы миль) Халқы 1991 жылғы санақ Халқы 2001 жылғы санақ Халқы 2011 жылғы санақ Халқы 2022 жылғы санақ Дака ауданы Дака 565,10 14 734 025 Газипур ауданы Газипур 697,44 5 263 474 Кишорганж ауданы Кишорганж 1038,07 3 267 630 Маникгандж ауданы Маникгандж 534,23 1 558 024 Муншигандж ауданы Муншигандж 387,76 1 625 418 Нараянгандж ауданы Нараянгандж 264,24 3 909 138 Нарсинди ауданы Нарсинди 444,07 2 584 452 Тангайл ауданы Тангайл 1318,29 4 037 608 Фаридпур ауданы Фаридпур 792,54 2 162 876 Гопалгандж ауданы Гопалгандж 567,08 1 295 053 Мадарипур ауданы Мадарипур 434,63 1 293 027 Раджабари ауданы Раджабари 421,73 1 189 821 Шариатпур ауданы Шариатпур 453,30 1 294 561 Барлық аудандар* 13 7918,49

*Жаңа Мименсингх облысына берілген аудандарды есептемегеннен кейін түзетілген аудан және оның халқы.